Inhoudstafel
Inhoud
Inhoudstafel ............................................................................................................................................ 1
Hoofdstuk 1: inleiding in de cursus ........................................................................................................ 6
1. Wat begrijpen we onder straf? ................................................................................................... 6
2. Hoe bestuderen we bestraffing in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’? ..................... 6
Hoofdstuk 2: waarom straffen? ............................................................................................................. 7
1. Inleiding: situering van het rechtvaardigingsvraagstuk van de straf .......................................... 7
2. Intermezzo: waarom straffen we? Twee recente cases ............................................................. 7
3. De klassieke antwoorden: retributivisme, utilitarisme & verenigingstheorieën ........................ 7
Retributivisme ................................................................................................................................. 7
Utilitarisme ...................................................................................................................................... 7
Verenigingstheorieën ...................................................................................................................... 8
De kwestie van de relatieve autonomie .......................................................................................... 8
4. Intermezzo: over het woord ‘allochtoon’.................................................................................... 8
5. Het abolitionistische (meest radicale) antwoord: géén rechtvaardiging voor de straf .............. 8
6. Het herstelrechtelijke antwoord ............................................................................................... 11
7. Tot besluit .................................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 3: Sociologie van de straf ................................................................................................... 14
Deel I: Arbeidsmarkt, macht en straf ............................................................................................... 14
1. Inleiding ..................................................................................................................................... 14
1.1. De probleemstelling van de bestraffingssociologie .......................................................... 15
1.2. Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe? ........................................... 16
1.3. Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland? ................................... 17
2. Het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf .............................. 17
2.1. De marxistische analyse van de maatschappij .................................................................. 17
2.2. Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf ................................................................................ 17
2.3. Intermezzo: less eligibility, normalisering en de Belgische basiswet, gevangeniswezen en
rechtspositie van gedetineerden................................................................................................... 18
3. Twee recente illustraties: opgesmukte werkloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr. ................................................................................................. 19
4. Het Foucaultiaanse machtsperspectief ..................................................................................... 21
Deel II: Solidariteit, civilisatie en straf ............................................................................................. 23
1. Inleiding: terug- en vooruitblik .................................................................................................. 23
2. Het revisionisme onder vuur ..................................................................................................... 23
, 3. Het Durkheimiaanse perspectief ............................................................................................... 24
3.1. Arbeidsdeling, solidariteit en straf .................................................................................... 24
3.2. Twee wetten over de evolutie van de straf....................................................................... 25
3.3. Intermezzo: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen? ............................................. 25
4. Het Eliasiaans perspectief ......................................................................................................... 26
4.1. De civilisatietheorie van Norbert Elias .............................................................................. 26
4.2. Intermezzo: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt ................................................. 26
4.3. Het werk van Pieter Spierenburg ...................................................................................... 26
4.4. Herman Franke over eenzame opsluiting ......................................................................... 27
4.5. Intermezzo: Johnny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen ................... 28
5. De multidimensionele bestraffingssociologie van David Garland ............................................. 28
Deel III: Bestraffing in de controlecultuur ....................................................................................... 29
1. Inleiding: aanloop naar de controlecultuur............................................................................... 29
2. De controlecultuur: opbouw van de studie .............................................................................. 29
3. De controlecultuur na 9/11 ....................................................................................................... 33
4. Het debat over de controlecultuur............................................................................................ 33
4.1. Vergelijkende criminologie ................................................................................................ 33
4.2. Amerikaans exceptionalisme............................................................................................. 33
Deel IV: Casus: het NAS-rapport over opsluiting in de Verenigde Staten ...................................... 35
1. Inleiding: opsluiting ter discussie .............................................................................................. 35
2. Het NAS-rapport ............................................................................................................................ 35
Hoofdstuk 4: Lijf- en doodstraf ............................................................................................................ 38
1. Inleiding: Het menselijke lichaam als object van straf .............................................................. 38
2. Lijfstraf (i): de bestraffing van zelfmoord in België ................................................................... 38
3. Lijfstraf (ii): de kaakstraf in België ............................................................................................. 39
4. De doodstraf .............................................................................................................................. 39
4.1. De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing ......................................................... 39
4.2. De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2018 ................................................................... 45
4.3. De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de ‘nieuwe dynamiek’ ............................... 46
Hoofdstuk 5: De vrijheidsberovende straf ........................................................................................... 48
Deel I: Historiek van het gevangeniswezen (ca 1550 – 1939) ......................................................... 48
Vooraf: enkele beschouwingen bij een middeleeuwse gevangenis (13e eeuw, Firenze) ................. 48
1. De plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctiepakket ........................ 48
1.1. Inleiding ............................................................................................................................. 48
1.2. Het tuchthuis als voorloper van de moderne gevangenis................................................. 49
1.3. De prioritaire plaats van de vrijheidsberoving als straf vanaf de 19de eeuw .................... 50
2
,2. Het ontstaan en de uitbouw van een centraal geleid cellulair gevangenissysteem ................. 50
2.1. De toestand in 1830 .......................................................................................................... 50
2.2. De realisatie van een moreel-educatief project ................................................................ 51
2.3. De duurzaamheid van Ducpétiaux’s nalatenschap ........................................................... 52
3. Het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum ...................... 53
3.1. Uitgangspunten ................................................................................................................. 53
3.2. De oprichting van de Penitentiair Antropologische Dienst en de uitbreiding van de
antropologische laboratoria (1920 – 1922)................................................................................... 53
3.3. De penitentiaire antropologie in conflict met de ‘penitentiaire gedachte en actie’ (1920-
1929) 53
3.4. De verdere evolutie tot eind 1939 .................................................................................... 54
Deel II: Het recente strafbeleid en de vrijheidsberovende straf ..................................................... 54
Inleiding ............................................................................................................................................. 54
1. Doorbraak van het gemeenschapsregime en verdere liberalisering van het inwendig
gevangenisregime ............................................................................................................................. 55
2. Toenemende aandacht voor de problematiek van slachtoffers ............................................... 56
3. Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van de externe rechtspositie van veroordeelden
tot een vrijheidsstraf ......................................................................................................................... 57
4. De overbevolking en zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid ............................................. 58
5. De verdere ontwikkeling van de criminele antropologie en de communautarisering van de
strafuitvoering ................................................................................................................................... 58
6. Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden en formeel-wettelijke
verankering van ‘rechten van gedetineerden’ .................................................................................. 58
Deel III: documentaire ‘Prison complet’ .......................................................................................... 59
Deel IV: gevangenispopulatie en organisatie .................................................................................. 59
1. Inleiding ..................................................................................................................................... 59
2. Databronnen ............................................................................................................................. 59
3. Organisatie / penitentiaire infrastructuur ............................................................................... 59
4. Wet van 23 maart 2019 ............................................................................................................. 62
5. Gevangenispopulatie ................................................................................................................ 64
5.1. België in Europees vergelijkend perspectief ..................................................................... 64
5.2. Evolutie van de Belgische gevangenispopulatie ................................................................ 65
Zelfmoorden en andere overlijdens .............................................................................................. 77
Deel V: Detentiebeleving en gevangenissociologie ......................................................................... 80
Inleiding ............................................................................................................................................. 80
1. Gresham Sykes, Society of Captives .......................................................................................... 80
2. Erving Goffman over totale instituties ...................................................................................... 81
3
, 3. Deprivatie of importatie? .......................................................................................................... 82
4. Aanpassing en socialisatie ......................................................................................................... 83
5. Ervaring van langdurige opsluiting ............................................................................................ 84
6. Digitalisering in detentie ........................................................................................................... 85
Deel VI: interne rechtspositie van gedetineerde ............................................................................. 86
Inleiding: de hond van Oost-Berlijn ................................................................................................... 86
1. De interne rechtspositie van gedetineerden: achtergrond en ontwikkeling ................................ 87
1.1. Van inherente beperkingen… ............................................................................................ 87
1.2. …naar gelegitimeerde beperkingen .................................................................................. 88
1.3. Detentierecht als autonoom recht .................................................................................... 89
1.4. Ontwikkelingen in België in vogelvlucht............................................................................ 90
2. Basiswet gevangeniswezen en rechtspositie van gedetineerden ............................................. 91
2.1. Inwerkingtreding en wijzigingen ....................................................................................... 91
2.2. Bespreking van de wet ........................................................................................................... 91
Deel VII: externe rechtspositie van gedetineerden ......................................................................... 94
Inleiding ............................................................................................................................................. 94
1. De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken........................................................................ 95
2.1. De situatie vóór 1888 ............................................................................................................. 95
2.2. De Wet Lejeune van 31 mei 1888 ..................................................................................... 95
2.3. Jaren ’90 van twintigste eeuw: hervorming wordt op gang getrapt ................................. 97
2.4. Tussenstap: Commissies voorwaardelijke invrijheidstelling ............................................. 99
2.5. Naar strafuitvoeringsrechtbanken ......................................................................................... 99
2. De strafuitvoeringsrechtbanken: werking en organisatie ......................................................... 99
3.1. Rol rechterlijke en uitvoerende macht ................................................................................... 99
3.2. Beslissingsbevoegdheid minister van Justitie....................................................................... 102
3.3. Beslissingsbevoegdheid van de strafuitvoeringsrechtbanken ............................................. 103
3.4. Organisatie ........................................................................................................................... 103
3.5. Nieuwe ontwikkelingen straffen tot 3 jaar (toekomst) ........................................................ 104
3. De terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank .................................................. 104
Hoofdstuk 6: Forensisch welzijnswerk ............................................................................................... 105
1. Inleiding ................................................................................................................................... 105
2. De zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’ ................................................................................... 106
3. Decreet van 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden ................................................................................................................................. 109
4. Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2015-2020............................ 110
4
Inhoud
Inhoudstafel ............................................................................................................................................ 1
Hoofdstuk 1: inleiding in de cursus ........................................................................................................ 6
1. Wat begrijpen we onder straf? ................................................................................................... 6
2. Hoe bestuderen we bestraffing in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’? ..................... 6
Hoofdstuk 2: waarom straffen? ............................................................................................................. 7
1. Inleiding: situering van het rechtvaardigingsvraagstuk van de straf .......................................... 7
2. Intermezzo: waarom straffen we? Twee recente cases ............................................................. 7
3. De klassieke antwoorden: retributivisme, utilitarisme & verenigingstheorieën ........................ 7
Retributivisme ................................................................................................................................. 7
Utilitarisme ...................................................................................................................................... 7
Verenigingstheorieën ...................................................................................................................... 8
De kwestie van de relatieve autonomie .......................................................................................... 8
4. Intermezzo: over het woord ‘allochtoon’.................................................................................... 8
5. Het abolitionistische (meest radicale) antwoord: géén rechtvaardiging voor de straf .............. 8
6. Het herstelrechtelijke antwoord ............................................................................................... 11
7. Tot besluit .................................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 3: Sociologie van de straf ................................................................................................... 14
Deel I: Arbeidsmarkt, macht en straf ............................................................................................... 14
1. Inleiding ..................................................................................................................................... 14
1.1. De probleemstelling van de bestraffingssociologie .......................................................... 15
1.2. Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe? ........................................... 16
1.3. Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland? ................................... 17
2. Het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf .............................. 17
2.1. De marxistische analyse van de maatschappij .................................................................. 17
2.2. Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf ................................................................................ 17
2.3. Intermezzo: less eligibility, normalisering en de Belgische basiswet, gevangeniswezen en
rechtspositie van gedetineerden................................................................................................... 18
3. Twee recente illustraties: opgesmukte werkloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr. ................................................................................................. 19
4. Het Foucaultiaanse machtsperspectief ..................................................................................... 21
Deel II: Solidariteit, civilisatie en straf ............................................................................................. 23
1. Inleiding: terug- en vooruitblik .................................................................................................. 23
2. Het revisionisme onder vuur ..................................................................................................... 23
, 3. Het Durkheimiaanse perspectief ............................................................................................... 24
3.1. Arbeidsdeling, solidariteit en straf .................................................................................... 24
3.2. Twee wetten over de evolutie van de straf....................................................................... 25
3.3. Intermezzo: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen? ............................................. 25
4. Het Eliasiaans perspectief ......................................................................................................... 26
4.1. De civilisatietheorie van Norbert Elias .............................................................................. 26
4.2. Intermezzo: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt ................................................. 26
4.3. Het werk van Pieter Spierenburg ...................................................................................... 26
4.4. Herman Franke over eenzame opsluiting ......................................................................... 27
4.5. Intermezzo: Johnny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen ................... 28
5. De multidimensionele bestraffingssociologie van David Garland ............................................. 28
Deel III: Bestraffing in de controlecultuur ....................................................................................... 29
1. Inleiding: aanloop naar de controlecultuur............................................................................... 29
2. De controlecultuur: opbouw van de studie .............................................................................. 29
3. De controlecultuur na 9/11 ....................................................................................................... 33
4. Het debat over de controlecultuur............................................................................................ 33
4.1. Vergelijkende criminologie ................................................................................................ 33
4.2. Amerikaans exceptionalisme............................................................................................. 33
Deel IV: Casus: het NAS-rapport over opsluiting in de Verenigde Staten ...................................... 35
1. Inleiding: opsluiting ter discussie .............................................................................................. 35
2. Het NAS-rapport ............................................................................................................................ 35
Hoofdstuk 4: Lijf- en doodstraf ............................................................................................................ 38
1. Inleiding: Het menselijke lichaam als object van straf .............................................................. 38
2. Lijfstraf (i): de bestraffing van zelfmoord in België ................................................................... 38
3. Lijfstraf (ii): de kaakstraf in België ............................................................................................. 39
4. De doodstraf .............................................................................................................................. 39
4.1. De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing ......................................................... 39
4.2. De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2018 ................................................................... 45
4.3. De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de ‘nieuwe dynamiek’ ............................... 46
Hoofdstuk 5: De vrijheidsberovende straf ........................................................................................... 48
Deel I: Historiek van het gevangeniswezen (ca 1550 – 1939) ......................................................... 48
Vooraf: enkele beschouwingen bij een middeleeuwse gevangenis (13e eeuw, Firenze) ................. 48
1. De plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctiepakket ........................ 48
1.1. Inleiding ............................................................................................................................. 48
1.2. Het tuchthuis als voorloper van de moderne gevangenis................................................. 49
1.3. De prioritaire plaats van de vrijheidsberoving als straf vanaf de 19de eeuw .................... 50
2
,2. Het ontstaan en de uitbouw van een centraal geleid cellulair gevangenissysteem ................. 50
2.1. De toestand in 1830 .......................................................................................................... 50
2.2. De realisatie van een moreel-educatief project ................................................................ 51
2.3. De duurzaamheid van Ducpétiaux’s nalatenschap ........................................................... 52
3. Het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum ...................... 53
3.1. Uitgangspunten ................................................................................................................. 53
3.2. De oprichting van de Penitentiair Antropologische Dienst en de uitbreiding van de
antropologische laboratoria (1920 – 1922)................................................................................... 53
3.3. De penitentiaire antropologie in conflict met de ‘penitentiaire gedachte en actie’ (1920-
1929) 53
3.4. De verdere evolutie tot eind 1939 .................................................................................... 54
Deel II: Het recente strafbeleid en de vrijheidsberovende straf ..................................................... 54
Inleiding ............................................................................................................................................. 54
1. Doorbraak van het gemeenschapsregime en verdere liberalisering van het inwendig
gevangenisregime ............................................................................................................................. 55
2. Toenemende aandacht voor de problematiek van slachtoffers ............................................... 56
3. Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van de externe rechtspositie van veroordeelden
tot een vrijheidsstraf ......................................................................................................................... 57
4. De overbevolking en zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid ............................................. 58
5. De verdere ontwikkeling van de criminele antropologie en de communautarisering van de
strafuitvoering ................................................................................................................................... 58
6. Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden en formeel-wettelijke
verankering van ‘rechten van gedetineerden’ .................................................................................. 58
Deel III: documentaire ‘Prison complet’ .......................................................................................... 59
Deel IV: gevangenispopulatie en organisatie .................................................................................. 59
1. Inleiding ..................................................................................................................................... 59
2. Databronnen ............................................................................................................................. 59
3. Organisatie / penitentiaire infrastructuur ............................................................................... 59
4. Wet van 23 maart 2019 ............................................................................................................. 62
5. Gevangenispopulatie ................................................................................................................ 64
5.1. België in Europees vergelijkend perspectief ..................................................................... 64
5.2. Evolutie van de Belgische gevangenispopulatie ................................................................ 65
Zelfmoorden en andere overlijdens .............................................................................................. 77
Deel V: Detentiebeleving en gevangenissociologie ......................................................................... 80
Inleiding ............................................................................................................................................. 80
1. Gresham Sykes, Society of Captives .......................................................................................... 80
2. Erving Goffman over totale instituties ...................................................................................... 81
3
, 3. Deprivatie of importatie? .......................................................................................................... 82
4. Aanpassing en socialisatie ......................................................................................................... 83
5. Ervaring van langdurige opsluiting ............................................................................................ 84
6. Digitalisering in detentie ........................................................................................................... 85
Deel VI: interne rechtspositie van gedetineerde ............................................................................. 86
Inleiding: de hond van Oost-Berlijn ................................................................................................... 86
1. De interne rechtspositie van gedetineerden: achtergrond en ontwikkeling ................................ 87
1.1. Van inherente beperkingen… ............................................................................................ 87
1.2. …naar gelegitimeerde beperkingen .................................................................................. 88
1.3. Detentierecht als autonoom recht .................................................................................... 89
1.4. Ontwikkelingen in België in vogelvlucht............................................................................ 90
2. Basiswet gevangeniswezen en rechtspositie van gedetineerden ............................................. 91
2.1. Inwerkingtreding en wijzigingen ....................................................................................... 91
2.2. Bespreking van de wet ........................................................................................................... 91
Deel VII: externe rechtspositie van gedetineerden ......................................................................... 94
Inleiding ............................................................................................................................................. 94
1. De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken........................................................................ 95
2.1. De situatie vóór 1888 ............................................................................................................. 95
2.2. De Wet Lejeune van 31 mei 1888 ..................................................................................... 95
2.3. Jaren ’90 van twintigste eeuw: hervorming wordt op gang getrapt ................................. 97
2.4. Tussenstap: Commissies voorwaardelijke invrijheidstelling ............................................. 99
2.5. Naar strafuitvoeringsrechtbanken ......................................................................................... 99
2. De strafuitvoeringsrechtbanken: werking en organisatie ......................................................... 99
3.1. Rol rechterlijke en uitvoerende macht ................................................................................... 99
3.2. Beslissingsbevoegdheid minister van Justitie....................................................................... 102
3.3. Beslissingsbevoegdheid van de strafuitvoeringsrechtbanken ............................................. 103
3.4. Organisatie ........................................................................................................................... 103
3.5. Nieuwe ontwikkelingen straffen tot 3 jaar (toekomst) ........................................................ 104
3. De terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank .................................................. 104
Hoofdstuk 6: Forensisch welzijnswerk ............................................................................................... 105
1. Inleiding ................................................................................................................................... 105
2. De zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’ ................................................................................... 106
3. Decreet van 8 maart 2013 betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan
gedetineerden ................................................................................................................................. 109
4. Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2015-2020............................ 110
4
