GESCHIEDENIS VAN HET
PUBLIEKRECHT
INLEIDING – HOORCOLLEGE 1
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT: WAT EN WAAROM?
WAT?
- Metajuridische vak
- Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam (staatsbestel &
grondrechtenbescherming)
o Wie maakt het recht?
o Hoe maakt men het recht?
o Wanneer en waarom maakt men het recht?
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd?
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten hun rechten
laten gelden
- Recht functioneert niet in een vacuüm
- Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn
eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn net als samenlevingen en het recht zelf continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
- Publiekrecht draait om
o Staatsorganen en -instellingen
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren, bevoegdheden;
bescherming grondrechten…)
Geschiedenis van het publiekrecht:
- Begrijpen waarom elementen er zijn/waren
- Begrijpen waarom elementen veranderen, vervangen of afgeschaft worden
Verklaring kan besloten liggen in
- Het recht zelf
- Politieke keuzes
- Economische motieven
- Religieuze opvattingen
- Socio-culturele elementen
- Toevallige gebeurtenissen
WAAROM?
Voorbeeld: Belgische revolutie 1830-31 = het resultaat van
- Constitutionele bezwaren
1
, o Opvattingen over de rol van de regering en de vorst t.o.v. de vertegenwoordigende
vergaderingen
o Onderdrukking van de oppositie via inperkingen van grondrechten (godsdienstvrijheid,
persvrijheid, petitierecht, afschaffing assisenjury)
- Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op het taalbeleid van Willem I
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op Frankrijk
- Politieke klachten
Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
in de Staten-Generaal (t.o.v. het Noordelijk deel)
- Religieuze overwegingen:
De bevolking in het Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in het Noordelijk deel
overwegend protestant is → Willem en zijn regering willen verhinderen dat het Zuiden sterker
vertegenwoordigd zou worden in de Staten-Generaal
- Economische gronden:
In het Zuiden ontstaat het (niet helemaal terechte) idee dat Willem en zijn regering het
Noorden economisch voortrekt, terwijl het even zwaar belast wordt
Goed rechtshistorisch onderzoek vormt de basis voor een goed begrip van het hedendaagse recht
- Leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet langer tot ons huidig recht behoren
Kennis en inzicht in de ontwikkeling en toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context
geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische argumenten
- Informeert ons over de pro’s en contra’s van welbepaalde vormen van aanpak
- Bij het maken van dergelijke keuze is het rechtvaardige karakter van een regel een essentiële
factor
Macht en machtsconflicten liggen aan de basis van het staatsbestel
Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk van omstandigheden
2
,HOORCOLLEGE 1 & 2: HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
Regelen regel veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd:
- De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
Manier is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere manier geen uniform
model qua ideologie en juridisch systeem
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
- Vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij de bevolking zich kan
laten vertegenwoordigen
Hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven = essentiële problematiek in het publiekrecht zorgt voor
spanningsveld:
- Hoe de democratie in constitutionele zin denken
- Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de rechten en
belangen van de minderheden niet miskent
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
We the people… Amerikaanse grondwet
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd:
- De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
Voor elke staat anders + evolueert ook op een andere manier, geen uniform model qua
ideologie en juridisch systeem
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
Om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van een persoon (vb. koning) of instelling
- Vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij bevolking zich kan laten
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
- Zorgt voor spanningsveld (meerderheid – minderheid)
- Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt:
De enige manier om rust te creëren en te verhinderen dat een groep mensen die samenleeft in chaos
en geweld vervalt:
- Macht om bevelen op te leggen concentreren in de handen van een persoon of instelling
(Macht toeschrijven aan iemand die sterk genoeg is om orde te creëren centralisatie van
macht)
- Deze persoon of instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
- Deze persoon of instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die geweld mag gebruiken
om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig: conceptie van de staat (wie/wat kan als staat beschouwd worden en
waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld gerechtvaardigd?)
3
, Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt
- Moderne/hedendaagse geschiedenis
Vanaf de Atlantische revoluties in de V.S. (1776) / Frankrijk (1789)
- Vroegmoderne nieuwe geschiedenis
Vanaf de val van Constantinopel (1453) of landing Columbus in Amerika (1492)
- Middeleeuwen
MODERNE/HEDENDAAGSE GESCHIEDENIS
Staat begrepen als de liberale staat:
- Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
- Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
- Overheid is zelf gebonden aan het recht overheid maakt de normen via wetgever of
grondwetgever maar is er dus zelf ook aan onderworpen
- Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers
o Via (grond)wetsbepalingen, (vb. eeuwigheidsclausule: censuur ‘voor altijd’ afgeschaft)
o Via instellingen: constitutioneel (vb. machtenscheiding) of buiten-constitutioneel (vb.
de pers als waakhond)
VROEGMODERNE/NIEUWE GESCHIEDENIS
Volgens sommigen kan recente geschiedenis enkel uitgelegd worden als je verder teruggaat: liberale
staten zijn opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens de vroegmoderne/nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich het idee van soevereiniteit van de
wetgever:
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16e en 17e eeuw: religieuze spanningen er worden heel wat religieuze oorlogen gevoerd
o Voornamelijk katholieke kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o Band tussen religie en publiekrecht doorknippen
o Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij vertegenwoordigers van het
volk
In 17e eeuw: idee van de état souverain:
- Staat die geen andere macht boven zich heeft
- Men spreekt soms ook over de republiek
o Tot de Franse revolutie en de Amerikaanse revolutie betekende republiek: ‘res
publica’ algemeen belang, politieke zaak, de staat
o Vandaag andere betekenis: staat zonder koning, met een president als staatshoofd
- Woord ‘natie’ zal vanaf 17e eeuw ook met de staat vereenzelfdigd worden - krijgt pas een
juridische betekenis met de Franse revolutie
MIDDELEEUWEN
Volgens Mediëvisten is de moderne staat de opvolger van de middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
4
PUBLIEKRECHT
INLEIDING – HOORCOLLEGE 1
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT: WAT EN WAAROM?
WAT?
- Metajuridische vak
- Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam (staatsbestel &
grondrechtenbescherming)
o Wie maakt het recht?
o Hoe maakt men het recht?
o Wanneer en waarom maakt men het recht?
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd?
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten hun rechten
laten gelden
- Recht functioneert niet in een vacuüm
- Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn
eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn net als samenlevingen en het recht zelf continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
- Publiekrecht draait om
o Staatsorganen en -instellingen
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren, bevoegdheden;
bescherming grondrechten…)
Geschiedenis van het publiekrecht:
- Begrijpen waarom elementen er zijn/waren
- Begrijpen waarom elementen veranderen, vervangen of afgeschaft worden
Verklaring kan besloten liggen in
- Het recht zelf
- Politieke keuzes
- Economische motieven
- Religieuze opvattingen
- Socio-culturele elementen
- Toevallige gebeurtenissen
WAAROM?
Voorbeeld: Belgische revolutie 1830-31 = het resultaat van
- Constitutionele bezwaren
1
, o Opvattingen over de rol van de regering en de vorst t.o.v. de vertegenwoordigende
vergaderingen
o Onderdrukking van de oppositie via inperkingen van grondrechten (godsdienstvrijheid,
persvrijheid, petitierecht, afschaffing assisenjury)
- Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op het taalbeleid van Willem I
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op Frankrijk
- Politieke klachten
Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
in de Staten-Generaal (t.o.v. het Noordelijk deel)
- Religieuze overwegingen:
De bevolking in het Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in het Noordelijk deel
overwegend protestant is → Willem en zijn regering willen verhinderen dat het Zuiden sterker
vertegenwoordigd zou worden in de Staten-Generaal
- Economische gronden:
In het Zuiden ontstaat het (niet helemaal terechte) idee dat Willem en zijn regering het
Noorden economisch voortrekt, terwijl het even zwaar belast wordt
Goed rechtshistorisch onderzoek vormt de basis voor een goed begrip van het hedendaagse recht
- Leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet langer tot ons huidig recht behoren
Kennis en inzicht in de ontwikkeling en toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context
geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische argumenten
- Informeert ons over de pro’s en contra’s van welbepaalde vormen van aanpak
- Bij het maken van dergelijke keuze is het rechtvaardige karakter van een regel een essentiële
factor
Macht en machtsconflicten liggen aan de basis van het staatsbestel
Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk van omstandigheden
2
,HOORCOLLEGE 1 & 2: HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
Regelen regel veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd:
- De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
Manier is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere manier geen uniform
model qua ideologie en juridisch systeem
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
- Vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij de bevolking zich kan
laten vertegenwoordigen
Hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven = essentiële problematiek in het publiekrecht zorgt voor
spanningsveld:
- Hoe de democratie in constitutionele zin denken
- Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de rechten en
belangen van de minderheden niet miskent
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
We the people… Amerikaanse grondwet
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden bestuurd:
- De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
Voor elke staat anders + evolueert ook op een andere manier, geen uniform model qua
ideologie en juridisch systeem
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
Om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van een persoon (vb. koning) of instelling
- Vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij bevolking zich kan laten
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
- Zorgt voor spanningsveld (meerderheid – minderheid)
- Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt:
De enige manier om rust te creëren en te verhinderen dat een groep mensen die samenleeft in chaos
en geweld vervalt:
- Macht om bevelen op te leggen concentreren in de handen van een persoon of instelling
(Macht toeschrijven aan iemand die sterk genoeg is om orde te creëren centralisatie van
macht)
- Deze persoon of instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
- Deze persoon of instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die geweld mag gebruiken
om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig: conceptie van de staat (wie/wat kan als staat beschouwd worden en
waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld gerechtvaardigd?)
3
, Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt
- Moderne/hedendaagse geschiedenis
Vanaf de Atlantische revoluties in de V.S. (1776) / Frankrijk (1789)
- Vroegmoderne nieuwe geschiedenis
Vanaf de val van Constantinopel (1453) of landing Columbus in Amerika (1492)
- Middeleeuwen
MODERNE/HEDENDAAGSE GESCHIEDENIS
Staat begrepen als de liberale staat:
- Verkozen bestuurders (rechtstreeks of onrechtstreeks)
- Machtenscheiding (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)
- Overheid is zelf gebonden aan het recht overheid maakt de normen via wetgever of
grondwetgever maar is er dus zelf ook aan onderworpen
- Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers
o Via (grond)wetsbepalingen, (vb. eeuwigheidsclausule: censuur ‘voor altijd’ afgeschaft)
o Via instellingen: constitutioneel (vb. machtenscheiding) of buiten-constitutioneel (vb.
de pers als waakhond)
VROEGMODERNE/NIEUWE GESCHIEDENIS
Volgens sommigen kan recente geschiedenis enkel uitgelegd worden als je verder teruggaat: liberale
staten zijn opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens de vroegmoderne/nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich het idee van soevereiniteit van de
wetgever:
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16e en 17e eeuw: religieuze spanningen er worden heel wat religieuze oorlogen gevoerd
o Voornamelijk katholieke kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o Band tussen religie en publiekrecht doorknippen
o Macht berust niet meer exclusief bij de vorst, maar ook bij vertegenwoordigers van het
volk
In 17e eeuw: idee van de état souverain:
- Staat die geen andere macht boven zich heeft
- Men spreekt soms ook over de republiek
o Tot de Franse revolutie en de Amerikaanse revolutie betekende republiek: ‘res
publica’ algemeen belang, politieke zaak, de staat
o Vandaag andere betekenis: staat zonder koning, met een president als staatshoofd
- Woord ‘natie’ zal vanaf 17e eeuw ook met de staat vereenzelfdigd worden - krijgt pas een
juridische betekenis met de Franse revolutie
MIDDELEEUWEN
Volgens Mediëvisten is de moderne staat de opvolger van de middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
4
