Joey Stofberg
Geschiedenis in Publieke Debatten: Deel 2 (W5-W7)
Week 5, College 1: I amsterdam: De disneyficatie van Mokum
NBC-presentatrice Katie Couric: Nederlanders gaan op schaatsen naar werk
• Op ingesprongen door reclamebureau en verwezen naar Nederlandse schaats- en
wintertradities, het beeld van Amsterdam en het beeld van de kanalen
De geschiedenis van I amsterdam
• Succesvol concept, bijv. ook toegepast in Ramallah
Disneyficatie
• Concept bedacht in de jaren ’80
• Idee dat cultuur heel erg op andere cultuur gaat lijken bij een toename aan toerisme
• Net als de verschillende Disney-attractieparken over de hele wereld gaan steden zo
steeds meer op elkaar lijken
• Maar: attracties moeten wel iets te maken hebben met lokale tradities en identiteit
Wat gaan we doen en wat lazen jullie?
• Amsterdam en geschiedenis…
1. De toeristische sensatie, ervaring en het beeld van Amsterdam
2. Geschiedenis bij internationale betrekkingen
3. Geschiedenis in het Amsterdam- en Rijksmuseum
1. De toeristische sensatie en ervaring
• Amsterdam 2013: een bijzonder jaar?
o 400 jaar mooie grachten (Zijn oudere grachten niet mooi?)
o 225 jaar verlichting Felix Meritus (In hetzelfde jaar failliet gegaan)
o 100 jaar Frans Hals Museum (Dat is in fucking Haarlem!)
o Nederlands-Russische vriendschap (Ja, dat was gezellig…)
o 125 jaar Concertgebouw (Allerlei orkesten verdwenen)
o 150 jaar Slavernijafschaffing (Dat was niet alleen een feest.)
o Opening van het Rijksmuseum (Met jaren vertraging…)
• Boterman en Pinkster:
o Dilemma: Geld versus Leefbaarheid
o Vanaf de jaren ’90: citymarketing en gentrificatie (jonge, kansrijke mensen
vestigen zich ergens, waardoor oudere mensen vertrekken) compleet
o Vanaf de jaren ’10: keerzijde bij mondige middenklasse
o Wat zoeken toeristen? ‘Authentic urban experiences’ (dat ze onvermijdelijk
vernielen)
o Pretpark of museum?
• Disneyficatie in musea zou minder erg zijn, want daar woon je niet
• Ons voorland?
o In de binnenstad van Venetië wonen nauwelijks nog mensen
o Amsterdam lijkt ook deze kant op te gaan
• Huizinga’s ‘historische sensatie’
o De geschiedenis ‘kennen’
o Contact maken met het verleden
, Joey Stofberg
o Tijdloos
o Evocatie in teksten, beelden en objecten
o Esthetische, soms bijna mystieke ervaring
o Authenticiteit van objecten
• Jouke Turpijn op zoek naar experiences en historische sensatie:
o Amsterdams Historisch Museum à Amsterdam Museum
§ ‘Historisch’ is niet sexy
o Goliathbeeld
§ Nostalgie bij Turpijn over de zeventiende-eeuwse Goliath die in het
pannenkoekenrestaurant van het museum stond
§ Historische sensatie weg toen mensen zeiden ‘Goh, wat doet die reus
daar nou? Kan die niet weg?’
• Een ander beeld van de stad
o Foto’s uit jaren ’70 van Ed van der Elsken (ook tentoonstelling in Amsterdam
Museum): nog geen massatoerisme, ook armoede, wel al uitgaansleven
o Maurice Boyer (jaren ’80) (ook tentoonstelling Amsterdam Museum):
brandende Tram 3 door krakersrellen, ook tanks ingezet in Amsterdam
o Deze tentoonstellingen zijn inmiddels voorbij
• Torture Museum
o Presenteren zich als iets heel authentieks
o ‘Gruesome examples’ van werkelijkheid van twee eeuwen geleden, maar dit
soort lijfstraffen vonden twee eeuwen geleden echt niet in Nederland plaats
o Nep-geschiedenis verkoopt!
o Vgl. Amsterdam Dungeon, London Dungeon, Berlin Dungeon, Paris Dungeon
• Experiences in musea
o Experience à (historische) ervaring en/of sensatie?
o Beeld en Geluid, Scheepvaart-, Amsterdam-, Watersnoodmuseum
o Veel in mainstreammusea
o Ook ingewikkeld, want experiences verouderen erg snel, vanwege
technologische ontwikkelingen à sensaties kunnen niet meer werken omdat
het mediagebruik ouderwets aanvoelt
• Maar wat is echt? And where is The Anne Frank House?
o Je zou ook kunnen zeggen dat het Anne Frank Huis Merwedeplein 37 was
o Danzigerkade 5: theaterstuk over Anne Frank
o Maar: museum was plaats waar ze echt ondergedoken zat
o Museum heeft in totaal 1,3 miljoen bezoekers
o Ook VR-versie van Anne Frank Huis
• Ervaar het Amsterdam Museum
• Amsterdam DNA?
o (GATC) Burgerschap, Creativiteit, Ondernemerschap, Vrijdenken
o Binnen en buiten het museum
o Contra: DNA ligt vast en geschiedenis niet… à denk aan het verhaal van
waterige identiteit: liquid identity
o Pro: beeldende vergelijking en (bijna) iedereen heeft een ander DNA
2. Geschiedenis bij internationale betrekkingen
• 24-25 maart 2014: Nuclear Security Summit in Den Haag
o Obama in het Rijksmuseum à Plakkaat van Verlatinghe
o Terwijl bijeenkomst over iets heel anders ging
, Joey Stofberg
o Werd gecombineerd met allerlei andere activiteiten die iets met de
geschiedenis te maken hebben
• Nederland-Ruslandjaar 2013
o Drie pijlers
§ Economie
§ Cultuur
§ Politiek en maatschappij
o Lijkt nu eeuwen geleden als je kijkt naar de huidige betrekkingen tussen
Nederland en Rusland
o Alleen al bezoek van politicus aan Rusland zorgt nu voor gevoeligheden, bijv.
Geert Wilders bij zijn bezoek aan Kremlin
o Wat ging er mis?
§ Januari: zelfmoord Dolmatov
§ April: demonstratie omtrent bezoek Poetin (homorechten)
§ Oktober: Reijn, Elderenbosch, Borodin
§ November: Greenpeaceactivisten vast
§ December: Sotsjidebat (geld, uitbuiting arbeiders à moest koninklijke
familie daar wel naartoe?)
• Van de koopman en de dominee
o Drie pijlers
§ Economie à koopman
§ Cultuur en geschiedenis à smeerolie
§ Politiek en maatschappij à dominee (waarden van Nederland die het
wil delen met andere landen, erover praten en anderen overtuigen)
• De dominee: Nederland-Turkije 400 Jaar (2012)
o Groter dan Nederland-Ruslandjaar
o Toen Gül in Nederland kwam: ‘De sultan heeft Amsterdam overgenomen’
o Wederzijdse argwaan tussen Nederland en Turkije
o Geschiedenis als “smeerolie” gebruikt d.m.v. tentoonstelling Ottomania 1683
(april 2012)
§ Prent met Mehmet IV ziek op bed met kakdoos naast zijn bed
waaronder Koran ligt
§ Bordje bij de prent van Rijksmuseum dat het museum de betekenis van
de prent niet onderschrijft à maar waarom dan niet bij elk object?
§ Musea hebben niet de taak betekenissen van objecten te
“onderschrijven”
• De koopman: Nederland-Japan 150 jaar diplomatie en 400 jaar handelsbetrekkingen
(2008 en 2009)
o ‘Don’t mention war’
o Ook geen lobbygroepen geweest die iets negatiefs hiertegenover gezegd
hebben
o Ging alleen over handel
• 2009: Hudsonjaar (400 jaar “betrekkingen” tussen Nederland en New York)
o Eerste ontdekking van de Manhattan door een Indiaan
o Hudson aangesteld om snellere weg naar Azië te vinden
o 1959: Hudsonjaar (350th anniversary)
o 2009/2010: koninklijke familie en Armin van Buuren naar Governor’s Island
o In de VS weinig publiek belang voor de viering, maar in Nederland wel
o Job Cohen: ‘We leven in een overgangsperiode waarin oude waarheden
wankelen, en optimisme wordt vermengd met bezorgdheid.’ (analogie)
, Joey Stofberg
• De analogie
o Vergelijkt een gebeurtenis in het heden met een gebeurtenis in het verleden.
o Deze hebben voor de beschouwer van nu iets met elkaar gemeen.
o Is een reflex van het brein.
o Is brandstof voor belanghebbenden – zoals politici en journalisten – in het
heden.
o Is reflectiemateriaal voor historici.
o De perfecte analogie bestaat niet. X=X(1)
o Is bedoeld om iets te leren.
• 2014: 400 jaar diplomatie Zweden
o Ging niet echt leven, vanwege de “saaie” relatie tussen Nederland en Zweden
o Wel tentoonstelling Karl Linnaeus in Nederland
o En replica van Vasa naar Zweden
• In het midden van de jaren ’10 stierven de vriendschapsjaren een snelle dood
• Maar: staatsbezoek Argentinië (Macri) (maart 2017)
o I amsterdam
o Anne Frank Huis
• Staatshoofden van andere landen komen minder vaak naar Nederland dan
Nederlands staatshoofd naar andere landen gaat, bijv. China
3. Amsterdam Museum versus Rijksmuseum
• Maar wat weten wij zelf over de stad?
o Schilderijen Ferdinand Bol en Govert Flinck
o Veel mensen op straat herkennen deze schilders niet
o Tentoonstelling in Amsterdam Museum
• 2013: Heropening Rijksmuseum
o Waarden van Pierre Cuypers (1876-1885) zoals hij ze bedoeld had in ere
hersteld à terug van weggeweest
o Cuypers stond bekend om katholieke neostijlen in Nederland
o Bouw van het Rijksmuseum heeft korter gekost dan de verbouwing
o Lof alom!
§ Simon Schama: ‘the greatest history-teaching institution anywhere in
the world’, Financial Times, 30 maart 2013
§ Drie MILJOEN bezoekers
§ Ongeëvenaard mediaoffensief
o Wim Pijbes (2008-2016)
§ ‘Rijksmuseum is het museum van Nederland.’
§ ‘Rijksmuseum maakt Nationaal Historisch Museum overbodig.’
o Ronald de Leeuw (1996-2008)
§ ‘Rijksmuseum moet een besef van tijd en een gevoel voor schoonheid
oproepen.’
§ Kunstobjecten en geschiedenisobjecten moeten door elkaar heen
geplaatst worden
o Discussieforum historici.nl
§ Geert Janssen (negatief):
• Welk besef en gevoel?
• Wie bepaalt dat?
• Hoe breng je besef van tijd bij als gevoel voor schoonheid de
opstelling bepaalt?
• Top-down: te elitair, digitale verdieping niet dekkend
Geschiedenis in Publieke Debatten: Deel 2 (W5-W7)
Week 5, College 1: I amsterdam: De disneyficatie van Mokum
NBC-presentatrice Katie Couric: Nederlanders gaan op schaatsen naar werk
• Op ingesprongen door reclamebureau en verwezen naar Nederlandse schaats- en
wintertradities, het beeld van Amsterdam en het beeld van de kanalen
De geschiedenis van I amsterdam
• Succesvol concept, bijv. ook toegepast in Ramallah
Disneyficatie
• Concept bedacht in de jaren ’80
• Idee dat cultuur heel erg op andere cultuur gaat lijken bij een toename aan toerisme
• Net als de verschillende Disney-attractieparken over de hele wereld gaan steden zo
steeds meer op elkaar lijken
• Maar: attracties moeten wel iets te maken hebben met lokale tradities en identiteit
Wat gaan we doen en wat lazen jullie?
• Amsterdam en geschiedenis…
1. De toeristische sensatie, ervaring en het beeld van Amsterdam
2. Geschiedenis bij internationale betrekkingen
3. Geschiedenis in het Amsterdam- en Rijksmuseum
1. De toeristische sensatie en ervaring
• Amsterdam 2013: een bijzonder jaar?
o 400 jaar mooie grachten (Zijn oudere grachten niet mooi?)
o 225 jaar verlichting Felix Meritus (In hetzelfde jaar failliet gegaan)
o 100 jaar Frans Hals Museum (Dat is in fucking Haarlem!)
o Nederlands-Russische vriendschap (Ja, dat was gezellig…)
o 125 jaar Concertgebouw (Allerlei orkesten verdwenen)
o 150 jaar Slavernijafschaffing (Dat was niet alleen een feest.)
o Opening van het Rijksmuseum (Met jaren vertraging…)
• Boterman en Pinkster:
o Dilemma: Geld versus Leefbaarheid
o Vanaf de jaren ’90: citymarketing en gentrificatie (jonge, kansrijke mensen
vestigen zich ergens, waardoor oudere mensen vertrekken) compleet
o Vanaf de jaren ’10: keerzijde bij mondige middenklasse
o Wat zoeken toeristen? ‘Authentic urban experiences’ (dat ze onvermijdelijk
vernielen)
o Pretpark of museum?
• Disneyficatie in musea zou minder erg zijn, want daar woon je niet
• Ons voorland?
o In de binnenstad van Venetië wonen nauwelijks nog mensen
o Amsterdam lijkt ook deze kant op te gaan
• Huizinga’s ‘historische sensatie’
o De geschiedenis ‘kennen’
o Contact maken met het verleden
, Joey Stofberg
o Tijdloos
o Evocatie in teksten, beelden en objecten
o Esthetische, soms bijna mystieke ervaring
o Authenticiteit van objecten
• Jouke Turpijn op zoek naar experiences en historische sensatie:
o Amsterdams Historisch Museum à Amsterdam Museum
§ ‘Historisch’ is niet sexy
o Goliathbeeld
§ Nostalgie bij Turpijn over de zeventiende-eeuwse Goliath die in het
pannenkoekenrestaurant van het museum stond
§ Historische sensatie weg toen mensen zeiden ‘Goh, wat doet die reus
daar nou? Kan die niet weg?’
• Een ander beeld van de stad
o Foto’s uit jaren ’70 van Ed van der Elsken (ook tentoonstelling in Amsterdam
Museum): nog geen massatoerisme, ook armoede, wel al uitgaansleven
o Maurice Boyer (jaren ’80) (ook tentoonstelling Amsterdam Museum):
brandende Tram 3 door krakersrellen, ook tanks ingezet in Amsterdam
o Deze tentoonstellingen zijn inmiddels voorbij
• Torture Museum
o Presenteren zich als iets heel authentieks
o ‘Gruesome examples’ van werkelijkheid van twee eeuwen geleden, maar dit
soort lijfstraffen vonden twee eeuwen geleden echt niet in Nederland plaats
o Nep-geschiedenis verkoopt!
o Vgl. Amsterdam Dungeon, London Dungeon, Berlin Dungeon, Paris Dungeon
• Experiences in musea
o Experience à (historische) ervaring en/of sensatie?
o Beeld en Geluid, Scheepvaart-, Amsterdam-, Watersnoodmuseum
o Veel in mainstreammusea
o Ook ingewikkeld, want experiences verouderen erg snel, vanwege
technologische ontwikkelingen à sensaties kunnen niet meer werken omdat
het mediagebruik ouderwets aanvoelt
• Maar wat is echt? And where is The Anne Frank House?
o Je zou ook kunnen zeggen dat het Anne Frank Huis Merwedeplein 37 was
o Danzigerkade 5: theaterstuk over Anne Frank
o Maar: museum was plaats waar ze echt ondergedoken zat
o Museum heeft in totaal 1,3 miljoen bezoekers
o Ook VR-versie van Anne Frank Huis
• Ervaar het Amsterdam Museum
• Amsterdam DNA?
o (GATC) Burgerschap, Creativiteit, Ondernemerschap, Vrijdenken
o Binnen en buiten het museum
o Contra: DNA ligt vast en geschiedenis niet… à denk aan het verhaal van
waterige identiteit: liquid identity
o Pro: beeldende vergelijking en (bijna) iedereen heeft een ander DNA
2. Geschiedenis bij internationale betrekkingen
• 24-25 maart 2014: Nuclear Security Summit in Den Haag
o Obama in het Rijksmuseum à Plakkaat van Verlatinghe
o Terwijl bijeenkomst over iets heel anders ging
, Joey Stofberg
o Werd gecombineerd met allerlei andere activiteiten die iets met de
geschiedenis te maken hebben
• Nederland-Ruslandjaar 2013
o Drie pijlers
§ Economie
§ Cultuur
§ Politiek en maatschappij
o Lijkt nu eeuwen geleden als je kijkt naar de huidige betrekkingen tussen
Nederland en Rusland
o Alleen al bezoek van politicus aan Rusland zorgt nu voor gevoeligheden, bijv.
Geert Wilders bij zijn bezoek aan Kremlin
o Wat ging er mis?
§ Januari: zelfmoord Dolmatov
§ April: demonstratie omtrent bezoek Poetin (homorechten)
§ Oktober: Reijn, Elderenbosch, Borodin
§ November: Greenpeaceactivisten vast
§ December: Sotsjidebat (geld, uitbuiting arbeiders à moest koninklijke
familie daar wel naartoe?)
• Van de koopman en de dominee
o Drie pijlers
§ Economie à koopman
§ Cultuur en geschiedenis à smeerolie
§ Politiek en maatschappij à dominee (waarden van Nederland die het
wil delen met andere landen, erover praten en anderen overtuigen)
• De dominee: Nederland-Turkije 400 Jaar (2012)
o Groter dan Nederland-Ruslandjaar
o Toen Gül in Nederland kwam: ‘De sultan heeft Amsterdam overgenomen’
o Wederzijdse argwaan tussen Nederland en Turkije
o Geschiedenis als “smeerolie” gebruikt d.m.v. tentoonstelling Ottomania 1683
(april 2012)
§ Prent met Mehmet IV ziek op bed met kakdoos naast zijn bed
waaronder Koran ligt
§ Bordje bij de prent van Rijksmuseum dat het museum de betekenis van
de prent niet onderschrijft à maar waarom dan niet bij elk object?
§ Musea hebben niet de taak betekenissen van objecten te
“onderschrijven”
• De koopman: Nederland-Japan 150 jaar diplomatie en 400 jaar handelsbetrekkingen
(2008 en 2009)
o ‘Don’t mention war’
o Ook geen lobbygroepen geweest die iets negatiefs hiertegenover gezegd
hebben
o Ging alleen over handel
• 2009: Hudsonjaar (400 jaar “betrekkingen” tussen Nederland en New York)
o Eerste ontdekking van de Manhattan door een Indiaan
o Hudson aangesteld om snellere weg naar Azië te vinden
o 1959: Hudsonjaar (350th anniversary)
o 2009/2010: koninklijke familie en Armin van Buuren naar Governor’s Island
o In de VS weinig publiek belang voor de viering, maar in Nederland wel
o Job Cohen: ‘We leven in een overgangsperiode waarin oude waarheden
wankelen, en optimisme wordt vermengd met bezorgdheid.’ (analogie)
, Joey Stofberg
• De analogie
o Vergelijkt een gebeurtenis in het heden met een gebeurtenis in het verleden.
o Deze hebben voor de beschouwer van nu iets met elkaar gemeen.
o Is een reflex van het brein.
o Is brandstof voor belanghebbenden – zoals politici en journalisten – in het
heden.
o Is reflectiemateriaal voor historici.
o De perfecte analogie bestaat niet. X=X(1)
o Is bedoeld om iets te leren.
• 2014: 400 jaar diplomatie Zweden
o Ging niet echt leven, vanwege de “saaie” relatie tussen Nederland en Zweden
o Wel tentoonstelling Karl Linnaeus in Nederland
o En replica van Vasa naar Zweden
• In het midden van de jaren ’10 stierven de vriendschapsjaren een snelle dood
• Maar: staatsbezoek Argentinië (Macri) (maart 2017)
o I amsterdam
o Anne Frank Huis
• Staatshoofden van andere landen komen minder vaak naar Nederland dan
Nederlands staatshoofd naar andere landen gaat, bijv. China
3. Amsterdam Museum versus Rijksmuseum
• Maar wat weten wij zelf over de stad?
o Schilderijen Ferdinand Bol en Govert Flinck
o Veel mensen op straat herkennen deze schilders niet
o Tentoonstelling in Amsterdam Museum
• 2013: Heropening Rijksmuseum
o Waarden van Pierre Cuypers (1876-1885) zoals hij ze bedoeld had in ere
hersteld à terug van weggeweest
o Cuypers stond bekend om katholieke neostijlen in Nederland
o Bouw van het Rijksmuseum heeft korter gekost dan de verbouwing
o Lof alom!
§ Simon Schama: ‘the greatest history-teaching institution anywhere in
the world’, Financial Times, 30 maart 2013
§ Drie MILJOEN bezoekers
§ Ongeëvenaard mediaoffensief
o Wim Pijbes (2008-2016)
§ ‘Rijksmuseum is het museum van Nederland.’
§ ‘Rijksmuseum maakt Nationaal Historisch Museum overbodig.’
o Ronald de Leeuw (1996-2008)
§ ‘Rijksmuseum moet een besef van tijd en een gevoel voor schoonheid
oproepen.’
§ Kunstobjecten en geschiedenisobjecten moeten door elkaar heen
geplaatst worden
o Discussieforum historici.nl
§ Geert Janssen (negatief):
• Welk besef en gevoel?
• Wie bepaalt dat?
• Hoe breng je besef van tijd bij als gevoel voor schoonheid de
opstelling bepaalt?
• Top-down: te elitair, digitale verdieping niet dekkend
