Gezondheid
Curatief versus bevordering, optimalisatie en preventie
Monocausale visie: klassiek-medisch. Afwezigheid van ziekte of lichaamsgebrek.
Multifactoriële benadering: factoren die hierbij overwegend van invloed zijn, zijn
waarderende, normerende en culturele factoren.
Visies van gezondheid:
Biologische visie
Gezondheid is universeel en geldend voor ieder mens. Een lichaam past zich aan naar de
externe omstandigheden. Gezond = in staat zijn onder wisselende externe omstandigheden het
interne milieu constant te houden (lichaamstemperatuur).
Psychologische visie
Gezondheid is in staat zijn om zelf de gestelde doelen in het leven te behalen en zich te
voorzien van geestelijke behoefte. Het is een individuele benadering.
Sociale behoefte
Gezondheid is het kunnen vervullen van de sociale rollen in de maatschappij geldende
normen en waarden. Het maatschappelijk functioneren staat hierbij centraal.
Humane/ Multicausale visie
Een holistische koppeling tussen biologische, psychologische en sociale visie. Er is geen
duidelijk criteria tussen gezondheid en ziekte.
Dynamische visie
Gezond is in balans zijn met zowel zichzelf als zijn externe milieu. Het accent ligt op het
bereiken van evenwicht tussen mens en de omgeving.
H1: Planmatige bevordering van gezond gedrag
SMART realiseren voor doelstellingen:
Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch Tijdgebonden
Gezondheidsvoorlichting (WHO def.): De combinatie van leerervaringen ontwikkeld en
ontworpen om mensen en gemeenschappen (communities) te helpen om hun gezondheid te
bevorderen.
Humane / multicausale benadering.
Gezondheidsvoorlichting is onderdeel van gezondheidsbevordering; combinatie van
voorlichting en omgevingsveranderingen die gezond gedrag en gezonde leefomstandigheden
stimuleert.
Gezondheidsvoorlichting: vakterm voor een breed scala aan activiteiten waarbij sprake is
van een vorm van educatie of informatieoverdracht om mensen tot een gezonder gedrag te
stimuleren.
Zeer divers vakgebied:
Systematische en planmatige aanpak om doelgerichte verandering te motiveren door
kennis, vaardigheden en attitude te beïnvloeden.
Zorgvuldige analyse van de oorzaken van gedrag spelen hierbij een belangrijke rol.
Planmatige gezondheidsbevordering: vooraf noodzakelijk om de belangrijke
maatschappelijke en gezondheidsproblemen te identificeren en te begrijpen
(epidemiologie), gezond en ongezond gedrag te verklaren en te voorspellen
(sociologie), gedrag d.m.v. voorlichting te beïnvloeden (communicatiewetenschappen,
voorlichtingskunde, psychologie en marketing) en dergelijke voorlichtingsinterventies
te evalueren (onderzoeksmethodologie).
Gezondheidsbevordering
Doel: mensen aanzetten tot een gezonder gedrag en omvat:
Gezondheidsvoorlichting (= middel van gezondheidsbevordering)
Aanbieding van (zorg) voorziening
1
,Wet- en regelgeving
Doelen Preventie: Gezondheidswinst
Het voorkomen van gezondheidsproblemen door:
Optimaliseren van de voorwaarden voor gezondheid.
Het wegnemen van ongunstige factoren die van invloed zijn op gezondheid
Primaire preventie:
Wegnemen van risicofactoren voor aandoeningen
Alleen mogelijk als de oorzaken van het probleem voldoende bekend zijn en deze oorzaken te
beïnvloeden zijn.
Secundaire preventie (vroege opsporing):
Vroege opsporing; Mensen met voorstadium of vroeg stadium van aandoening te identificeren
zodat gerichte vroeg behandeling mogelijk is, om erger te voorkomen.
Alleen zinvol wanneer de aandoening of het voorstadium vroegtijdig effectief behandeld kan
worden.
Tertiaire preventie (na diagnose):
Het beheersen van de ziekte of handicap of ziekte om een verdergaande invalidering te
voorkomen en om de kwaliteit van leven te behouden of te vergroten.
Vergelijkbaar met zorg gerelateerde preventie
Palliatieve care:
Optimaal begeleiden naar het overlijden. (bijv. mensen met slikproblemen voorkomen dat zij
gaan stikken.
Doelgroepen & preventie
Populatiebenadering: gehele bevolking of een grote deelgroep daaruit benaderd.
Probleem waar de interventie op gericht is heeft een laag gemiddeld risico, maar er zijn
betrekkelijk veel mensen die een verhoogd risico lopen.
Hoog risicobenadering: Probleem waar de interventie op gericht is heeft een hoog gemiddeld
risico, maar we zijn betrekkelijk weinig mensen die een verhoogd risico lopen.
Universele preventie: Richt zich op de totale bevolking of grote groepen daarbinnen.
Doel: bij alle mensen de gezondheid te verbeteren en de kans op ziekte te verminderen.
Selectieve preventie: Bevolkingsgroepen met een verhoogd risico en heeft als doel de
gezondheid van specifieke risicogroepen te verbeteren. Vorm van hoogrisico-benadering.
Geïndiceerde preventie: Doelgroep: individuen die nog geen gediagnosticeerde ziekte hebben,
maar wel beginnende klachten of symptomen. Wordt aangeboden op basis van screening.
Zorg gerelateerde preventie:
Individuen met een ziekte en heeft tot doel de ziektelast te reduceren en complicaties of co-
morbiditeit te voorkomen – vergelijkbaar met tertiaire preventie.
Beschrijving Internationale
ziekte individu classificatie
Primaire Gezond Gezond Universele populatie
preventie preventie
Secundaire Risicofactoren Selectieve
preventie en/of preventie
symptomen Geïndiceerde
preventie
Tertiaire Chronisch ziek Beperkingen in: Zorg
preventie Functies
Activiteiten Zorg Individu
Participatie gerelateerde
preventie
2
,Middelen om gezondheidsbevordering te bereiken
Voorlichting
Doel: min of meer vrijwillige gedragsverandering m.b.v. combinatie van activiteiten
(vaardigheidstraining, rollenspellen, e-coaching)
Motiveren tot, trainen in en te helpen bij gezond gedrag. (vb. Programma ter preventie
SOA’s)
Voorzieningen
Doel: gezond gedrag gemakkelijker te maken (waterzuivering, riolering, fitnessprogramma’s
werkplek)
Green & Kreuter (2005) definitie gezondheidsbevordering:
Combinatie van voorlichting en omgevingsveranderingen die (samen) gezond gedrag en gezonde leef
condities stimuleren. Het gaan dan ook om de fysieke, sociaal-culturele, politieke en economische condities
die het gezonde gedrag of rechtstreeks de gezondheid kunnen beïnvloeden.
Regelgeving, controle en sancties
Doel: proberen gezond gedrag af te dwingen (Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit,
rookverbod)
Gedrag en omgeving
Doel: de laatste jaren wordt de fysieke, sociaal-culturele, politieke en economische factoren
als risico gezoen voor de gezondheidsbevordering en als zodanig als determinant van
ongezond gedrag benadrukt.
Doelgroepen en niveau van preventie
---------------------------------------------Individueel-----------------------------------------------------
Individueel (hoog risico benadering): personen die risico lopen, risicogedrag vertonen of
patiënten
Voordeel: persoonlijk, efficiënt en anoniem
Nadeel: opsporen risicogroepen is lastig. Soms te laat?
---------------------------------------------Collectief-------------------------------------------------------
Voordeel: efficiënt en effectief
Nadeel: niet persoonlijk en lage inschatting van eigen risico.
Interpersoonlijk of groepsniveau: ouders, leerkrachten, hulpverleners of vrienden
Organisatieniveau: directeuren, managers van bedrijven.
Lokaal niveau: opinieleiders in wijken of dorpen, redacteuren van lokale kranten
Samenlevingsniveau: landelijke politici en ambtenaren, besturen van vakbonden of
werkgeversorganisaties
Verdiepingspreventie: Preventie via de media
Massamedia: televisie, radio, dag- en weekbladen
Interactieve Health Communication (IHC)/ e-health
Doel: gezondheid in de eerste groep (individueel) maar de overige groepen hebben hierop een
zekere mate van controle van de omgevingscondities en zijn mede verantwoordelijk voor
(on)gezond gedrag en de gezondheid van de doelgroep.
Belang van de omgeving voor individuele gezondheid is essentieel. Mensen worden
beïnvloed door wat er in hun omgeving verkrijgbaar en beschikbaar is.
Belang van beslissers die verantwoordelijk zijn.
Belang van verschillende soorten interventies om individuen op alle vijf niveaus van
doelgroepen tot gezonder gedrag te stimuleren: voorlichting, voorziening, regelgeving.
3
, Gezondheidsbevorderaar (GB’er)
Functionarissen voor wie bevorderen, stimuleren,
van gezondheid de hoofwerktaak geworden is.
(werkzaam bij GGD ’s, overkoepelende
organisaties van patiëntenverenigingen, docent,
onderzoeker. (Al maakt het gedeeltelijk ook nog
steeds onderdeel uit van veel beroepen in de
gezondheidszorg, zoals fysiotherapeut, diëtist,
etc.)
Model voor Planmatige Gezondheidsvoorlichting en Gedragsverandering
Planmatige en stapsgewijze ontwikkeling, implementatie en evaluatie zorgt voor een
grotere kans op succes.
Het model dwingt de voorlichter op een deductieve wijze gewenste uitkomsten
(gezond gedrag, gezondheid) terug te voeren naar oorzaken en oplossingen.
1. Analyse van gezondheidsproblemen
2. Analyse van gedrag
3. Analyse van determinanten van gedrag
4. Interventieontwikkeling
5. Interventie-implementatie en interventie-
disseminatie
6. EVALUATIE
4
Curatief versus bevordering, optimalisatie en preventie
Monocausale visie: klassiek-medisch. Afwezigheid van ziekte of lichaamsgebrek.
Multifactoriële benadering: factoren die hierbij overwegend van invloed zijn, zijn
waarderende, normerende en culturele factoren.
Visies van gezondheid:
Biologische visie
Gezondheid is universeel en geldend voor ieder mens. Een lichaam past zich aan naar de
externe omstandigheden. Gezond = in staat zijn onder wisselende externe omstandigheden het
interne milieu constant te houden (lichaamstemperatuur).
Psychologische visie
Gezondheid is in staat zijn om zelf de gestelde doelen in het leven te behalen en zich te
voorzien van geestelijke behoefte. Het is een individuele benadering.
Sociale behoefte
Gezondheid is het kunnen vervullen van de sociale rollen in de maatschappij geldende
normen en waarden. Het maatschappelijk functioneren staat hierbij centraal.
Humane/ Multicausale visie
Een holistische koppeling tussen biologische, psychologische en sociale visie. Er is geen
duidelijk criteria tussen gezondheid en ziekte.
Dynamische visie
Gezond is in balans zijn met zowel zichzelf als zijn externe milieu. Het accent ligt op het
bereiken van evenwicht tussen mens en de omgeving.
H1: Planmatige bevordering van gezond gedrag
SMART realiseren voor doelstellingen:
Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch Tijdgebonden
Gezondheidsvoorlichting (WHO def.): De combinatie van leerervaringen ontwikkeld en
ontworpen om mensen en gemeenschappen (communities) te helpen om hun gezondheid te
bevorderen.
Humane / multicausale benadering.
Gezondheidsvoorlichting is onderdeel van gezondheidsbevordering; combinatie van
voorlichting en omgevingsveranderingen die gezond gedrag en gezonde leefomstandigheden
stimuleert.
Gezondheidsvoorlichting: vakterm voor een breed scala aan activiteiten waarbij sprake is
van een vorm van educatie of informatieoverdracht om mensen tot een gezonder gedrag te
stimuleren.
Zeer divers vakgebied:
Systematische en planmatige aanpak om doelgerichte verandering te motiveren door
kennis, vaardigheden en attitude te beïnvloeden.
Zorgvuldige analyse van de oorzaken van gedrag spelen hierbij een belangrijke rol.
Planmatige gezondheidsbevordering: vooraf noodzakelijk om de belangrijke
maatschappelijke en gezondheidsproblemen te identificeren en te begrijpen
(epidemiologie), gezond en ongezond gedrag te verklaren en te voorspellen
(sociologie), gedrag d.m.v. voorlichting te beïnvloeden (communicatiewetenschappen,
voorlichtingskunde, psychologie en marketing) en dergelijke voorlichtingsinterventies
te evalueren (onderzoeksmethodologie).
Gezondheidsbevordering
Doel: mensen aanzetten tot een gezonder gedrag en omvat:
Gezondheidsvoorlichting (= middel van gezondheidsbevordering)
Aanbieding van (zorg) voorziening
1
,Wet- en regelgeving
Doelen Preventie: Gezondheidswinst
Het voorkomen van gezondheidsproblemen door:
Optimaliseren van de voorwaarden voor gezondheid.
Het wegnemen van ongunstige factoren die van invloed zijn op gezondheid
Primaire preventie:
Wegnemen van risicofactoren voor aandoeningen
Alleen mogelijk als de oorzaken van het probleem voldoende bekend zijn en deze oorzaken te
beïnvloeden zijn.
Secundaire preventie (vroege opsporing):
Vroege opsporing; Mensen met voorstadium of vroeg stadium van aandoening te identificeren
zodat gerichte vroeg behandeling mogelijk is, om erger te voorkomen.
Alleen zinvol wanneer de aandoening of het voorstadium vroegtijdig effectief behandeld kan
worden.
Tertiaire preventie (na diagnose):
Het beheersen van de ziekte of handicap of ziekte om een verdergaande invalidering te
voorkomen en om de kwaliteit van leven te behouden of te vergroten.
Vergelijkbaar met zorg gerelateerde preventie
Palliatieve care:
Optimaal begeleiden naar het overlijden. (bijv. mensen met slikproblemen voorkomen dat zij
gaan stikken.
Doelgroepen & preventie
Populatiebenadering: gehele bevolking of een grote deelgroep daaruit benaderd.
Probleem waar de interventie op gericht is heeft een laag gemiddeld risico, maar er zijn
betrekkelijk veel mensen die een verhoogd risico lopen.
Hoog risicobenadering: Probleem waar de interventie op gericht is heeft een hoog gemiddeld
risico, maar we zijn betrekkelijk weinig mensen die een verhoogd risico lopen.
Universele preventie: Richt zich op de totale bevolking of grote groepen daarbinnen.
Doel: bij alle mensen de gezondheid te verbeteren en de kans op ziekte te verminderen.
Selectieve preventie: Bevolkingsgroepen met een verhoogd risico en heeft als doel de
gezondheid van specifieke risicogroepen te verbeteren. Vorm van hoogrisico-benadering.
Geïndiceerde preventie: Doelgroep: individuen die nog geen gediagnosticeerde ziekte hebben,
maar wel beginnende klachten of symptomen. Wordt aangeboden op basis van screening.
Zorg gerelateerde preventie:
Individuen met een ziekte en heeft tot doel de ziektelast te reduceren en complicaties of co-
morbiditeit te voorkomen – vergelijkbaar met tertiaire preventie.
Beschrijving Internationale
ziekte individu classificatie
Primaire Gezond Gezond Universele populatie
preventie preventie
Secundaire Risicofactoren Selectieve
preventie en/of preventie
symptomen Geïndiceerde
preventie
Tertiaire Chronisch ziek Beperkingen in: Zorg
preventie Functies
Activiteiten Zorg Individu
Participatie gerelateerde
preventie
2
,Middelen om gezondheidsbevordering te bereiken
Voorlichting
Doel: min of meer vrijwillige gedragsverandering m.b.v. combinatie van activiteiten
(vaardigheidstraining, rollenspellen, e-coaching)
Motiveren tot, trainen in en te helpen bij gezond gedrag. (vb. Programma ter preventie
SOA’s)
Voorzieningen
Doel: gezond gedrag gemakkelijker te maken (waterzuivering, riolering, fitnessprogramma’s
werkplek)
Green & Kreuter (2005) definitie gezondheidsbevordering:
Combinatie van voorlichting en omgevingsveranderingen die (samen) gezond gedrag en gezonde leef
condities stimuleren. Het gaan dan ook om de fysieke, sociaal-culturele, politieke en economische condities
die het gezonde gedrag of rechtstreeks de gezondheid kunnen beïnvloeden.
Regelgeving, controle en sancties
Doel: proberen gezond gedrag af te dwingen (Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit,
rookverbod)
Gedrag en omgeving
Doel: de laatste jaren wordt de fysieke, sociaal-culturele, politieke en economische factoren
als risico gezoen voor de gezondheidsbevordering en als zodanig als determinant van
ongezond gedrag benadrukt.
Doelgroepen en niveau van preventie
---------------------------------------------Individueel-----------------------------------------------------
Individueel (hoog risico benadering): personen die risico lopen, risicogedrag vertonen of
patiënten
Voordeel: persoonlijk, efficiënt en anoniem
Nadeel: opsporen risicogroepen is lastig. Soms te laat?
---------------------------------------------Collectief-------------------------------------------------------
Voordeel: efficiënt en effectief
Nadeel: niet persoonlijk en lage inschatting van eigen risico.
Interpersoonlijk of groepsniveau: ouders, leerkrachten, hulpverleners of vrienden
Organisatieniveau: directeuren, managers van bedrijven.
Lokaal niveau: opinieleiders in wijken of dorpen, redacteuren van lokale kranten
Samenlevingsniveau: landelijke politici en ambtenaren, besturen van vakbonden of
werkgeversorganisaties
Verdiepingspreventie: Preventie via de media
Massamedia: televisie, radio, dag- en weekbladen
Interactieve Health Communication (IHC)/ e-health
Doel: gezondheid in de eerste groep (individueel) maar de overige groepen hebben hierop een
zekere mate van controle van de omgevingscondities en zijn mede verantwoordelijk voor
(on)gezond gedrag en de gezondheid van de doelgroep.
Belang van de omgeving voor individuele gezondheid is essentieel. Mensen worden
beïnvloed door wat er in hun omgeving verkrijgbaar en beschikbaar is.
Belang van beslissers die verantwoordelijk zijn.
Belang van verschillende soorten interventies om individuen op alle vijf niveaus van
doelgroepen tot gezonder gedrag te stimuleren: voorlichting, voorziening, regelgeving.
3
, Gezondheidsbevorderaar (GB’er)
Functionarissen voor wie bevorderen, stimuleren,
van gezondheid de hoofwerktaak geworden is.
(werkzaam bij GGD ’s, overkoepelende
organisaties van patiëntenverenigingen, docent,
onderzoeker. (Al maakt het gedeeltelijk ook nog
steeds onderdeel uit van veel beroepen in de
gezondheidszorg, zoals fysiotherapeut, diëtist,
etc.)
Model voor Planmatige Gezondheidsvoorlichting en Gedragsverandering
Planmatige en stapsgewijze ontwikkeling, implementatie en evaluatie zorgt voor een
grotere kans op succes.
Het model dwingt de voorlichter op een deductieve wijze gewenste uitkomsten
(gezond gedrag, gezondheid) terug te voeren naar oorzaken en oplossingen.
1. Analyse van gezondheidsproblemen
2. Analyse van gedrag
3. Analyse van determinanten van gedrag
4. Interventieontwikkeling
5. Interventie-implementatie en interventie-
disseminatie
6. EVALUATIE
4
