Inhoudsopgave
B1: SITUERING, OVERZICHT EN GESCHIEDENIS: WAT IS PSYCHOLOGIE EN WAT IS
HET NIET?........................................................................................................... 4
6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN PSYCHOLOGIE...............................................................4
BIOLOGISCH PERSPECTIEF.................................................................................................................. 5
COGNITIEF PERSPECTIEF.................................................................................................................... 6
BEHAVIORISTISCH PERSPECTIEF / NADRUK OP WAARNEEMBAAR GEDRAG.....................................................7
PERSPECTIEVEN VANUIT DE GEHELE PERSOON....................................................................................... 8
ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF / VERANDERINGEN DIE ONTSTAAN DOOR NATURE EN NURTURE...........................9
SOCIOCULTURELE PERSPECTIEF / HET INDIVIDU IN CONTEXT...................................................................10
B2&B3: ONDERZOEKSMETHODEN: HOE VERGAREN PSYCHOLOGEN NIEUWE KENNIS?
........................................................................................................................ 11
1.1. 4 STAPPEN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE METHODE.......................................................................11
3.2. SOORTEN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK...................................................................................... 13
3.3. VERTEKENINGEN IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK BEPERKEN...........................................................22
3.4. ETHISCHE KWESTIES IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK....................................................................22
B4: WAARNEMING.............................................................................................. 22
GEWAARWORDING EN WAARNEMING.............................................................................23
SENSORISCHE PROCESSEN.........................................................................................26
VISUELE BANEN EN DEFECTEN.......................................................................................................... 26
HET OOG EN INVERSIE.................................................................................................................... 26
CONSTRUCTIE VAN HET NETVLIES (RETINA)......................................................................................... 28
VERDELING RECEPTOREN................................................................................................................. 28
BLINDE VLEK................................................................................................................................ 29
GEZICHTSVELD.............................................................................................................................. 29
DONKERADAPTATIE........................................................................................................................ 30
TUNNELS EN DONKERADAPTATIE....................................................................................................... 30
OOGBEWEGINGEN.......................................................................................................................... 31
OVERGANG VAN SENSORISCH NAAR PERCEPTUEEL (PERCEPTUELE CONSTANTEN, ILLUSIES, VISUELE
AGNOSIE).............................................................................................................32
SENSATIE ≠ PERCEPTIE................................................................................................................... 32
PERCEPTUELE CONSTANTIE.............................................................................................................. 32
GROOTTE-, VORM- EN KLEURCONSTANTIE........................................................................................... 33
VISUELE ILLUSIES........................................................................................................................... 33
VISUELE AGNOSIE.......................................................................................................................... 34
PERCEPTUEEL SYSTEEM............................................................................................34
WAARNEMINGSTHEORIE.................................................................................................................. 34
PERCEPTIE IS INTERACTIE................................................................................................................ 40
SPECIALISATIELES 1: PSEUDOPSYCHOLOGIE........................................................ 41
1
,PSEUDOWETENSCHAP: ENKELE VOORBEELDEN.................................................................42
ASTROLOGIE EN HOROSCOPEN......................................................................................................... 42
WAARZEGGERIJ............................................................................................................................. 42
GRAFOLOFIE................................................................................................................................. 42
HOMEOPATHIE.............................................................................................................................. 42
EXORCISME.................................................................................................................................. 42
KENMERKEN PSEUDOWETENSCHAP.................................................................................................... 43
DE MINDFULNESS BUSINESS............................................................................................................. 43
PSYCHOLOOG / THERAPEUT / CONSULENT / COACH …...........................................................................43
THERAPIEËN................................................................................................................................. 44
BETROUWBARE SITES..................................................................................................................... 44
WAAROM IS DE PSEUDOWETENSCHAP ZO POPULAIR?.........................................................44
KRITISCH NADENKEN OVER PSYCHOLOGIE EN PSEUDOPSYCHOLOGIE.......................................45
PRINCIPES VAN WETENSCHAPPELIJK DENKEN........................................................................................ 46
GEVAAR VAN PSEUDOWETENSCHAP..............................................................................46
B5&B6: GEHEUGEN............................................................................................ 47
DRIE ESSENTIËLE FUNCTIES VAN HET GEHEUGEN..............................................................49
HOE VORMEN WE HERINNERINGEN?..............................................................................49
3 GEHEUGENSTADIA: ATKINSON & SHIFFRIN: HET STANDAARDMODEL.......................................................49
SENSORISCH GEHEUGEN................................................................................................................. 49
KORTETERMIJN / WERKGEHEUGEN..................................................................................................... 51
LANGETERMIJNGEHEUGEN................................................................................................................ 54
OVERZICHT.................................................................................................................................. 57
WERKING VAN HET GEHEUGEN....................................................................................57
ENCODEREN................................................................................................................................. 57
BEWAREN.................................................................................................................................... 60
OPHALEN..................................................................................................................................... 62
WAAROM LAAT ONS GEHEUGEN ONS SOMS IN DE STEEK?...................................................64
VERGETEN IN HET LTG.................................................................................................................... 64
VERGETEN: VERVAL OF INTERFERENTIE.............................................................................................. 64
DE 7 ZONDEN VAN SCHACTER.......................................................................................................... 65
B7: AANDACHT.................................................................................................. 65
AANDACHT: INTRODUCTIE.........................................................................................65
WAT IS AANDACHT?................................................................................................65
HET STANDAARDMODEL: ATKINSON & SHIFFRIN................................................................................... 65
SELECTIEVE AANDACHT.............................................................................................66
FILTEREN..................................................................................................................................... 66
ORIËNTEREN................................................................................................................................. 69
ZOEKEN....................................................................................................................................... 72
VOOR- EN NADELEN VAN SELECTIEVE AANDACHT................................................................................. 73
VERDEELDE AANDACHT.............................................................................................74
AUTOMATISCHE VS GECONTROLEERDE PROCESSEN.............................................................................. 74
VERWERKINGSCAPACITEIT................................................................................................................ 75
SPECIALISATIELES 2: BEWUSTZIJN...................................................................... 76
2
,INLEIDING............................................................................................................ 76
HISTORISCH.................................................................................................................................. 76
RECENTE INTERESSE IN INTROSPECTIE................................................................................................ 76
WAT IS BEWUSTZIJN?...............................................................................................76
METEN VAN BEWUSTZIJN...........................................................................................77
COMMON SENSE............................................................................................................................ 77
GEDRAGSMATIG............................................................................................................................ 78
NEUROPSYCHOLOGISCH: ALERTHEID.................................................................................................. 80
NEUROPSYCHOLOGISCH: BEWUSTZIJN................................................................................................ 80
NIVEAUS VAN BEWUSTZIJN........................................................................................81
COMA......................................................................................................................................... 81
VEGETATIEVE STAAT....................................................................................................................... 81
MCS – MINIMAL CONSCIOUS STATE.................................................................................................... 81
LOCKED-IN SYNDROOM................................................................................................................... 82
SLAAP......................................................................................................................................... 82
SLAAP – REM & NREM.................................................................................................................... 82
WAAROVER DROMEN WE?............................................................................................................... 82
BEWUSTZIJNSVERANDERING.......................................................................................83
HYPNOSE..................................................................................................................................... 83
MEDITATIE................................................................................................................................... 84
PSYCHOACTIEVE MIDDELEN.............................................................................................................. 84
3
, B1: SITUERING, OVERZICHT EN GESCHIEDENIS: WAT IS PSYCHOLOGIE EN
WAT IS HET NIET?
- Psychologie = een breed veld, met vele specialismen, in wezen de wetenschap van gedrag en
geestelijke processen.
- Afkorting: Griekse letter psi
- Etymologie:
→ Psychè = levensadem, ziel, geest
→ Logos = woord, verklaring, rede, leer, gebied van studie
BASISGEBIEDEN
Ontwikkelingspsychologie Studie van gedrag in verschillende
levensfasen van de mens.
Persoonlijkheidspsychologie Bestudeert mens als individu, in datgene waarin
zij verschillen van anderen.
Andere term: differentiële psychologie.
Cognitieve psychologie Studie van afzonderlijke psychische functies en
processen.
Sociale psychologie Studie van het gedrag van mensen in relatie tot
anderen en hun omgeving.
Biologische psychologie Studie van het gedrag van mensen uitgaande van
principes uit de biologie.
Andere termen: biopsychologie of
psychobiologie.
Methodenleer Studie van de onderzoeksmethoden van het
empirisch onderzoek (van het menselijk gedrag).
Andere term: methodologie.
6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN PSYCHOLOGIE
- Deze perspectieven vormen de kern van de moderne psychologie, voortbouwend op:
→ Filosofische wortels van oa Socrates, Plato, Aristoteles
Zij hadden bepaalde ideeën over bewustzijn en gekte, emoties kunnen denken
verstoren en onze waarnemingen zijn slechts interpretaties.
We kunnen anders reageren als we boos of bang zijn, als we walgen van iets. We
gaan ons anders gedragen omdat er ander gedrag zich manifesteert.
→ Aziatische tradities
In het yoga en boeddhisme waren er volgens die het bewustzijn verkenden en
probeerden dat via meditatie te beheersen.
→ Afrikaanse culturen
Men zag andere verklaringen voor bepaalde persoonlijkheden,
persoonlijkheidskenmerken, psychische stoornissen, … vanuit traditionele
spirituele opvattingen.
4
B1: SITUERING, OVERZICHT EN GESCHIEDENIS: WAT IS PSYCHOLOGIE EN WAT IS
HET NIET?........................................................................................................... 4
6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN PSYCHOLOGIE...............................................................4
BIOLOGISCH PERSPECTIEF.................................................................................................................. 5
COGNITIEF PERSPECTIEF.................................................................................................................... 6
BEHAVIORISTISCH PERSPECTIEF / NADRUK OP WAARNEEMBAAR GEDRAG.....................................................7
PERSPECTIEVEN VANUIT DE GEHELE PERSOON....................................................................................... 8
ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF / VERANDERINGEN DIE ONTSTAAN DOOR NATURE EN NURTURE...........................9
SOCIOCULTURELE PERSPECTIEF / HET INDIVIDU IN CONTEXT...................................................................10
B2&B3: ONDERZOEKSMETHODEN: HOE VERGAREN PSYCHOLOGEN NIEUWE KENNIS?
........................................................................................................................ 11
1.1. 4 STAPPEN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE METHODE.......................................................................11
3.2. SOORTEN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK...................................................................................... 13
3.3. VERTEKENINGEN IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK BEPERKEN...........................................................22
3.4. ETHISCHE KWESTIES IN PSYCHOLOGISCH ONDERZOEK....................................................................22
B4: WAARNEMING.............................................................................................. 22
GEWAARWORDING EN WAARNEMING.............................................................................23
SENSORISCHE PROCESSEN.........................................................................................26
VISUELE BANEN EN DEFECTEN.......................................................................................................... 26
HET OOG EN INVERSIE.................................................................................................................... 26
CONSTRUCTIE VAN HET NETVLIES (RETINA)......................................................................................... 28
VERDELING RECEPTOREN................................................................................................................. 28
BLINDE VLEK................................................................................................................................ 29
GEZICHTSVELD.............................................................................................................................. 29
DONKERADAPTATIE........................................................................................................................ 30
TUNNELS EN DONKERADAPTATIE....................................................................................................... 30
OOGBEWEGINGEN.......................................................................................................................... 31
OVERGANG VAN SENSORISCH NAAR PERCEPTUEEL (PERCEPTUELE CONSTANTEN, ILLUSIES, VISUELE
AGNOSIE).............................................................................................................32
SENSATIE ≠ PERCEPTIE................................................................................................................... 32
PERCEPTUELE CONSTANTIE.............................................................................................................. 32
GROOTTE-, VORM- EN KLEURCONSTANTIE........................................................................................... 33
VISUELE ILLUSIES........................................................................................................................... 33
VISUELE AGNOSIE.......................................................................................................................... 34
PERCEPTUEEL SYSTEEM............................................................................................34
WAARNEMINGSTHEORIE.................................................................................................................. 34
PERCEPTIE IS INTERACTIE................................................................................................................ 40
SPECIALISATIELES 1: PSEUDOPSYCHOLOGIE........................................................ 41
1
,PSEUDOWETENSCHAP: ENKELE VOORBEELDEN.................................................................42
ASTROLOGIE EN HOROSCOPEN......................................................................................................... 42
WAARZEGGERIJ............................................................................................................................. 42
GRAFOLOFIE................................................................................................................................. 42
HOMEOPATHIE.............................................................................................................................. 42
EXORCISME.................................................................................................................................. 42
KENMERKEN PSEUDOWETENSCHAP.................................................................................................... 43
DE MINDFULNESS BUSINESS............................................................................................................. 43
PSYCHOLOOG / THERAPEUT / CONSULENT / COACH …...........................................................................43
THERAPIEËN................................................................................................................................. 44
BETROUWBARE SITES..................................................................................................................... 44
WAAROM IS DE PSEUDOWETENSCHAP ZO POPULAIR?.........................................................44
KRITISCH NADENKEN OVER PSYCHOLOGIE EN PSEUDOPSYCHOLOGIE.......................................45
PRINCIPES VAN WETENSCHAPPELIJK DENKEN........................................................................................ 46
GEVAAR VAN PSEUDOWETENSCHAP..............................................................................46
B5&B6: GEHEUGEN............................................................................................ 47
DRIE ESSENTIËLE FUNCTIES VAN HET GEHEUGEN..............................................................49
HOE VORMEN WE HERINNERINGEN?..............................................................................49
3 GEHEUGENSTADIA: ATKINSON & SHIFFRIN: HET STANDAARDMODEL.......................................................49
SENSORISCH GEHEUGEN................................................................................................................. 49
KORTETERMIJN / WERKGEHEUGEN..................................................................................................... 51
LANGETERMIJNGEHEUGEN................................................................................................................ 54
OVERZICHT.................................................................................................................................. 57
WERKING VAN HET GEHEUGEN....................................................................................57
ENCODEREN................................................................................................................................. 57
BEWAREN.................................................................................................................................... 60
OPHALEN..................................................................................................................................... 62
WAAROM LAAT ONS GEHEUGEN ONS SOMS IN DE STEEK?...................................................64
VERGETEN IN HET LTG.................................................................................................................... 64
VERGETEN: VERVAL OF INTERFERENTIE.............................................................................................. 64
DE 7 ZONDEN VAN SCHACTER.......................................................................................................... 65
B7: AANDACHT.................................................................................................. 65
AANDACHT: INTRODUCTIE.........................................................................................65
WAT IS AANDACHT?................................................................................................65
HET STANDAARDMODEL: ATKINSON & SHIFFRIN................................................................................... 65
SELECTIEVE AANDACHT.............................................................................................66
FILTEREN..................................................................................................................................... 66
ORIËNTEREN................................................................................................................................. 69
ZOEKEN....................................................................................................................................... 72
VOOR- EN NADELEN VAN SELECTIEVE AANDACHT................................................................................. 73
VERDEELDE AANDACHT.............................................................................................74
AUTOMATISCHE VS GECONTROLEERDE PROCESSEN.............................................................................. 74
VERWERKINGSCAPACITEIT................................................................................................................ 75
SPECIALISATIELES 2: BEWUSTZIJN...................................................................... 76
2
,INLEIDING............................................................................................................ 76
HISTORISCH.................................................................................................................................. 76
RECENTE INTERESSE IN INTROSPECTIE................................................................................................ 76
WAT IS BEWUSTZIJN?...............................................................................................76
METEN VAN BEWUSTZIJN...........................................................................................77
COMMON SENSE............................................................................................................................ 77
GEDRAGSMATIG............................................................................................................................ 78
NEUROPSYCHOLOGISCH: ALERTHEID.................................................................................................. 80
NEUROPSYCHOLOGISCH: BEWUSTZIJN................................................................................................ 80
NIVEAUS VAN BEWUSTZIJN........................................................................................81
COMA......................................................................................................................................... 81
VEGETATIEVE STAAT....................................................................................................................... 81
MCS – MINIMAL CONSCIOUS STATE.................................................................................................... 81
LOCKED-IN SYNDROOM................................................................................................................... 82
SLAAP......................................................................................................................................... 82
SLAAP – REM & NREM.................................................................................................................... 82
WAAROVER DROMEN WE?............................................................................................................... 82
BEWUSTZIJNSVERANDERING.......................................................................................83
HYPNOSE..................................................................................................................................... 83
MEDITATIE................................................................................................................................... 84
PSYCHOACTIEVE MIDDELEN.............................................................................................................. 84
3
, B1: SITUERING, OVERZICHT EN GESCHIEDENIS: WAT IS PSYCHOLOGIE EN
WAT IS HET NIET?
- Psychologie = een breed veld, met vele specialismen, in wezen de wetenschap van gedrag en
geestelijke processen.
- Afkorting: Griekse letter psi
- Etymologie:
→ Psychè = levensadem, ziel, geest
→ Logos = woord, verklaring, rede, leer, gebied van studie
BASISGEBIEDEN
Ontwikkelingspsychologie Studie van gedrag in verschillende
levensfasen van de mens.
Persoonlijkheidspsychologie Bestudeert mens als individu, in datgene waarin
zij verschillen van anderen.
Andere term: differentiële psychologie.
Cognitieve psychologie Studie van afzonderlijke psychische functies en
processen.
Sociale psychologie Studie van het gedrag van mensen in relatie tot
anderen en hun omgeving.
Biologische psychologie Studie van het gedrag van mensen uitgaande van
principes uit de biologie.
Andere termen: biopsychologie of
psychobiologie.
Methodenleer Studie van de onderzoeksmethoden van het
empirisch onderzoek (van het menselijk gedrag).
Andere term: methodologie.
6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN PSYCHOLOGIE
- Deze perspectieven vormen de kern van de moderne psychologie, voortbouwend op:
→ Filosofische wortels van oa Socrates, Plato, Aristoteles
Zij hadden bepaalde ideeën over bewustzijn en gekte, emoties kunnen denken
verstoren en onze waarnemingen zijn slechts interpretaties.
We kunnen anders reageren als we boos of bang zijn, als we walgen van iets. We
gaan ons anders gedragen omdat er ander gedrag zich manifesteert.
→ Aziatische tradities
In het yoga en boeddhisme waren er volgens die het bewustzijn verkenden en
probeerden dat via meditatie te beheersen.
→ Afrikaanse culturen
Men zag andere verklaringen voor bepaalde persoonlijkheden,
persoonlijkheidskenmerken, psychische stoornissen, … vanuit traditionele
spirituele opvattingen.
4
