Hoorcolleges Inleiding Internationaal Publiekrecht

Hoorcolleges Inleiding Internationaal Publiekrecht

Inhoudsopgave
Week 1: Grondslagen van de internationale rechtsorde..................................................................................1

Week 2: Subjecten van het internationaal publiekrecht..................................................................................4

Week 3: Bronnen van het internationaal publiekrecht..................................................................................11

Week 4: Handhaving en geschillenbeslechting.............................................................................................. 17

Week 5: Aansprakelijkheidsrecht.................................................................................................................. 23

Week 6: Rechtsmacht en immuniteiten........................................................................................................ 29

Week 7: Nederland en de internationale rechtsorde.....................................................................................38


Week 1: Grondslagen van de internationale rechtsorde
Internationaal publiekrecht  recht tussen staten
Nationaal recht is voornamelijk een verticale structuur/ rechtsorde, terwijl er op internationaal
niveau juist een horizontale structuur/ rechtsorde is
Er rust een verplichting op Nederland om bij te dragen aan de internationale rechtsorde (gematigd
monisme)

De wereld van vandaag: internationale betrekkingen en onderlinge afhankelijkheden  maken
internationale samenwerking noodzakelijk  het internationaal publiekrecht helpt bij het vormgeven
van die samenwerking
‘Internationaal publiekrecht regelt de uitoefening van publiek gezag in de internationale
gemeenschap. Het kent bevoegdheden toe aan entiteiten die publiek gezag uitoefenen (vooral Staten
en internationale organisaties) en biedt een juridisch kader waarbinnen zij deze bevoegdheden
uitoefenen.’

Internationale rechtsbronnen:
 Gewoonterecht
 Verdragen
 Algemene rechtsbeginselen
 Besluiten van internationale organisaties
 Secundair: rechterlijke beslissingen & opvattingen van de meest bevoegde schrijvers

Verhouding tot nationaal recht
 Dualisme vs. monisme

Internationaal Publiekrecht:
 Reguleert de uitoefening van publiek gezag in de internationale gemeenschap
 Internationale actoren
 Staten
 Andere internationale actoren (bijv. internationale organisaties)
 Beschermt publieke belangen: bijv. veiligheid, welzijn, bescherming van natuur en milieu etc.
 Niet – juridische normen
 Bijv. aanbevelingen van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN)
 Morele en religieuze normen

,  Publieke overwegingen
 Niet – juridische normen spelen wel een rol in de internationale rechtsorde, maar worden
onderscheiden van (internationale) juridische normen aan de hand van 2 criteria:
 Bron van een regel (positivisme)
 Schending gekoppeld aan een sanctie
 Handhaving en aansprakelijkheid

Nationale rechtsorde Internationale rechtsorde
Hoogontwikkeld Gefragmenteerd
Verticale structuur (bijv. tussen staat en Horizontale structuur (bijv. tussen soevereine
rechtssubjecten) staten)
Centraal gezag (wetgever, rechterlijke en Geen centraal gezag; decentraal karakter
uitvoerende macht)
Rechter  bindende uitspraken Geen ‘automatische wereldrechter’,
rechtsmacht Internationaal Gerechtshof
Grote beleidsvrijheid voor staten

Geschiedenis
 Oorsprong van het internationaal publiekrecht: Vrede van Westfalen (1649)
  scheiding tussen kerk en staat  begin soevereine staat
Hugo de Groot (Grotius) 1583 – 1645
 Alumnus van Leiden
 Ontspant in boekenkist uit slot Loevestein
 Voorloper natuurrechtelijke denkers
 De iure belli ac pacis (over het recht van oorlog en vrede)
 Mare liberum (vrijhandel en toegang tot de zee)

Einde WOII en Dekolonisatie
 Handvest van de Verenigde naties (1945)
 Beginsel van zelfbeschikking: het recht van volkeren om over hun eigen lot te beschikken
 50 staten na WOII, +/- 193 staten in 2024

Europese invloed in Internationaal recht
 Historisch gezien ‘Europees’ publiekrecht, verbreid over de wereld door koloniaal gezag
 Nederland speelde daarbij een grote rol (VOC, WIC) en oefende koloniaal gezag uit
 Dus wel internationaal (in geografische zin), maar zeker niet universeel
 Na WOI verloor Europa zijn greep op de internationale rechtsorde  Verenigde Staten als
machtsfactor en opkomst communistische Sovjet – Unie
 Westerse aanname: met toenemende globalisering zouden ook Westerse ideeën, zoals
democratie en mensenrechten, globaal worden overgenomen
 Maar: kloof tussen westen en China/ Rusland groter dan ooit; veel staten in Azië en Afrika
kiezen niet de kant van het westen

Kernbegrip: soevereiniteit
 Soevereine gelijkheid van staten
 rechtsmacht van staten en beperkingen daarop
 Betekent het dat alle Staten precies hetzelfde zijn? Nee
 Het betekent dat alle Staten een gelijke juridische positie hebben
 Rol van macht en politiek in het internationaal publiekrecht
Maar: internationaal recht is en blijft recht – ook al wijkt het vaak voor politieke belangen

,Kernbegrip: instemming
 Een belangrijk kenmerk van het internationaal publiekrecht is het beginsel van instemming
(consent)
 een staat moet instemmen met een bepaalde regel of lidmaatschap van een
internationale organisatie voordat deze bindend is voor de staat
 vloeit voort uit het beginsel van soevereine gelijkheid

Organisatie van internationaal recht
3 organisatievormen:
1. Recht van coëxistentie  vreedzaam naast elkaar bestaan van onafhankelijke staten
2. Recht van samenwerking - gemeenschappelijke belangen, actieve samenwerking tussen
staten (bijv. terrorismebestrijding, klimaatverandering)
3. Recht van integratie  bijv. EU, en in mindere mate de VN

Vrede en veiligheid: Een van de grondslagen van de internationale rechtsorde
 Internationale rechtsorde
 Co-existentie en samenwerking
 Soevereine gelijkheid van staten
 Geweldsverbod
 Vreedzame geschillenbeslechting
 Verenigde Naties
 Maar: nog steeds oorlogen

Geschiedenis
 Vroeger behoorde oorlog voeren simpelweg tot de manieren waarop staten en volkeren hun
buitenlandse betrekkingen uitvoerden: een ultimum remedium
 ‘War is a mere continuation of policy with other means’ (Karl von Clausewitz, Vom Kriege,
1832)
 WOI & WOII
 erkenning van Risico op escalatie en een oorlog met kernwapens
 steeds meer aandacht voor mensenrechten en menselijke waardigheid
 Volkenbond (League of Nations) 1919 – 1946
 Verenigde Naties (United Nations) 1945 – nu

Handvest van de Verenigde Naties (1945)
Preambule: Wij, de volken van de Verenigde Naties,
Vastbesloten
Komende gelsachten te behoeden voor de gesel van de oorlog,
Fundamentele rechten van de mens
Gerechtigheid
Vrede
Handhaving van de internationale vrede en veiligheid
 Artikel 1 VN – Handvest

Vrede en Veiligheid na 1945
 Stelsel van collectieve veiligheid, vreedzame geschillenbeslechting en geweldsverbod
 Art.2 lid 3 VN - Handvest  alle leden brengen hun internationale geschillen lands
vreedzame weg
 Art. 2 lid 4 VN - Handvest  onthouden alle Leden zich van bedreiging met of het
gebruik van geweld
 Jud as bellum  het recht van toepassing op het al dan niet beginnen van een oorlog
 Jus in bello  het recht van toepassing tijdens een oorlog

, Geweldsverbod
 Art. 2 lid 4 VN – Handvest: in hun internationale betrekkingen onthouden alle Leden zich van
bedreiding met of het gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of de politieke
onafhankelijkheid van een staat en van elke andere handelwijze die onverenigbaar is met de
doelstellingen van de Verenigde Naties
 Behoort tot het gewoonterecht, ook dwingend recht (jus cogens)
 Zowel het daadwerkelijke gebruik van geweld als bedreiging ermee
 In principe alleen van toepassing op geweld tussen staten, en niet binnen een staat
 2 uitzonderingen:
1. Zelfverdediging: art. 51 VN – Handvest
 Behoort ook tot het gewoonterecht
 Individueel of collectief
 ‘gewapende aanval’  hogere drempel dan art. 2 lid 4 om escalatie te
voorkomen
 Anticiperende zelfverdediging?
Criteria:
1) ‘gewapende aanval’
2) Meldplicht aan VN – Veiligheidsraad
3) Aanvullende voorwaarden: noodzakelijkheid en proportionaliteit
2. Gebruik van geweld door of namens de VN
 Stelsel van collectieve veiligheid van de VN
 Dwangmaatregelen zonder geweld (art. 41)
Bijv. verbreken economische/ diplomatieke betrekkingen
 Dwangmaatregelen met geweld (art. 42)
Veelal pas nadat art. 41 niet tot resultaat heeft geleid
Delegatie van gebruik van geweld
Vredesbewaring
VN – Veiligheidsraad
 Mandaat: handhaven van de internationale vrede en veiligheid
 Bindende resoluties
 15 leden: 5 permanente leden met veto – recht (China, Frankrijk, Rusland,
Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten) en 10 niet – permanente leden
 Nederland was in 2018 voor het laatst lid
Algemene Vergadering van de VN (AVVN)
 193 leden (alle lidstaten van de VN; elk lid heeft 1 stem
 Niet bindende resoluties

De oorlog in Oekraïne
 2014: annexatie Krim
 Sinds 2014: oorlog in Oost-Oekraïne (pro-Russische protesten: uitroeping van zelfverklaarde
volksrepublieken)
 24 februari 2022: speciale militaire operatie :grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland
 Wordt sterk veroordeeld door de internationale gemeenschap; veel economische en militaire
steun aan Oekraïne
 Oekraïense tegenaanvallen
 VN – Veiligheidsraad verlamd i.v.m. veto Rusland

Week 2: Subjecten van het internationaal publiekrecht

Rechtssubjectiviteit