Geschiedenis samenvatting Kenmerkende Aspecten (tijdvak 1 t/m 10)
1 Tijd van jagers en boeren (tot 3000 v.C.)
De levenswijze van jagers-verzamelaars
Het grootste deel van de geschiedenis leefden mensen als nomaden in de samenleving van
jagerverzamelaars.
Ze kwamen aan hun voedsel door te jagen en voedsel te verzamelen in de natuur.
Omdat mensen nog niet konden schrijven is onze kennis over de prehistorie gebaseerd op ongeschreven
bronnen.
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
De levenswijze van mensen veranderde door de ontwikkeling van de landbouw die voor het eerst
ontstond in het Midden-Oosten omstreeks 10 000 v.C.
De overstap van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt duurde duizenden jaren, maar had
zulke grote gevolgen dat gesproken wordt van de landbouwrevolutie.
De landbouwsamenleving ontstond waarin mensen in dorpen leefden.
Uit gevonden graven weten we dat deze eerste boeren geloofden in een hiernamaals.
Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
In Mesopotamië, langs de vruchtbare oevers van de Eufraat en de Tigris, ontstond de eerste stedelijke
beschaving omstreeks 3500 v.C.
Door de gunstige natuurlijke omstandigheden ontstond een landbouwoverschot, waardoor een deel
van de bevolking in steden kon wonen en leven van nijverheid en handel.
Om de bevloeiing van akkers in deze landbouwstedelijke samenleving te organiseren ontwikkelden leiders
zich tot koningen, die met ambtenaren, priesters en soldaten heersten over een groot gebied.
Voor de administratie van het bestuur werd het schrift uitgevonden.
Mensen geloofden in machtige goden die alles bepaalden.
2 Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.C. - 500)
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de
Griekse stadstaat
In de oudheid bestond Griekenland uit onafhankelijke stadstaten met verschillende bestuursvormen,
zoals de monarchie en aristocratie.
In de 6e eeuw v.C. ontstond in Athene de eerste democratie, waarin burgers in een
volksvergadering beslisten over het bestuur.
Vanaf dezelfde eeuw ontwikkelden Griekse filosofen een wetenschappelijke manier van denken, waarbij
ze alles met hun verstand probeerden te beredeneren.
De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
In de 5e en 4e eeuw v.C. Ontwikkelden de Grieken hun bouwkunst en beeldhouwkunst tot op hoog
niveau.
Na de verovering van Griekenland namen de Romeinen de Griekse vormentaal over en voegden er
eigen elementen aan toe.
Deze Grieks-Romeinse mengcultuur wordt klassiek genoemd, vanwege de latere navolging.
De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa
verspreidde
Met een lange reeks oorlogen breidden Romeinen hun stadstaat uit tot een wereldrijk rondom de
Middellandse Zee.
Het Romeinse rijk was strak georganiseerd en stond vanaf de 1e eeuw v.C. onder leiding van een
machtige keizer.
In het rijk kwam een welvarende landbouwstedelijke samenleving tot ontwikkeling.
Er was veel handel, ook met gebieden buiten het rijk.
In de veroverde gebieden verspreidden Romeinen de Grieks-Romeinse cultuur (romanisering); er was
ook invloed van lokale culturen op de Romeinse cultuur.
De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van noordwesteuropa
Ten oosten van de Rijn stuitten de Romeinse legers op weerstand van strijdvaardige Germanen.
Voor de bewaking van de Rijngrens gebruikten Romeinen soldaten van bevriende Germaanse
stammen.
Vanaf de 3e eeuw viel het westelijk deel van het Romeinse rijk uiteen.
1
, Steeds meer Germanen drongen het rijk binnen en stichtten daar eigen staten, waarvan sommige
duidelijk erfgenaam waren van de Grieks-Romeinse cultuur, terwijl in andere het Germaanse element
dominanter was.
In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer door Germanen afgezet. Het Oost-Romeinse (Byzantijnse)
rijk bleef bestaan.
De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten
Het jodendom, de oudste monotheïstische godsdienst, kwam in Israël/Palestina tot ontwikkeling.
Nadat de Romeinen het gebied hadden veroverd ontstond uit het jodendom in de 1e eeuw het
christendom, dat over het Romeinse rijk werd verspreid.
Omdat christenen weigerden om de Romeinse keizer als god te vereren werden ze van tijd tot tijd
vervolgd.
In de 4e eeuw werd het christendom toegestaan; later werd het de Romeinse staatsgodsdienst.
Andere godsdiensten werden verboden.
3 Tijd van monniken en ridders (500-1000)
De verspreiding van het christendom in geheel Europa
De rooms-katholieke kerk was in het Romeinse rijk ontstaan.
Onder leiding van de paus van Rome werd het christendom in de vroege middeleeuwen door monniken
verspreid in de nog 'heidense' delen van Europa, vaak in samenwerking met de politieke elite.
Het was een geleidelijk proces van verspreiding van boven af (de elite eerst) en van versmelting van
christelijke en Germaanse gebruiken en ideeën.
Overal in Europa werden kerken gebouwd.
Monniken versterkten het christendom vanuit kloosters, waar ze volgens strenge regels leefden.
Het ontstaan en de verspreiding van de islam
In de 7e eeuw ontstond in Arabië een derde monotheïstische godsdienst, de islam.
Voor de verspreiding van hun godsdienst veroverden Arabische moslims een groot gebied tot aan
Noord-Spanje en India.
Er ontstond een Arabisch rijk met een bloeiende cultuur waarin de islam, het Arabische schrift en de
Arabische taal dominant waren.
In 750 viel het rijk uiteen, maar de islamitische wereld bleef een economische en culturele eenheid.
De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een
zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid
Door de ondergang van het West-Romeinse rijk verminderde de bevolking, zakten nijverheid en handel in
en viel de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa uit elkaar.
In de Germaanse staten trokken stedelingen naar het platteland waar een landbouwsamenleving
ontstond en waar ze bescherming zochten van lokale machthebbers.
Om te zorgen voor wederzijdse zekerheid kwamen de horigheid en het zelfvoorzienende hofstelsel
tot ontwikkeling.
Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
Omstreeks 800 kwam in het Frankische rijk van Karel de Grote het feodale stelsel tot ontplooiing.
Voor het bestuur van hun rijk gebruikten koningen lokale edelen, die als leenheren trouw moesten zijn
aan hun leenheer, de koning.
Rijke edelen hadden legertjes met soldaten te voet en ridders met dure uitrustingen.
Vanaf de 9e eeuw bevorderde het leenstelsel de politieke versnippering van West-Europa.
4 Tijd van steden en staten (1000-1500)
De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarischurbane
samenleving
Na 1000 herleefde de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa.
De landbouw ging meer opbrengen.
Er ontstonden duizenden steden waar handelaren en ambachtslieden leefden.
De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
Steden werden zelfstandiger doordat edelen hun steeds meer rechten verleenden, in ruil voor geld.
Door hun rijkdom en vrijheid hadden de steden een grote aantrekkingskracht op de bewoners van
het platteland.
De macht in steden kwam in handen van een elite van rijke kooplieden.
2
1 Tijd van jagers en boeren (tot 3000 v.C.)
De levenswijze van jagers-verzamelaars
Het grootste deel van de geschiedenis leefden mensen als nomaden in de samenleving van
jagerverzamelaars.
Ze kwamen aan hun voedsel door te jagen en voedsel te verzamelen in de natuur.
Omdat mensen nog niet konden schrijven is onze kennis over de prehistorie gebaseerd op ongeschreven
bronnen.
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
De levenswijze van mensen veranderde door de ontwikkeling van de landbouw die voor het eerst
ontstond in het Midden-Oosten omstreeks 10 000 v.C.
De overstap van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt duurde duizenden jaren, maar had
zulke grote gevolgen dat gesproken wordt van de landbouwrevolutie.
De landbouwsamenleving ontstond waarin mensen in dorpen leefden.
Uit gevonden graven weten we dat deze eerste boeren geloofden in een hiernamaals.
Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
In Mesopotamië, langs de vruchtbare oevers van de Eufraat en de Tigris, ontstond de eerste stedelijke
beschaving omstreeks 3500 v.C.
Door de gunstige natuurlijke omstandigheden ontstond een landbouwoverschot, waardoor een deel
van de bevolking in steden kon wonen en leven van nijverheid en handel.
Om de bevloeiing van akkers in deze landbouwstedelijke samenleving te organiseren ontwikkelden leiders
zich tot koningen, die met ambtenaren, priesters en soldaten heersten over een groot gebied.
Voor de administratie van het bestuur werd het schrift uitgevonden.
Mensen geloofden in machtige goden die alles bepaalden.
2 Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.C. - 500)
De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de
Griekse stadstaat
In de oudheid bestond Griekenland uit onafhankelijke stadstaten met verschillende bestuursvormen,
zoals de monarchie en aristocratie.
In de 6e eeuw v.C. ontstond in Athene de eerste democratie, waarin burgers in een
volksvergadering beslisten over het bestuur.
Vanaf dezelfde eeuw ontwikkelden Griekse filosofen een wetenschappelijke manier van denken, waarbij
ze alles met hun verstand probeerden te beredeneren.
De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
In de 5e en 4e eeuw v.C. Ontwikkelden de Grieken hun bouwkunst en beeldhouwkunst tot op hoog
niveau.
Na de verovering van Griekenland namen de Romeinen de Griekse vormentaal over en voegden er
eigen elementen aan toe.
Deze Grieks-Romeinse mengcultuur wordt klassiek genoemd, vanwege de latere navolging.
De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa
verspreidde
Met een lange reeks oorlogen breidden Romeinen hun stadstaat uit tot een wereldrijk rondom de
Middellandse Zee.
Het Romeinse rijk was strak georganiseerd en stond vanaf de 1e eeuw v.C. onder leiding van een
machtige keizer.
In het rijk kwam een welvarende landbouwstedelijke samenleving tot ontwikkeling.
Er was veel handel, ook met gebieden buiten het rijk.
In de veroverde gebieden verspreidden Romeinen de Grieks-Romeinse cultuur (romanisering); er was
ook invloed van lokale culturen op de Romeinse cultuur.
De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van noordwesteuropa
Ten oosten van de Rijn stuitten de Romeinse legers op weerstand van strijdvaardige Germanen.
Voor de bewaking van de Rijngrens gebruikten Romeinen soldaten van bevriende Germaanse
stammen.
Vanaf de 3e eeuw viel het westelijk deel van het Romeinse rijk uiteen.
1
, Steeds meer Germanen drongen het rijk binnen en stichtten daar eigen staten, waarvan sommige
duidelijk erfgenaam waren van de Grieks-Romeinse cultuur, terwijl in andere het Germaanse element
dominanter was.
In 476 werd de laatste West-Romeinse keizer door Germanen afgezet. Het Oost-Romeinse (Byzantijnse)
rijk bleef bestaan.
De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten
Het jodendom, de oudste monotheïstische godsdienst, kwam in Israël/Palestina tot ontwikkeling.
Nadat de Romeinen het gebied hadden veroverd ontstond uit het jodendom in de 1e eeuw het
christendom, dat over het Romeinse rijk werd verspreid.
Omdat christenen weigerden om de Romeinse keizer als god te vereren werden ze van tijd tot tijd
vervolgd.
In de 4e eeuw werd het christendom toegestaan; later werd het de Romeinse staatsgodsdienst.
Andere godsdiensten werden verboden.
3 Tijd van monniken en ridders (500-1000)
De verspreiding van het christendom in geheel Europa
De rooms-katholieke kerk was in het Romeinse rijk ontstaan.
Onder leiding van de paus van Rome werd het christendom in de vroege middeleeuwen door monniken
verspreid in de nog 'heidense' delen van Europa, vaak in samenwerking met de politieke elite.
Het was een geleidelijk proces van verspreiding van boven af (de elite eerst) en van versmelting van
christelijke en Germaanse gebruiken en ideeën.
Overal in Europa werden kerken gebouwd.
Monniken versterkten het christendom vanuit kloosters, waar ze volgens strenge regels leefden.
Het ontstaan en de verspreiding van de islam
In de 7e eeuw ontstond in Arabië een derde monotheïstische godsdienst, de islam.
Voor de verspreiding van hun godsdienst veroverden Arabische moslims een groot gebied tot aan
Noord-Spanje en India.
Er ontstond een Arabisch rijk met een bloeiende cultuur waarin de islam, het Arabische schrift en de
Arabische taal dominant waren.
In 750 viel het rijk uiteen, maar de islamitische wereld bleef een economische en culturele eenheid.
De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een
zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel en horigheid
Door de ondergang van het West-Romeinse rijk verminderde de bevolking, zakten nijverheid en handel in
en viel de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa uit elkaar.
In de Germaanse staten trokken stedelingen naar het platteland waar een landbouwsamenleving
ontstond en waar ze bescherming zochten van lokale machthebbers.
Om te zorgen voor wederzijdse zekerheid kwamen de horigheid en het zelfvoorzienende hofstelsel
tot ontwikkeling.
Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
Omstreeks 800 kwam in het Frankische rijk van Karel de Grote het feodale stelsel tot ontplooiing.
Voor het bestuur van hun rijk gebruikten koningen lokale edelen, die als leenheren trouw moesten zijn
aan hun leenheer, de koning.
Rijke edelen hadden legertjes met soldaten te voet en ridders met dure uitrustingen.
Vanaf de 9e eeuw bevorderde het leenstelsel de politieke versnippering van West-Europa.
4 Tijd van steden en staten (1000-1500)
De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarischurbane
samenleving
Na 1000 herleefde de landbouwstedelijke samenleving in West-Europa.
De landbouw ging meer opbrengen.
Er ontstonden duizenden steden waar handelaren en ambachtslieden leefden.
De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
Steden werden zelfstandiger doordat edelen hun steeds meer rechten verleenden, in ruil voor geld.
Door hun rijkdom en vrijheid hadden de steden een grote aantrekkingskracht op de bewoners van
het platteland.
De macht in steden kwam in handen van een elite van rijke kooplieden.
2
