Samenvatting muziekgeschiedenis
H1 – Middeleeuwen
1.1 – Gregoriaanse gezangen:
De Middeleeuwse kerkgezangen heten gregoriaanse gezangen. Ze zijn vocaal, eenstemmig, in het
Latijn en worden door mannen gezongen. Ze kennen een vrij ritme, er is geen maatsoort en geen
exact voorgeschreven toonduur. De liederen zijn bewaard gebleven in oude handschriften. Je kan het
op en neer zien gaan van de melodie, maar de toonhoogte kan je niet aflezen. Deze eerste ‘noten’
heten neutenschrift. De tekentjes dienen als geheugensteuntje voor koorleider. In latere
handschriften is toonhoogte wel vastgelegd: een blokvormig notenschrift op 4 lijnen met een sleutel.
De melodieën van de gezangen maken gebruik van de kerktoonladers. Psalmen worden bijna op 1
toon voorgedragen. Iedere lettergreep andere noot syllabisch. Andere gezangen melodischer
worden meer noten op 1 lettergreep gezongen melismatisch.
1.2 – Meerstemmigheid:
De eerste meerstemmige muziek heet organum. De oudste vorm is het parallel organum. Het is een
eenvoudige vorm van meerstemmigheid waarbij een extra stem precies hetzelfde zingt als de eerste
stem, maar dan een kwart lager of kwint hoger. Bij het vrije organum zingt de extra stem soms
parallel of tegenbeweging. Het melismatische organum gaat stap verder tegenstem meerdere
noten terwijl tenor het gregoriaanse in lang aangehouden noten zingt. Originele gregoriaans bij
meerstemmige muziek cantus firmus.
1.3 – Mis en motet:
Componisten die verbonden zijn aan de Notre-Dame maken drie- en vierstemmige stukken motet.
De gecomponeerde stemmen krijgen andere teksten, in het Frans. Samenklanken die voorkeur
krijgen zijn kwart, kwint en octaaf. De mis is het hoogtepunt van een dienst. De zondagse mis is de
feestelijkste, kerkelijk spektakel. De mis kent een aantal vaste gezangen. Guillaume de Machaut,
maakt rond 1360 van deze gezangen een vierstemmige zetting. In de renaissance wordt de
meerstemmige mis populair.
1.4 – Troubadours:
In Middeleeuwen kerkelijke muziek gescheiden van wereldlijke muziek. Rondreizende muzikanten
worden als minderwaardig bestempeld. Maar zolang ze voor amusement zorgen worden ze
enthousiast ontvangen. dansmuziek zoals de estampie meest geliefd. De estampie is een muziekstuk
met een steeds terugkerend refrein. Vaak onder begeleiding van bourdon. Muziek gespeeld op trom,
fluit of doedelzak. De sociale status van troubadour beter. Sommige zelfs adel. Andere verblijven aan
adellijke hoven, maken kunstliederen met poëtische tekst. Vermaak op hoger niveau niet voor
gewone volk maar elite. Troubadours zingen meestal over ridderlijke liefde. Ze bemoeien zich met
politiek met liederen over kruistochten. De teksten zijn het voornaamste, maar muziek maken ze ook
zelf eerste singer-songwriters. Begeleiden zichzelf op luit of harp.
,Bovenstaande afbeelding (links) is een kenmerkend instrument voor de middeleeuwen, namelijk een
luit. De luit is eigenlijk een van de eerste versies van een gitaar zoals wij hem kennen. Het instrument
bestaat uit een houten holle klankkast met een klankgat aan de voorkant waar snaren voor zijn
gespannen. Boven aan de hals van het instrument vind je een mechanisme om de snaren strakker of
losser te kunnen draaien om zo de hoogte van noten aan te kunnen passen.
In de middeleeuwen werd de luit vooral gebruikt bij liedbegeleiding, bijvoorbeeld van troubadours.
Het wordt vaak afgebeeld op schilderijen dus je kan aannemen dat het wel een populair instrument
was om te gebruiken, vandaar dat het kenmerkend is voor de middeleeuwen.
De andere afbeelding (rechts) is een middeleeuwse blokfluit. Hoewel een blokfluit nu er net iets
anders uitziet is toch veel hetzelfde gebleven. Het instrument bestaat nog steeds uit een mondstuk
en een holle cilindervorm met verschillende vingergaten erop en aan de onderkant een gat aan de
onderkant. Ook de fluit werd gebruikt als begeleiding van een vocaal werk, aangezien instrumenten
ondergeschikt waren aan de stem. Een fluit werd onder andere gebruikt bij een bourdon.
In de Middeleeuwse bladmuziek hiernaast
is de Messe de Nostre Dame te zien,
geschreven door de componist Guillaume
de Machaut. Het is een mis die is
opgedragen aan Maria en betekent dan
ook letterlijk de Mis van onze Lieve
Vrouwe. Voor zover bekend is dit het
oudste voorbeeld van een mis die kan
toegeschreven worden aan één componist.
De mis is kenmerkend door een hechte
eenheid die in oudere missen ontbreekt,
ook maakt het gebruik van polyfonie
(meerstemmigheid). Een mis is een vocaal
stuk en kent een aantal vaste gezangen:
Het Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus
Dei. Guillaume heeft van deze vijf
onderdelen verwerkt in een vierstemmige
compositie. Het is een van de
meesterwerken van de middeleeuwse
muziek, dus daarom vond ik dit stuk
toepasselijk voor deze periode.
Guillaume was een Franse componist en
poëet die de centrale figuur was in de ars
nova-stijl in de Late Middeleeuwen. Hij wordt vaak beschouwd als de belangrijkste componist van de
eeuw. Hij speelde ook een cruciale vorm in het ontstaan van het motet.
,H2 – Renaissance
Introductie:
In Renaissance ontstaat nieuwe levenshouding, mens staat in middelpunt: humanisme.
Levenshouding gaat gepaard met grote belangstelling voor de klassieke oudheid, voor Griekse en
Romeinse denkers en kunstenaars.
2.1 – Vocale muziek:
Kerk blijft belangrijkste werkgever voor componisten. Mis is hoogtepunt. Het zijn vocale composities
voor vier stemmen a capella: sopraan, alt, tenor en bas. Componisten gebruiken voor meerstemmige
missen vaak bestaande liederen als melodisch materiaal. Cantus Firmus. In alle vier stemmen
komen motieven uit bestaande lied terug, vaak door imitatie toe te passen. Als dat lang door gaat
dan doorimitatie. Meest strenge vorm is canon, vorm polyfonie. Techniek van stemparen ook vaak
voor. Componist zorgt ervoor dat er vooral tertsen en sexten klinken.
Een ander vocaal werk is motet, op muziek gezette Latijnse kerkelijke tekst. Dezelfde technieken
maar korter, muziek moet bij sfeer en lading tekst passen tekstuitbeelding. Het madrigaal is een
vocale compositie voor buiten de kerk wereldlijk stuk. Muziek staat in dienst van de tekst.
Het Chanson is wereldlijk stuk in het Frans. In chansons en madrigalen wisselen polyfonie en
homofonie elkaar af.
2.2 – Instrumentale muziek
Weinig muziek voor instrumenten, alleen stem instrument van God. Muziek voor stemmen bedoeld
wel vaak gespeeld door orgel, luit, blokfluit, trombones en viola da gamba’s. Later in renaissance
worden instrumenten populairder dus meer instrumentale muziek voor dansen.
In Europa zijn pavane (statig, tweedelige maat) gevolgd door gaillarde (dezelfde melodie en
toonsoort, maar driedelige maat en sneller).
Bovenstaande afbeelding (links) laat een viola da gamba zien, de voorloper van de viool zoals wij hem
kennen. De gamba heeft vijf tot zeven snaren gestemd van hoog naar laag. Het instrument heeft een
holle klankkast waar snaren overheen zijn gespannen die boven aan de hals strakker of losser
gedraaid kunnen worden door een stemmechanisme. Het verschil tussen een viola da gamba en
andere snaarinstrumenten zoals een luit is dat een viola geen klankgat heeft en je de snaren niet
tokkelt maar strijkt met een strijkstok. In de Renaissance werd dit instrument gebruikt voor zowel
begeleiding als instrumentale werken.
, De andere afbeelding (rechts) laat een orgel uit de renaissance zien. Het orgel is een complex
blaasinstrument dat gebruik maakt van meerdere toetsenborden om kleppen te bedienen die lucht
toelaten in pijpen die dan weer het geluid maken, het is best een ingewikkeld instrument. Een orgel
is een veel voorkomend instrument in de kerk en werd dan ook gebruikt in kerkmuziek.
Het Credo is de gezongen
geloofsbelijdenis, deze vind je
in elke mis. Deze mis genaamd
‘L’homme arme’ bestaat uit
vier delen en is geschreven
door Giovanni da Palestrina. In
dit stuk wordt er gebruik
gemaakt van de cantus firmus.
Dit was een componeer
methode die veel werd
gebruikt door componisten in
de Renaissance. Een cantus
firmus is een bestaand lied als
melodisch materiaal gebruiken
voor je eigen compositie. Dit
concept bestaat nog steeds en
wordt door veel artiesten
gebruikt, dit heeft
tegenwoordig een sample
gebruiken. In dit stuk wordt
ook gebruik gemaakt van
imitatie, wat kenmerkend is
voor de renaissance muziek.
De componist Palestrina heeft
grote invloed gehad op de
ontwikkeling van katholieke
kerkmuziek. Zijn muziek wordt
beschouwd als een hoogtepunt
van de renaissancemuziek. Hij heeft honderden geestelijke en wereldlijke composities geschreven.
Zijn composities worden gekenmerkt door een heldere melodische structuur en een gebalanceerde
harmonie in de zangpartijen.
H1 – Middeleeuwen
1.1 – Gregoriaanse gezangen:
De Middeleeuwse kerkgezangen heten gregoriaanse gezangen. Ze zijn vocaal, eenstemmig, in het
Latijn en worden door mannen gezongen. Ze kennen een vrij ritme, er is geen maatsoort en geen
exact voorgeschreven toonduur. De liederen zijn bewaard gebleven in oude handschriften. Je kan het
op en neer zien gaan van de melodie, maar de toonhoogte kan je niet aflezen. Deze eerste ‘noten’
heten neutenschrift. De tekentjes dienen als geheugensteuntje voor koorleider. In latere
handschriften is toonhoogte wel vastgelegd: een blokvormig notenschrift op 4 lijnen met een sleutel.
De melodieën van de gezangen maken gebruik van de kerktoonladers. Psalmen worden bijna op 1
toon voorgedragen. Iedere lettergreep andere noot syllabisch. Andere gezangen melodischer
worden meer noten op 1 lettergreep gezongen melismatisch.
1.2 – Meerstemmigheid:
De eerste meerstemmige muziek heet organum. De oudste vorm is het parallel organum. Het is een
eenvoudige vorm van meerstemmigheid waarbij een extra stem precies hetzelfde zingt als de eerste
stem, maar dan een kwart lager of kwint hoger. Bij het vrije organum zingt de extra stem soms
parallel of tegenbeweging. Het melismatische organum gaat stap verder tegenstem meerdere
noten terwijl tenor het gregoriaanse in lang aangehouden noten zingt. Originele gregoriaans bij
meerstemmige muziek cantus firmus.
1.3 – Mis en motet:
Componisten die verbonden zijn aan de Notre-Dame maken drie- en vierstemmige stukken motet.
De gecomponeerde stemmen krijgen andere teksten, in het Frans. Samenklanken die voorkeur
krijgen zijn kwart, kwint en octaaf. De mis is het hoogtepunt van een dienst. De zondagse mis is de
feestelijkste, kerkelijk spektakel. De mis kent een aantal vaste gezangen. Guillaume de Machaut,
maakt rond 1360 van deze gezangen een vierstemmige zetting. In de renaissance wordt de
meerstemmige mis populair.
1.4 – Troubadours:
In Middeleeuwen kerkelijke muziek gescheiden van wereldlijke muziek. Rondreizende muzikanten
worden als minderwaardig bestempeld. Maar zolang ze voor amusement zorgen worden ze
enthousiast ontvangen. dansmuziek zoals de estampie meest geliefd. De estampie is een muziekstuk
met een steeds terugkerend refrein. Vaak onder begeleiding van bourdon. Muziek gespeeld op trom,
fluit of doedelzak. De sociale status van troubadour beter. Sommige zelfs adel. Andere verblijven aan
adellijke hoven, maken kunstliederen met poëtische tekst. Vermaak op hoger niveau niet voor
gewone volk maar elite. Troubadours zingen meestal over ridderlijke liefde. Ze bemoeien zich met
politiek met liederen over kruistochten. De teksten zijn het voornaamste, maar muziek maken ze ook
zelf eerste singer-songwriters. Begeleiden zichzelf op luit of harp.
,Bovenstaande afbeelding (links) is een kenmerkend instrument voor de middeleeuwen, namelijk een
luit. De luit is eigenlijk een van de eerste versies van een gitaar zoals wij hem kennen. Het instrument
bestaat uit een houten holle klankkast met een klankgat aan de voorkant waar snaren voor zijn
gespannen. Boven aan de hals van het instrument vind je een mechanisme om de snaren strakker of
losser te kunnen draaien om zo de hoogte van noten aan te kunnen passen.
In de middeleeuwen werd de luit vooral gebruikt bij liedbegeleiding, bijvoorbeeld van troubadours.
Het wordt vaak afgebeeld op schilderijen dus je kan aannemen dat het wel een populair instrument
was om te gebruiken, vandaar dat het kenmerkend is voor de middeleeuwen.
De andere afbeelding (rechts) is een middeleeuwse blokfluit. Hoewel een blokfluit nu er net iets
anders uitziet is toch veel hetzelfde gebleven. Het instrument bestaat nog steeds uit een mondstuk
en een holle cilindervorm met verschillende vingergaten erop en aan de onderkant een gat aan de
onderkant. Ook de fluit werd gebruikt als begeleiding van een vocaal werk, aangezien instrumenten
ondergeschikt waren aan de stem. Een fluit werd onder andere gebruikt bij een bourdon.
In de Middeleeuwse bladmuziek hiernaast
is de Messe de Nostre Dame te zien,
geschreven door de componist Guillaume
de Machaut. Het is een mis die is
opgedragen aan Maria en betekent dan
ook letterlijk de Mis van onze Lieve
Vrouwe. Voor zover bekend is dit het
oudste voorbeeld van een mis die kan
toegeschreven worden aan één componist.
De mis is kenmerkend door een hechte
eenheid die in oudere missen ontbreekt,
ook maakt het gebruik van polyfonie
(meerstemmigheid). Een mis is een vocaal
stuk en kent een aantal vaste gezangen:
Het Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus
Dei. Guillaume heeft van deze vijf
onderdelen verwerkt in een vierstemmige
compositie. Het is een van de
meesterwerken van de middeleeuwse
muziek, dus daarom vond ik dit stuk
toepasselijk voor deze periode.
Guillaume was een Franse componist en
poëet die de centrale figuur was in de ars
nova-stijl in de Late Middeleeuwen. Hij wordt vaak beschouwd als de belangrijkste componist van de
eeuw. Hij speelde ook een cruciale vorm in het ontstaan van het motet.
,H2 – Renaissance
Introductie:
In Renaissance ontstaat nieuwe levenshouding, mens staat in middelpunt: humanisme.
Levenshouding gaat gepaard met grote belangstelling voor de klassieke oudheid, voor Griekse en
Romeinse denkers en kunstenaars.
2.1 – Vocale muziek:
Kerk blijft belangrijkste werkgever voor componisten. Mis is hoogtepunt. Het zijn vocale composities
voor vier stemmen a capella: sopraan, alt, tenor en bas. Componisten gebruiken voor meerstemmige
missen vaak bestaande liederen als melodisch materiaal. Cantus Firmus. In alle vier stemmen
komen motieven uit bestaande lied terug, vaak door imitatie toe te passen. Als dat lang door gaat
dan doorimitatie. Meest strenge vorm is canon, vorm polyfonie. Techniek van stemparen ook vaak
voor. Componist zorgt ervoor dat er vooral tertsen en sexten klinken.
Een ander vocaal werk is motet, op muziek gezette Latijnse kerkelijke tekst. Dezelfde technieken
maar korter, muziek moet bij sfeer en lading tekst passen tekstuitbeelding. Het madrigaal is een
vocale compositie voor buiten de kerk wereldlijk stuk. Muziek staat in dienst van de tekst.
Het Chanson is wereldlijk stuk in het Frans. In chansons en madrigalen wisselen polyfonie en
homofonie elkaar af.
2.2 – Instrumentale muziek
Weinig muziek voor instrumenten, alleen stem instrument van God. Muziek voor stemmen bedoeld
wel vaak gespeeld door orgel, luit, blokfluit, trombones en viola da gamba’s. Later in renaissance
worden instrumenten populairder dus meer instrumentale muziek voor dansen.
In Europa zijn pavane (statig, tweedelige maat) gevolgd door gaillarde (dezelfde melodie en
toonsoort, maar driedelige maat en sneller).
Bovenstaande afbeelding (links) laat een viola da gamba zien, de voorloper van de viool zoals wij hem
kennen. De gamba heeft vijf tot zeven snaren gestemd van hoog naar laag. Het instrument heeft een
holle klankkast waar snaren overheen zijn gespannen die boven aan de hals strakker of losser
gedraaid kunnen worden door een stemmechanisme. Het verschil tussen een viola da gamba en
andere snaarinstrumenten zoals een luit is dat een viola geen klankgat heeft en je de snaren niet
tokkelt maar strijkt met een strijkstok. In de Renaissance werd dit instrument gebruikt voor zowel
begeleiding als instrumentale werken.
, De andere afbeelding (rechts) laat een orgel uit de renaissance zien. Het orgel is een complex
blaasinstrument dat gebruik maakt van meerdere toetsenborden om kleppen te bedienen die lucht
toelaten in pijpen die dan weer het geluid maken, het is best een ingewikkeld instrument. Een orgel
is een veel voorkomend instrument in de kerk en werd dan ook gebruikt in kerkmuziek.
Het Credo is de gezongen
geloofsbelijdenis, deze vind je
in elke mis. Deze mis genaamd
‘L’homme arme’ bestaat uit
vier delen en is geschreven
door Giovanni da Palestrina. In
dit stuk wordt er gebruik
gemaakt van de cantus firmus.
Dit was een componeer
methode die veel werd
gebruikt door componisten in
de Renaissance. Een cantus
firmus is een bestaand lied als
melodisch materiaal gebruiken
voor je eigen compositie. Dit
concept bestaat nog steeds en
wordt door veel artiesten
gebruikt, dit heeft
tegenwoordig een sample
gebruiken. In dit stuk wordt
ook gebruik gemaakt van
imitatie, wat kenmerkend is
voor de renaissance muziek.
De componist Palestrina heeft
grote invloed gehad op de
ontwikkeling van katholieke
kerkmuziek. Zijn muziek wordt
beschouwd als een hoogtepunt
van de renaissancemuziek. Hij heeft honderden geestelijke en wereldlijke composities geschreven.
Zijn composities worden gekenmerkt door een heldere melodische structuur en een gebalanceerde
harmonie in de zangpartijen.
