Samenvatting online boek, Samen om een kind
Hoofdstuk 1 Achtergrond
Voor de (toekomst van de) samenleving is het van vitaal belang dat kinderen en jongeren zich gezond en veilig
ontwikkelen. Hiervoor hebben ze een veelzijdige en stimulerende omgeving nodig, waarin :
- Ieder kind en iedere jongere zich veilig en prettig voelt,
- Zijn talenten ontdekt en ontplooit,
- Optimaal tot zijn recht komt.
Niet alleen de opvoeding door de ouders speelt een belangrijke rol bij de positieve ontwikkeling van kinderen
en jongeren. De gehele sociale omgeving heeft hier invloed op. ‘It takes a village to raise a child’, is een
veelgehoord motto in deze context
Het versterken van deze opvoed- en opgroeiomgeving is daarom belangrijk.
Investeringen in:
- Een positieve opvoeding,
- Succesvolle schoolloopbaan
- Brede ontwikkeling van kinderen en jongeren
zijn het fundament voor hun welzijn, economische zelfstandigheid en democratisch burgerschap.
In beleidsdocumenten en onderzoek wordt gesproken over de ‘pedagogische civil society’: het geheel van
activiteiten, ondersteuning en samenwerking dat het gezin, de verdere leefomgeving (buurt, vrienden, familie),
en de jeugdvoorzieningen bieden voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren.
- In een sterke pedagogische civil society vullen ouders en andere opvoeders elkaar zoveel mogelijk aan.
Om een kind groot te kunnen brengen, moeten ouders ingenesteld zijn in een groep. Het gaat hierbij niet alleen
om de ondersteuning door vrienden, familieleden en buurtgenoten, maar ook om professionals en vrijwilligers
in de collectieve jeugdvoorzieningen: kinderopvang en peuterspeelzalen, kinder- en jongerenwerk, sport- en
cultuurverenigingen, en niet in de laatste plaats de school.
Investeren in ‘de basis’ (zie Wat is de basis?) betekent het vergroten van de mogelijkheden en kansen van al
deze opvoeders om zo de positieve ontwikkeling van kinderen en jongeren te bewerkstelligen
Wat is de basis?
Met ‘de basis’ bedoelen we de gehele reguliere sociale omgeving waarin kinderen en jongeren opgroeien.
- Enerzijds is dit de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen, bestaande uit onder andere familie, vrienden- en
kennissenkring, de buurt en geloofsgemeenschappen.
- Anderzijds zijn er de algemene jeugdvoorzieningen, ook wel de pedagogische basisvoorzieningen, de voorliggende voorzieningen of de
nuldelijn genoemd. Dit zijn de kinderopvang en peuterspeelzalen, het onderwijs, het kinder- en jongerenwerk (welzijnswerk),
sportverenigingen, cultuurverenigingen, zelforganisaties en andere voorzieningen voor de vrijetijdsbesteding van kinderen en jongeren.
In sommige gemeenten wordt ook het Centrum voor Jeugd en Gezin tot de basisvoorzieningen gerekend, zeker wanneer dit is ingericht als
ontmoetingsplaats voor ouders en andere opvoeders.
- Ook woningbouwcorporaties, voorzieningen voor arbeidsbemiddeling en de politie worden soms tot de basis gerekend, maar die komen
niet aan bod.
- De laatste belangrijke partij in de basis is de gemeente, die met haar positieve of preventieve jeugdbeleid de samenwerking tussen al deze
partijen en voorzieningen stimuleert, om zo een gezonde pedagogische leefomgeving voor kinderen en jongeren te creëren.
Het onderscheid tussen de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen en de algemene voorzieningen is overigens niet altijd zo scherp
als hier wordt geschetst. Zo werken professionals uit jeugdvoorzieningen in toenemende mate samen met mensen uit de informele omgeving van
kinderen en jongeren. Dit sluit aan bij de ambitie van de transformatie om alles zoveel mogelijk in het gewone leven op te lossen.
Gewoon, maar toch bijzonder
De basis – de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen én de algemene jeugdvoorzieningen –
heeft twee belangrijke rollen.
- Ten eerste bevorderen de partijen in de basis het gewone opgroeien, ontwikkelen en opvoeden van alle
kinderen en jongeren in hun dagelijkse context. Ook kinderen en jongeren met speciale behoeften
moeten zoveel mogelijk in een normale alledaagse omgeving kunnen opgroeien en zich ontwikkelen.
- Daarnaast speelt de basis een belangrijke rol in preventie. Een sterke basis kan voorkomen dat gewone,
alledaagse opgroei- en opvoedvragen uitgroeien tot (ernstige) problemen. En door eventuele problemen
snel te signaleren en daar de benodigde hulp bij te halen, kan erger worden voorkomen.
, Nadruk op problemen
In zijn rapport Beter met minder. Bouwstenen voor de transformatie van het jeugdstelsel benoemt de Denktank
Transformatie Jeugdstelsel een aantal kwesties in het huidige jeugdstelsel.
- Een daarvan is het accent op problemen. Het jeugdstelsel is op sommige punten doorgeschoten in zijn
probleemgerichte aanpak. Hierdoor lijkt het alsof ‘het gewone kind dat zich zonder noemenswaardige
problemen ontwikkelt in een gewone opvoedingsomgeving een bijzonderheid is geworden’.
In de gespecialiseerde zorg is in de afgelopen decennia veel expertise opgebouwd over bijzondere situaties en
over problemen bij het opgroeien en opvoeden van kinderen en jongeren.
- Deze expertise is echter onvoldoende ‘naar voren’ gehaald en naar algemene jeugdvoorzieningen
gebracht als het onderwijs, de kinderopvang en het welzijnswerk. Dit moet veranderen, zodat met name
kinderen en jongeren die extra ondersteuning nodig hebben voldoende ondersteuning krijgen om mee te
blijven doen.
o Dit voorkomt uitval van kinderen en jongeren uit het gezin, het onderwijs en reguliere
voorzieningen in de wijk of buurt.
Groei van gespecialiseerde zorg
Door de focus op problemen en de sterke uitbreiding van de gespecialiseerde zorg, is deze zorg in toenemende
mate op het terrein van de ‘gewone’ opvoed- en opgroeivragen terechtgekomen.
De vraag naar gespecialiseerde hulp groeit jaarlijks met 6 tot 10 procent.
Volgens epidemiologen valt deze stijging niet te verklaren uit een toename van het aantal problemen. Wel is de
signalering van problematiek verbeterd.
De stijging lijkt echter ook een gevolg te zijn van onvoldoende preventie en eerstelijnshulp.
- Gewone opvoedvragen zijn steeds meer zorgproblemen geworden.
- In de steeds verder uitdijende verzorgingsstaat hebben de overheid en professionals de burger – wellicht
onbedoeld – steeds meer buitenspel gezet door vooral de problemen vóór burgers op te lossen in plaats
van mét hen. Dat heeft de burger passief en afhankelijk gemaakt van professionele zorgaanbieders en
hulpverleners
- Daarbij zijn burgers in het algemeen mondiger en vaak veeleisender geworden, en gedragen ze zich
vaak als consumenten van zorg en hulp.
- Ook is er een groeiende roep uit de samenleving om risico’s uit te bannen en incidenten te voorkomen.
De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) spreekt in dit kader van het ‘Savanna-effect’: de
overheid heeft in de afgelopen jaren vooral geïnvesteerd in de professionalisering en de specialisering van de
jeugdhulpverlening, mede gedreven door incidenten en het streven die te voorkomen.’ Maar in het streven om
ernstige gevallen van kindermishandeling te voorkomen, worden ook veel lichtere opvoedvragen soms buiten
de normale pedagogische context behandeld.
Onnodige medicalisering
Dit heeft ertoe geleid dat in sommige gevallen lichte opvoed- en opgroeiproblemen onnodig ‘gemedicaliseerd’
worden. Hierdoor kunnen opvoedvragen ten onrechte geproblematiseerd worden en kan afwijkend gedrag
gezien worden als een stoornis, waarvoor dus behandeling nodig is.
Bij veel problemen rondom kinderen en jongeren is er sprake van een samenspel van pedagogische, medische
en/of onderwijs gerelateerde achtergronden.
Investeren in een sterke basis
Om de opgroei- en opvoedomgeving voor kinderen, jongeren en gezinnen te versterken, en eventuele
problemen niet onnodig te laten verworden tot een zorgbehoefte, is het belangrijk om te investeren in een sterke
basis.
De Denktank Transformatie Jeugdstelsel pleit daarom allereerst voor het verder uitbouwen van de
pedagogische civil society.
Het gaat hier met name om de informele steun, hulp en zorg die kinderen, jongeren en gezinnen krijgen
uit hun eigen sociale netwerken.
Hoofdstuk 1 Achtergrond
Voor de (toekomst van de) samenleving is het van vitaal belang dat kinderen en jongeren zich gezond en veilig
ontwikkelen. Hiervoor hebben ze een veelzijdige en stimulerende omgeving nodig, waarin :
- Ieder kind en iedere jongere zich veilig en prettig voelt,
- Zijn talenten ontdekt en ontplooit,
- Optimaal tot zijn recht komt.
Niet alleen de opvoeding door de ouders speelt een belangrijke rol bij de positieve ontwikkeling van kinderen
en jongeren. De gehele sociale omgeving heeft hier invloed op. ‘It takes a village to raise a child’, is een
veelgehoord motto in deze context
Het versterken van deze opvoed- en opgroeiomgeving is daarom belangrijk.
Investeringen in:
- Een positieve opvoeding,
- Succesvolle schoolloopbaan
- Brede ontwikkeling van kinderen en jongeren
zijn het fundament voor hun welzijn, economische zelfstandigheid en democratisch burgerschap.
In beleidsdocumenten en onderzoek wordt gesproken over de ‘pedagogische civil society’: het geheel van
activiteiten, ondersteuning en samenwerking dat het gezin, de verdere leefomgeving (buurt, vrienden, familie),
en de jeugdvoorzieningen bieden voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren.
- In een sterke pedagogische civil society vullen ouders en andere opvoeders elkaar zoveel mogelijk aan.
Om een kind groot te kunnen brengen, moeten ouders ingenesteld zijn in een groep. Het gaat hierbij niet alleen
om de ondersteuning door vrienden, familieleden en buurtgenoten, maar ook om professionals en vrijwilligers
in de collectieve jeugdvoorzieningen: kinderopvang en peuterspeelzalen, kinder- en jongerenwerk, sport- en
cultuurverenigingen, en niet in de laatste plaats de school.
Investeren in ‘de basis’ (zie Wat is de basis?) betekent het vergroten van de mogelijkheden en kansen van al
deze opvoeders om zo de positieve ontwikkeling van kinderen en jongeren te bewerkstelligen
Wat is de basis?
Met ‘de basis’ bedoelen we de gehele reguliere sociale omgeving waarin kinderen en jongeren opgroeien.
- Enerzijds is dit de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen, bestaande uit onder andere familie, vrienden- en
kennissenkring, de buurt en geloofsgemeenschappen.
- Anderzijds zijn er de algemene jeugdvoorzieningen, ook wel de pedagogische basisvoorzieningen, de voorliggende voorzieningen of de
nuldelijn genoemd. Dit zijn de kinderopvang en peuterspeelzalen, het onderwijs, het kinder- en jongerenwerk (welzijnswerk),
sportverenigingen, cultuurverenigingen, zelforganisaties en andere voorzieningen voor de vrijetijdsbesteding van kinderen en jongeren.
In sommige gemeenten wordt ook het Centrum voor Jeugd en Gezin tot de basisvoorzieningen gerekend, zeker wanneer dit is ingericht als
ontmoetingsplaats voor ouders en andere opvoeders.
- Ook woningbouwcorporaties, voorzieningen voor arbeidsbemiddeling en de politie worden soms tot de basis gerekend, maar die komen
niet aan bod.
- De laatste belangrijke partij in de basis is de gemeente, die met haar positieve of preventieve jeugdbeleid de samenwerking tussen al deze
partijen en voorzieningen stimuleert, om zo een gezonde pedagogische leefomgeving voor kinderen en jongeren te creëren.
Het onderscheid tussen de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen en de algemene voorzieningen is overigens niet altijd zo scherp
als hier wordt geschetst. Zo werken professionals uit jeugdvoorzieningen in toenemende mate samen met mensen uit de informele omgeving van
kinderen en jongeren. Dit sluit aan bij de ambitie van de transformatie om alles zoveel mogelijk in het gewone leven op te lossen.
Gewoon, maar toch bijzonder
De basis – de informele omgeving van kinderen, jongeren en gezinnen én de algemene jeugdvoorzieningen –
heeft twee belangrijke rollen.
- Ten eerste bevorderen de partijen in de basis het gewone opgroeien, ontwikkelen en opvoeden van alle
kinderen en jongeren in hun dagelijkse context. Ook kinderen en jongeren met speciale behoeften
moeten zoveel mogelijk in een normale alledaagse omgeving kunnen opgroeien en zich ontwikkelen.
- Daarnaast speelt de basis een belangrijke rol in preventie. Een sterke basis kan voorkomen dat gewone,
alledaagse opgroei- en opvoedvragen uitgroeien tot (ernstige) problemen. En door eventuele problemen
snel te signaleren en daar de benodigde hulp bij te halen, kan erger worden voorkomen.
, Nadruk op problemen
In zijn rapport Beter met minder. Bouwstenen voor de transformatie van het jeugdstelsel benoemt de Denktank
Transformatie Jeugdstelsel een aantal kwesties in het huidige jeugdstelsel.
- Een daarvan is het accent op problemen. Het jeugdstelsel is op sommige punten doorgeschoten in zijn
probleemgerichte aanpak. Hierdoor lijkt het alsof ‘het gewone kind dat zich zonder noemenswaardige
problemen ontwikkelt in een gewone opvoedingsomgeving een bijzonderheid is geworden’.
In de gespecialiseerde zorg is in de afgelopen decennia veel expertise opgebouwd over bijzondere situaties en
over problemen bij het opgroeien en opvoeden van kinderen en jongeren.
- Deze expertise is echter onvoldoende ‘naar voren’ gehaald en naar algemene jeugdvoorzieningen
gebracht als het onderwijs, de kinderopvang en het welzijnswerk. Dit moet veranderen, zodat met name
kinderen en jongeren die extra ondersteuning nodig hebben voldoende ondersteuning krijgen om mee te
blijven doen.
o Dit voorkomt uitval van kinderen en jongeren uit het gezin, het onderwijs en reguliere
voorzieningen in de wijk of buurt.
Groei van gespecialiseerde zorg
Door de focus op problemen en de sterke uitbreiding van de gespecialiseerde zorg, is deze zorg in toenemende
mate op het terrein van de ‘gewone’ opvoed- en opgroeivragen terechtgekomen.
De vraag naar gespecialiseerde hulp groeit jaarlijks met 6 tot 10 procent.
Volgens epidemiologen valt deze stijging niet te verklaren uit een toename van het aantal problemen. Wel is de
signalering van problematiek verbeterd.
De stijging lijkt echter ook een gevolg te zijn van onvoldoende preventie en eerstelijnshulp.
- Gewone opvoedvragen zijn steeds meer zorgproblemen geworden.
- In de steeds verder uitdijende verzorgingsstaat hebben de overheid en professionals de burger – wellicht
onbedoeld – steeds meer buitenspel gezet door vooral de problemen vóór burgers op te lossen in plaats
van mét hen. Dat heeft de burger passief en afhankelijk gemaakt van professionele zorgaanbieders en
hulpverleners
- Daarbij zijn burgers in het algemeen mondiger en vaak veeleisender geworden, en gedragen ze zich
vaak als consumenten van zorg en hulp.
- Ook is er een groeiende roep uit de samenleving om risico’s uit te bannen en incidenten te voorkomen.
De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) spreekt in dit kader van het ‘Savanna-effect’: de
overheid heeft in de afgelopen jaren vooral geïnvesteerd in de professionalisering en de specialisering van de
jeugdhulpverlening, mede gedreven door incidenten en het streven die te voorkomen.’ Maar in het streven om
ernstige gevallen van kindermishandeling te voorkomen, worden ook veel lichtere opvoedvragen soms buiten
de normale pedagogische context behandeld.
Onnodige medicalisering
Dit heeft ertoe geleid dat in sommige gevallen lichte opvoed- en opgroeiproblemen onnodig ‘gemedicaliseerd’
worden. Hierdoor kunnen opvoedvragen ten onrechte geproblematiseerd worden en kan afwijkend gedrag
gezien worden als een stoornis, waarvoor dus behandeling nodig is.
Bij veel problemen rondom kinderen en jongeren is er sprake van een samenspel van pedagogische, medische
en/of onderwijs gerelateerde achtergronden.
Investeren in een sterke basis
Om de opgroei- en opvoedomgeving voor kinderen, jongeren en gezinnen te versterken, en eventuele
problemen niet onnodig te laten verworden tot een zorgbehoefte, is het belangrijk om te investeren in een sterke
basis.
De Denktank Transformatie Jeugdstelsel pleit daarom allereerst voor het verder uitbouwen van de
pedagogische civil society.
Het gaat hier met name om de informele steun, hulp en zorg die kinderen, jongeren en gezinnen krijgen
uit hun eigen sociale netwerken.
