aardrijkskunde
hoofdstuk 5: de aardrotatie
rotatie rond de aardas ↔ aardrevolutie = rond de zon
1. schijnbewegingen (wat wij zien) en werkelijkheid
↪ sterren, maan, zon, planeten
sterren verplaatsen langs hemel
↬ Noordelijk Halfrond: beweging sterren tegenwijzerzin rond poolster
↬ Zuidelijk halfrond: beweging sterren wijzerzin rond poolster
sterren en zon draaien niet rond aarde toch zien we elke dag zon opkomen in O en neer gaan in
W + hoogste punt middag = schijnbewegingen
werkelijke beweging
↬ waarnemen omdat aarde v W → O rond as
↬ snelheid varieert volgens φ
aan evenaar = 1666 km/u
↬ duur:
sterrendag = 23u 56min 4s
⇒ 𝑎𝑎𝑟𝑑𝑒 𝑑𝑖𝑒 𝑒𝑥𝑎𝑐𝑡 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑡 (= 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑎𝑠)
zonnedag = 24u
⇒ 𝑎𝑎𝑟𝑑𝑒 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑡 𝑟𝑜𝑛𝑑 ℎ𝑎𝑎𝑟 𝑎𝑠 + 𝑑𝑒𝑒𝑙𝑡𝑗𝑒 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑧𝑜𝑛 (ℎ𝑒𝑙𝑒𝑚𝑎𝑎𝑙 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑒𝑛 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑧𝑜𝑛 = 365 𝑑𝑎𝑔𝑒𝑛)
! breedtecirkels niet even lang ⇒ afstand verandert die punten op ≠ φ afleggen
+ omtreksnelheid op aarde verandert volgens φ
↳ grootst evenaar = 1666 km/u - kleinst 0 km / u = polen
φ = breedteligging = hoogte boven horizon = poolshoogte
2. gevolgen v aardrotatie
2.1 afplatting v aarde
de aarde is geen bol !
afkoelen v aarde → materie v W nr O beginnen roteren
↳ verschil in omwentelingssnelheid → aarde niet afgekoeld tot perfecte bol
⇒ afplatting aan polen (niet met blote oog zien)
noordpool en zuidpool beetje nr binnen geduwd (zuidpool meer afgeplat) = poep
2.2 afwisseling v dag en nacht
draaien v aarde → 1 helft v aarde belicht
↳ daar dag → valt niet samen met helft v aarde die door de Noord- en Zuidpool gaat
⇒ duur dag en nacht op aarde niet overal even lang
dagboog = beweging vd zon aan hemel
zon tijdens dag hoogste stand in dagboog → in zuiden + middag = culminatiehoogte
hoek zon en horizon = zonshoogte
culminatiehoogte = hoogste punt vd zon in haar dagboog
culminatiehoogte + dagboog → afh v elk seizoen
1
, 2.3 afbuiging v winden + zeestromen + orkanen
lucht: hoog luchtdrukgebied → laag luchtdrukgebied
wind: omtreksnelheid v waar hij vertrekt
● lucht: keerkring → evenaar ⇒ lucht achterlopen (afwijking nr W)
● lucht: keerkring → poolcirkel ⇒ lucht voorlopen (afwijking nr O)
→ corioliseffect = kracht die verantwoordelijk is voor afbuiging winden
↳ op N-halfrond afbuiging nr rechts - op Z-halfrond nr links
↳ niet in wc → te maken met wc-buis, vorm afvoer
3. meten v ruimte en tijd op aarde
3.1 plaatsbepaling
plaats op aarde bepalen → referentiekader nodig
↳ aardrotatie helpt: elk punt op aarde beschrijft cirkel tijdens rotatie
= breedtecirkels/parallelcirkels
↪ evenaar = langste parallel, eerste nullijn
meridianen/lengtecirkels = halve cirkels die aardas als middellijn
heeft
→ Greenwich (London) = nulmeridiaan
breedteligging = hoe ver parallel v evenaar ligt
↳ meridiaanboog tss punt en evenaar → 0° en 90°N/90°S
lengteligging = hoe ver plaats ten O of W v nulmeridiaan ligt
↳ boogafstand in graden, gemeten langs parallel, vanaf punt tot
nulmeridiaan
↳ varieert v 0°-180° WL/180° EL
3.2 tijdsverschil op aarde
door aardrotatie → zon elke dag 1x in de meridiaan v een plaats → op culminatiehoogte
= 12 uur zonnetijd
NH: zon s middags in het in Z ZH: zon culmineert in N
↳ plaatsen op dezelfde lengtecirkel/middaglijn = zelfde tijdstip middag
aardrotatie v W → O: eerst middag op OH, dan in Greenwich, dan op WH
theoretisch: elke andere lengteligging → andere tijd
↔ praktijk: onmogelijk om bij verplaatsing tijd aan te passen ⇒ internationale afspraken
belangrijke opm:
↪ zon ↑ in O en zon ↓ in W (OVERAL- HALFROND MAAKT NI UIT)
↪ NH: dagboog v links → rechts ZH: dagboog v rechts → links
↪ NH: zon culmineert in Z ZH: zon culmineert in N
↪ seizoenen veranderen (winter en zomer verschil per halfrond)
niet praktisch elke plaats eigen zonnetijd ⇒ 24 uur-gordels
↳ binnen uurgordels → zelfde tijd
2
hoofdstuk 5: de aardrotatie
rotatie rond de aardas ↔ aardrevolutie = rond de zon
1. schijnbewegingen (wat wij zien) en werkelijkheid
↪ sterren, maan, zon, planeten
sterren verplaatsen langs hemel
↬ Noordelijk Halfrond: beweging sterren tegenwijzerzin rond poolster
↬ Zuidelijk halfrond: beweging sterren wijzerzin rond poolster
sterren en zon draaien niet rond aarde toch zien we elke dag zon opkomen in O en neer gaan in
W + hoogste punt middag = schijnbewegingen
werkelijke beweging
↬ waarnemen omdat aarde v W → O rond as
↬ snelheid varieert volgens φ
aan evenaar = 1666 km/u
↬ duur:
sterrendag = 23u 56min 4s
⇒ 𝑎𝑎𝑟𝑑𝑒 𝑑𝑖𝑒 𝑒𝑥𝑎𝑐𝑡 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑡 (= 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑎𝑠)
zonnedag = 24u
⇒ 𝑎𝑎𝑟𝑑𝑒 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑡 𝑟𝑜𝑛𝑑 ℎ𝑎𝑎𝑟 𝑎𝑠 + 𝑑𝑒𝑒𝑙𝑡𝑗𝑒 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑧𝑜𝑛 (ℎ𝑒𝑙𝑒𝑚𝑎𝑎𝑙 𝑑𝑟𝑎𝑎𝑖𝑒𝑛 𝑟𝑜𝑛𝑑 𝑧𝑜𝑛 = 365 𝑑𝑎𝑔𝑒𝑛)
! breedtecirkels niet even lang ⇒ afstand verandert die punten op ≠ φ afleggen
+ omtreksnelheid op aarde verandert volgens φ
↳ grootst evenaar = 1666 km/u - kleinst 0 km / u = polen
φ = breedteligging = hoogte boven horizon = poolshoogte
2. gevolgen v aardrotatie
2.1 afplatting v aarde
de aarde is geen bol !
afkoelen v aarde → materie v W nr O beginnen roteren
↳ verschil in omwentelingssnelheid → aarde niet afgekoeld tot perfecte bol
⇒ afplatting aan polen (niet met blote oog zien)
noordpool en zuidpool beetje nr binnen geduwd (zuidpool meer afgeplat) = poep
2.2 afwisseling v dag en nacht
draaien v aarde → 1 helft v aarde belicht
↳ daar dag → valt niet samen met helft v aarde die door de Noord- en Zuidpool gaat
⇒ duur dag en nacht op aarde niet overal even lang
dagboog = beweging vd zon aan hemel
zon tijdens dag hoogste stand in dagboog → in zuiden + middag = culminatiehoogte
hoek zon en horizon = zonshoogte
culminatiehoogte = hoogste punt vd zon in haar dagboog
culminatiehoogte + dagboog → afh v elk seizoen
1
, 2.3 afbuiging v winden + zeestromen + orkanen
lucht: hoog luchtdrukgebied → laag luchtdrukgebied
wind: omtreksnelheid v waar hij vertrekt
● lucht: keerkring → evenaar ⇒ lucht achterlopen (afwijking nr W)
● lucht: keerkring → poolcirkel ⇒ lucht voorlopen (afwijking nr O)
→ corioliseffect = kracht die verantwoordelijk is voor afbuiging winden
↳ op N-halfrond afbuiging nr rechts - op Z-halfrond nr links
↳ niet in wc → te maken met wc-buis, vorm afvoer
3. meten v ruimte en tijd op aarde
3.1 plaatsbepaling
plaats op aarde bepalen → referentiekader nodig
↳ aardrotatie helpt: elk punt op aarde beschrijft cirkel tijdens rotatie
= breedtecirkels/parallelcirkels
↪ evenaar = langste parallel, eerste nullijn
meridianen/lengtecirkels = halve cirkels die aardas als middellijn
heeft
→ Greenwich (London) = nulmeridiaan
breedteligging = hoe ver parallel v evenaar ligt
↳ meridiaanboog tss punt en evenaar → 0° en 90°N/90°S
lengteligging = hoe ver plaats ten O of W v nulmeridiaan ligt
↳ boogafstand in graden, gemeten langs parallel, vanaf punt tot
nulmeridiaan
↳ varieert v 0°-180° WL/180° EL
3.2 tijdsverschil op aarde
door aardrotatie → zon elke dag 1x in de meridiaan v een plaats → op culminatiehoogte
= 12 uur zonnetijd
NH: zon s middags in het in Z ZH: zon culmineert in N
↳ plaatsen op dezelfde lengtecirkel/middaglijn = zelfde tijdstip middag
aardrotatie v W → O: eerst middag op OH, dan in Greenwich, dan op WH
theoretisch: elke andere lengteligging → andere tijd
↔ praktijk: onmogelijk om bij verplaatsing tijd aan te passen ⇒ internationale afspraken
belangrijke opm:
↪ zon ↑ in O en zon ↓ in W (OVERAL- HALFROND MAAKT NI UIT)
↪ NH: dagboog v links → rechts ZH: dagboog v rechts → links
↪ NH: zon culmineert in Z ZH: zon culmineert in N
↪ seizoenen veranderen (winter en zomer verschil per halfrond)
niet praktisch elke plaats eigen zonnetijd ⇒ 24 uur-gordels
↳ binnen uurgordels → zelfde tijd
2
