Biologie Voor Jou VWO Deel 5b Thema 5 - Regeling en waarneming (Samenvatting)

Biologie – Thema 5 – Regeling en waarneming

Regelkringen & homeostase
Stressoren Veroorzakers van stress
Dynamisch evenwicht Verandert, maar keert weer terug naar normale niveau
Homeostase Het min of meer constant houden van de omstandigheden in een
organisme door middel van regelkringen  zelfregulatie
 Sensor: zintuigcel, neemt veranderingen in normwaarde waar
 Controlecentra: hormoonklieren & neuronen (zenuwcellen)
 Effectoren: weefsels en organen
 Controlecentrum en effector
Negatieve terugkoppeling Toename resultaat zorgt voor remming proces
Positieve terugkoppeling Toename resultaat zorgt voor versterking proces
Celcommunicatie Hormoonstelsel en zenuwstelsel
Signaalmoleculen; hormonen & neurotransmitters
 Binden aan receptoren op of in andere cellen: doelwitcellen
Exocriene klieren Klieren met een afvoerbuis; zweetklieren of speekselklieren
(excretie/uitscheiding)

Hormonen & hormonale regulatie
- Hormonen oa. groei, ontwikkeling, stofwisseling en voortplanting
- Hormonen regelen de werking van doelwitorganen
o Genregulatie: hormoon wordt opgenomen door de cel  bindt in cytoplasma aan
receptoreiwit  hormoon-receptorcomplex  via kernporie in kernplasma 
transcriptie gen  vorming eiwit (enzym, hormoon of receptoreiwit)
o Hormoon bindt aan receptoreiwit op membraan  vorming/activatie second messenger
(signaalmolecuul in de cel)  activatie enzym  doorgeven signaal aan volgend
signaalmolecuul/specifieke reactie/aanzetting tot genregulatie
o Adrenaline & noradrenaline kunnen door het membraan, maar oefenen ook invloed uit
met second messengers
- Signaalcascade: wanneer een signaal via meerdere schakels in de cel wordt doorgegeven
- Hormoonspiegel: concentratie van een bepaald hormoon ‘

Endocriene klieren: Hormoonklieren hebben geen afvoerbuis en geven de hormonen af aan het
bloed (secretie)
- Hypofyse
o Onder de hypothalamus (deel hersenen) ligt de hypofyse  produceert hormonen
o Hypothalamus: controleert homeostatische regelmechanismen en bestuurt
hormoonstelsel
o Zenuwstelsel en hormoonstelsel zijn verbonden via neuronen in de hypothalamus
 Neurosecretie: vorming van hormonen door neuronen
o Hypofyseachterkwab (neurohypofyse): hormonen komen via uitlopers neuronen in
hypofyse  neurohypofyse geeft deze neurohormonen af aan het bloed
o Hypofysevoorkwab (adenohypofyse): neuronen in hypothalamus beïnvloeden
endocriene cellen in adenohypofyse door afgifte neurohormonen
 Inhibiting hormonen: remmen productie hormonen door endocriene cellen

,  Releasing hormonen: stimuleren productie hormonen door endocriene cellen
 Worden afgegeven aan hypofyse-poortaderstelsel  hormonen komen in
adenohypofyse  stimuleren afgifte van hypofysehormonen
- Schildklier
o Produceert thyroxine
 Stofwisseling: thyroxine stimuleert verbranding van glucose
 Kinderen: thyroxine stimuleert eiwitsynthese  groei & ontwikkeling
o TSH uit hypofyse stimuleert vorming schildklierweefsel, opname jood en productie
thyroxine. Thyroxine remt productie TSH.
o Te veel thyroxine  toename stofwisseling  rusteloosheid, eetlust & gewichtsverlies
o Te weinig thyroxine  afname stofwisseling  gewichtstoename, vermoeidheid, sneller
koud, achterblijven van lichamelijke en geestelijke ontwikkeling kinderen
 Dwerggroei & beperkte geestelijke ontwikkeling: thyroxinetekort vanaf geboorte
 Oorzaak: te weinig jood in het voedsel
- Eilandjes van Langerhans
o Groepjes celen in alvleesklier
o Alfa-cellen produceren glucagon & bètacellen produceren insuline  regelen
bloedsuikerspiegel (glucoseconcentratie in het bloed)
o Koolhydraten worden in darmen verteerd tot o.a. glucose  opname in bloed
 Insuline: verlaagt glucoseconcentratie bloed
 Versnelling transport glucose door membranen
 Glucose  glycogeen (in lever en spieren)
 Glucose wordt omgezet in eiwitten en vetten
 Glucagon: verhoogt glucoseconcentratie bloed
 Glycogeen  glucose (in lever en spieren)
 Glucose wordt afgegeven aan bloed
- Nieren & bijnieren
o Nieren: epo  stimuleert productie rode bloedcellen bij zuurstoftekort nieren
o Bijniermerg: produceert adrenaline
 Stressvolle situaties
 Snelle, kortdurende werking
 Bevordert dissimilatie, omzetting glycogeen in glucose en afgifte glucose aan het
bloed  snel handelen
o Bijnierschors: produceert corticosteroïden  onderdrukken activiteit afweersysteem

Zenuwstelsel
Indeling op grond van bouw
- Centrale zenuwstelsel: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg
- Perifere zenuwstelsel: zenuwen
Indeling op grond van functie
- Animale zenuwstelsel: bewuste reacties, houding en beweging lichaam, reflexen
- Autonome/vegetatieve zenuwstelsel: werking inwendige organen

Neuronen & gliacellen
- Neuronen (zenuwcellen): geleiden impulsen en geven signaalmoleculen (neurotransmitters) af
- Gliacellen: kunnen delen, in tegenstelling tot neuronen. Veel meer gliacellen dan neuronen.
Zorgen voor stevigheid, bescherming, voeden neuronen, handhaving homeostase omgeving