Samenvatting Anders kijken
Hoofdstuk 1
Belangrijkste stromingen voor verklaren menselijk gedrag:
1. Psychoanalyse
Psychische processen van mensen deels onbewust en bepaald door verdringing en afweermechanismen
2. Behaviorisme
Psychologie van het waarneembare gedrag (Pavlov)
3. Humanisme
Nadruk op menselijke mogelijkheden om te kiezen en zicht te ontplooien. (behoeftenpiramide: fysiek,
veiligheid, liefde, waardering)
4. Systeemtheorie
Individu in zijn omgeving als onderwerp
Verschillen tussen traditionele psychologie en systeemtheorie
Traditionele psychologie Systeembenadering
Individu gericht Systeem gericht
Intrapsychische benaderingswijze Interpersoonlijke benaderingswijze
Waarneembaar en niet- waarneembaar gedrag Uitsluitend waarneembaar gedrag
Het verleden van groot belang Verleden van minder groot belang.
De waaromvraag staat in het teken van de De waaromvraag staat in het teken van de
persoonsanalyse. systeemanalyse.
(het waarom van angsten, gedachten, motieven en (vragen in teken van communicatiepatroon, relaties
problemen) in systeem en functioneren systeem)
Onderscheidt tussen normaal en abnormaal gedrag Onderscheidt tussen de verschillende gedragingen
van het individu. van het systeem.
Gaat uit van lineaire causaliteit (oorzaak-> gevolg) Gaat uit van circulaire causaliteit
(oorzaak = gevolg = oorzaak = gevolg)
Belangrijkste uitgangspunten systeemtheorie:
1. Het geheel is meer dan de som der delen (systeem heeft eigen karakter)
2. In systeem hangt alles met elkaar samen
3. Gedrag van het individu mede bepaald door het systeem
4. Systeem past zich aan aan zijn omgeving omdat het wil overleven
5. Systeem heeft eigenschap zichzelf te handhaven en te blijven voortbestaan, wanneer het eigenlijk geen
recht van bestaan meer heeft.
In de systeemtheorie worden de factoren die de gedragingen van mensen beïnvloeden niet in de eerste plaats
in de persoon zelf gezocht maar in de werking van het systeem en in de wisselwerking tussen personen.
- Het gedrag van een persoon vormt altijd een reactie op het gedrag van een ander persoon.
De-individualiserend karakter: Men maakt de gesignaleerde problemen los van het individu.
- Het beschrijven en verklaringen van de systeemtheorie hebben een de-individualiserend karakter
Binnen de systeemtheorie staat de informatie centraal.
- De voortdurende stroom van zowel verbale als non verbale, onbewuste en onbedoelde signalen die
mensen uitzenden en ontvangen. systeem functioneert door voortdurende uitwisseling van informatie
- Binnen de natuurwetenschappen en ook binnen de psychoanalyse is energie het kernbegrip.
Feedback als specifieke vorm van informatie
Feedback is zogenoemde positieve of negatieve feedback, die men in bepaalde situaties van andere krijgt met
betrekking tot het eigen gedrag en functioneren. bij het systeemtheoretische begrip feedback wordt onderscheidt
gemaakt:
- Positief: Gericht op dat het systeem verandert en dat een bepaalde systeemnorm die tot dan toe gold
wordt losgelaten.
- Negatief: Negatieve feedback is erop gericht veranderingen tegen te gaan.
,Herhaling is een kenmerk waaraan men een systeem herkent.
- Als er in de loop van het kennismakings- en samenlevingsproces eenmaal een bepaald traject is afgelegd
en er verschillende ‘wissels’ zijn genomen, zal 80- 90 % van het totaal aan de theoretische
gedragsmogelijkheden niet meer worden gerealiseerd.
o Dit wordt beperking genoemd. Deze beperking is niet negatief of slecht, want dit verschijnsel
zorgt voor vertrouwdheid en zekerheid van en creëert een bepaalde mate van beheersbaarheid en
voorspelbaarheid van de situatie.
o Deze steeds grotere voorspelbaarheid van systemen wordt redundantie genoemd.
Redundantie Geeft aan dat er veel informatie binnen het systeem overbodig is, geen nieuwe informatie
bevat, zichzelf herhaalt en volledig past in het patroon dat ons al bekend was.
Communicatie is voertuig van informatie
In systeemtheorie breed begrip: Communicatie = interactie = gedrag = beïnvloeding
De systeemtheorie heeft belangstelling voor zichtbare zaken: gedrag, relaties, coalities, groepsstructuren,
relatiepatronen en de wijze waarop het systeem probeert te voldoen aan de door zichzelf gestelde norm.
De systeemtheorie is inhoudelijk leeg
- De systeemtheorie is een manier van denken, een specifieke benaderingswijze waarmee de
verschillende soorten werkelijkheid binnen de theorie haar toepassing vindt. Op een vruchtbare wijze
benaderd en bezien kan worden.
Een metatheorie Een theorie van een hoger abstractieniveau dan het niveau van het gewone.
Dat wil zeggen inhoudelijke theorieën. Een metatheorie biedt een bepaalde denkwijze
waarmee de werkelijkheid kan worden benaderd.
Hoofdstuk 2
Het begrip systeem:
Het hart van het systeem wordt niet gevorm door de eigenschappen van de individuen die deel uitmaken van het
systeem, maar door de betrekkingen die deze individuen onderling met elkaar onderhouden.
- Bij een systeem gaat het om de onderlinge betrekkingen en het patroon dat die betrekkingen met elkaar
vormen.
- Een systeem is een samenstel van elementen en van betrekkingen tussen die elementen, dat als geheel
functioneert door de onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen
bepaalde functies vervalt.
- De niveaus waarop systemen en hun delen worden geformuleerd, variëren van situatie tot situatie en
worden in eerste instantie bepaald door de belangstelling en hoeft van degene die het systeem beschrijft
of bestudeert.
Begrippen Kenmerken begrip
Tijdselement Een systeem ontwikkeld zich in de tijd.
Een nieuwe groep heeft tijd nodig zich te ontwikkelen als systeem
Totaliteit of Totaliteit: bij verandering deel systeem invloed op hele systeem
systeemsamenhang
Niet-optelbaarheid Het geheel is meer dan de som der delen
Eigenschappen systeem kunnen niet herleid worden tot de eigenschappen van de
losse leden
Subsysteem Willekeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem
Coalitie Subsysteem dat wordt gekenmerkt door gemeenschappelijke intenties/belangen en
door gemeenschappelijke inspanning om dit te bereiken
Homeostase Toestand van dynamisch evenwicht die gekenmerkt wordt (ook bij externe
veranderingen) door onderling afhankelijke acties van de leden die erop gericht zijn
doelen/normen van systeem te realiseren (trouw aan de norm en samenwerken om
norm te realiseren)
Flexibiliteit Het vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende veranderingen
, binnen of buiten het systeem, waarbij normen worden losgelaten en gezocht wordt
naar nieuw evenwicht
Omgeving van Omgeving is samenstel van:
systeem - Alle objecten die invloed hebben op systeem
- Alle elementen buiten systeem waarvan kenmerken worden veranderd door
gedrag van systeem
Onderscheid tussen open en gesloten systemen: sociale systemen per definitie open.
Systeem als proces Proces van input, throughput en output van energie en informatie.
- Input: Er zijn dingen van buitenaf nodig om te kunnen functioneren.
- Throughput: Open systemen transformeren het materiaal en de informatie die ze
binnen krijgen.
- Output: Open systemen leveren hun producten op een gegeven moment af
aan de omgeving. Ook wel de productie genoemd.
Systemen als Procesgang van een systeem heeft cyclisch karakter
kringlopen
Equifinaliteit en Equifinaliteit: Eenzelfde eindsituatie kan resultaat zijn van verschillende
multifinaliteit beginsituaties
Multifinaliteit: Eenzelfde beginsituatie kan leiden tot verschillende eindsituaties
Benadrukken openheid van systemen, waarin niets van te voren vast ligt en
eindresultaten niet voorspeld kunnen worden
Organisatie en Organisatie: Duidt op de ordenende en structurerende kracht van het systeem,
differentiatie waardoor het in staat is te overleven
Differentiatie: Proces waarin systemen zich proberen aan te passen aan nieuwe
situaties door nieuwe subsystemen, taken en functies te creëren.
Differentiatie houdt in dat systemen groter en ingewikkelder worden door groei en
taakverdeling.
Hoofdstuk 3
Uitgangspunt:
- Al het gedrag is communicatie
- Het is niet mogelijk om niet te communiceren.
Mensen zijn altijd bezig invloed uit te oefenen en ze zijn voortdurend bezig beïnvloed te worden. Het belang
erop te wijzen dat het hier behandelde uitgangspunt voortvloeit dat we ook interactie hebben als we niet aan het
communiceren zijn.
Voorbeelden:
Zwijgen is ook communiceren
Niet-aansluiten communicatie
Soms gaan mensen niet in op wat een ander zegt of vraagt. In de uitwisseling van berichten zien we dan dat
het ene bericht niet aansluit op het vorige bericht.
Ontkenning eigen communicatie
Mensen kunnen ook zichzelf tegenspreken, ontkennen of weglachen.
Ontkenning van verantwoordelijkheid m.b.t. eigen communicatie
Soms willen mensen niet verantwoordelijkheid ten opzichte van de eigen communicatie doen, gezegd of
gedaan hebben. Mensen duiken weg en nemen geen verantwoordelijkheid.
“Als je maar weet dat ik er niks aan kan doen”
Communicatie = interactie = gedrag = beïnvloeding
Hoofdstuk 4
Uitgangspunt
Elke communicatie bezit een inhouds- en een betrekkingsaspect. Dit is hiërarchisch van aard: het
betrekkingsaspect bepaalt het inhoudsaspect
Betrekkingsaspect = metacommunicatie (communicatie over communicatie)
Hoofdstuk 1
Belangrijkste stromingen voor verklaren menselijk gedrag:
1. Psychoanalyse
Psychische processen van mensen deels onbewust en bepaald door verdringing en afweermechanismen
2. Behaviorisme
Psychologie van het waarneembare gedrag (Pavlov)
3. Humanisme
Nadruk op menselijke mogelijkheden om te kiezen en zicht te ontplooien. (behoeftenpiramide: fysiek,
veiligheid, liefde, waardering)
4. Systeemtheorie
Individu in zijn omgeving als onderwerp
Verschillen tussen traditionele psychologie en systeemtheorie
Traditionele psychologie Systeembenadering
Individu gericht Systeem gericht
Intrapsychische benaderingswijze Interpersoonlijke benaderingswijze
Waarneembaar en niet- waarneembaar gedrag Uitsluitend waarneembaar gedrag
Het verleden van groot belang Verleden van minder groot belang.
De waaromvraag staat in het teken van de De waaromvraag staat in het teken van de
persoonsanalyse. systeemanalyse.
(het waarom van angsten, gedachten, motieven en (vragen in teken van communicatiepatroon, relaties
problemen) in systeem en functioneren systeem)
Onderscheidt tussen normaal en abnormaal gedrag Onderscheidt tussen de verschillende gedragingen
van het individu. van het systeem.
Gaat uit van lineaire causaliteit (oorzaak-> gevolg) Gaat uit van circulaire causaliteit
(oorzaak = gevolg = oorzaak = gevolg)
Belangrijkste uitgangspunten systeemtheorie:
1. Het geheel is meer dan de som der delen (systeem heeft eigen karakter)
2. In systeem hangt alles met elkaar samen
3. Gedrag van het individu mede bepaald door het systeem
4. Systeem past zich aan aan zijn omgeving omdat het wil overleven
5. Systeem heeft eigenschap zichzelf te handhaven en te blijven voortbestaan, wanneer het eigenlijk geen
recht van bestaan meer heeft.
In de systeemtheorie worden de factoren die de gedragingen van mensen beïnvloeden niet in de eerste plaats
in de persoon zelf gezocht maar in de werking van het systeem en in de wisselwerking tussen personen.
- Het gedrag van een persoon vormt altijd een reactie op het gedrag van een ander persoon.
De-individualiserend karakter: Men maakt de gesignaleerde problemen los van het individu.
- Het beschrijven en verklaringen van de systeemtheorie hebben een de-individualiserend karakter
Binnen de systeemtheorie staat de informatie centraal.
- De voortdurende stroom van zowel verbale als non verbale, onbewuste en onbedoelde signalen die
mensen uitzenden en ontvangen. systeem functioneert door voortdurende uitwisseling van informatie
- Binnen de natuurwetenschappen en ook binnen de psychoanalyse is energie het kernbegrip.
Feedback als specifieke vorm van informatie
Feedback is zogenoemde positieve of negatieve feedback, die men in bepaalde situaties van andere krijgt met
betrekking tot het eigen gedrag en functioneren. bij het systeemtheoretische begrip feedback wordt onderscheidt
gemaakt:
- Positief: Gericht op dat het systeem verandert en dat een bepaalde systeemnorm die tot dan toe gold
wordt losgelaten.
- Negatief: Negatieve feedback is erop gericht veranderingen tegen te gaan.
,Herhaling is een kenmerk waaraan men een systeem herkent.
- Als er in de loop van het kennismakings- en samenlevingsproces eenmaal een bepaald traject is afgelegd
en er verschillende ‘wissels’ zijn genomen, zal 80- 90 % van het totaal aan de theoretische
gedragsmogelijkheden niet meer worden gerealiseerd.
o Dit wordt beperking genoemd. Deze beperking is niet negatief of slecht, want dit verschijnsel
zorgt voor vertrouwdheid en zekerheid van en creëert een bepaalde mate van beheersbaarheid en
voorspelbaarheid van de situatie.
o Deze steeds grotere voorspelbaarheid van systemen wordt redundantie genoemd.
Redundantie Geeft aan dat er veel informatie binnen het systeem overbodig is, geen nieuwe informatie
bevat, zichzelf herhaalt en volledig past in het patroon dat ons al bekend was.
Communicatie is voertuig van informatie
In systeemtheorie breed begrip: Communicatie = interactie = gedrag = beïnvloeding
De systeemtheorie heeft belangstelling voor zichtbare zaken: gedrag, relaties, coalities, groepsstructuren,
relatiepatronen en de wijze waarop het systeem probeert te voldoen aan de door zichzelf gestelde norm.
De systeemtheorie is inhoudelijk leeg
- De systeemtheorie is een manier van denken, een specifieke benaderingswijze waarmee de
verschillende soorten werkelijkheid binnen de theorie haar toepassing vindt. Op een vruchtbare wijze
benaderd en bezien kan worden.
Een metatheorie Een theorie van een hoger abstractieniveau dan het niveau van het gewone.
Dat wil zeggen inhoudelijke theorieën. Een metatheorie biedt een bepaalde denkwijze
waarmee de werkelijkheid kan worden benaderd.
Hoofdstuk 2
Het begrip systeem:
Het hart van het systeem wordt niet gevorm door de eigenschappen van de individuen die deel uitmaken van het
systeem, maar door de betrekkingen die deze individuen onderling met elkaar onderhouden.
- Bij een systeem gaat het om de onderlinge betrekkingen en het patroon dat die betrekkingen met elkaar
vormen.
- Een systeem is een samenstel van elementen en van betrekkingen tussen die elementen, dat als geheel
functioneert door de onderlinge afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen
bepaalde functies vervalt.
- De niveaus waarop systemen en hun delen worden geformuleerd, variëren van situatie tot situatie en
worden in eerste instantie bepaald door de belangstelling en hoeft van degene die het systeem beschrijft
of bestudeert.
Begrippen Kenmerken begrip
Tijdselement Een systeem ontwikkeld zich in de tijd.
Een nieuwe groep heeft tijd nodig zich te ontwikkelen als systeem
Totaliteit of Totaliteit: bij verandering deel systeem invloed op hele systeem
systeemsamenhang
Niet-optelbaarheid Het geheel is meer dan de som der delen
Eigenschappen systeem kunnen niet herleid worden tot de eigenschappen van de
losse leden
Subsysteem Willekeurige samenstelling van twee of meer leden van het systeem
Coalitie Subsysteem dat wordt gekenmerkt door gemeenschappelijke intenties/belangen en
door gemeenschappelijke inspanning om dit te bereiken
Homeostase Toestand van dynamisch evenwicht die gekenmerkt wordt (ook bij externe
veranderingen) door onderling afhankelijke acties van de leden die erop gericht zijn
doelen/normen van systeem te realiseren (trouw aan de norm en samenwerken om
norm te realiseren)
Flexibiliteit Het vermogen van het systeem om zich aan te passen aan ingrijpende veranderingen
, binnen of buiten het systeem, waarbij normen worden losgelaten en gezocht wordt
naar nieuw evenwicht
Omgeving van Omgeving is samenstel van:
systeem - Alle objecten die invloed hebben op systeem
- Alle elementen buiten systeem waarvan kenmerken worden veranderd door
gedrag van systeem
Onderscheid tussen open en gesloten systemen: sociale systemen per definitie open.
Systeem als proces Proces van input, throughput en output van energie en informatie.
- Input: Er zijn dingen van buitenaf nodig om te kunnen functioneren.
- Throughput: Open systemen transformeren het materiaal en de informatie die ze
binnen krijgen.
- Output: Open systemen leveren hun producten op een gegeven moment af
aan de omgeving. Ook wel de productie genoemd.
Systemen als Procesgang van een systeem heeft cyclisch karakter
kringlopen
Equifinaliteit en Equifinaliteit: Eenzelfde eindsituatie kan resultaat zijn van verschillende
multifinaliteit beginsituaties
Multifinaliteit: Eenzelfde beginsituatie kan leiden tot verschillende eindsituaties
Benadrukken openheid van systemen, waarin niets van te voren vast ligt en
eindresultaten niet voorspeld kunnen worden
Organisatie en Organisatie: Duidt op de ordenende en structurerende kracht van het systeem,
differentiatie waardoor het in staat is te overleven
Differentiatie: Proces waarin systemen zich proberen aan te passen aan nieuwe
situaties door nieuwe subsystemen, taken en functies te creëren.
Differentiatie houdt in dat systemen groter en ingewikkelder worden door groei en
taakverdeling.
Hoofdstuk 3
Uitgangspunt:
- Al het gedrag is communicatie
- Het is niet mogelijk om niet te communiceren.
Mensen zijn altijd bezig invloed uit te oefenen en ze zijn voortdurend bezig beïnvloed te worden. Het belang
erop te wijzen dat het hier behandelde uitgangspunt voortvloeit dat we ook interactie hebben als we niet aan het
communiceren zijn.
Voorbeelden:
Zwijgen is ook communiceren
Niet-aansluiten communicatie
Soms gaan mensen niet in op wat een ander zegt of vraagt. In de uitwisseling van berichten zien we dan dat
het ene bericht niet aansluit op het vorige bericht.
Ontkenning eigen communicatie
Mensen kunnen ook zichzelf tegenspreken, ontkennen of weglachen.
Ontkenning van verantwoordelijkheid m.b.t. eigen communicatie
Soms willen mensen niet verantwoordelijkheid ten opzichte van de eigen communicatie doen, gezegd of
gedaan hebben. Mensen duiken weg en nemen geen verantwoordelijkheid.
“Als je maar weet dat ik er niks aan kan doen”
Communicatie = interactie = gedrag = beïnvloeding
Hoofdstuk 4
Uitgangspunt
Elke communicatie bezit een inhouds- en een betrekkingsaspect. Dit is hiërarchisch van aard: het
betrekkingsaspect bepaalt het inhoudsaspect
Betrekkingsaspect = metacommunicatie (communicatie over communicatie)
