Preventie in het sociale domein
Hoofdstuk 1 | Preventie nader bekeken
1.1 Inleiding
Voorkomen is beter dan genezen, luidt het motto van sociaal werkers. De ervaring alleen al
leert immers dat, als het oorspronkelijk probleem eenmaal tot omvangrijke proporties is
uitgegroeid, er vaak forse en ingrijpende interventies nodig zijn. Die zijn meestal pijnlijker,
moeilijker en duurder.
Onder het begrip preventie verstaan we echter wel iets meer dan enkel voorzorg bij relatief
overzichtelijke problemen. Het veronderstelt doelbewuste actie in veelal complexe situaties
en gelaagde contexten.
1.2 Preventie: een omschrijving
Onder preventie verstaan wij het voorkomen van ernstige gevaren of problemen
voor, bij of tussen mensen, of van een verergering daarvan, door middel van
doelgerichte, georganiseerde activiteiten.
De nadruk ligt in deze omschrijving op de doelstellingen, namelijk het gericht afwenden
van gevaren of het doelbewust voorkomen van problemen of de verergering daarvan. In
hoeverre deze doelstellingen echt bereikt worden, is een kwestie van empirisch
onderzoek.
Gerichte preventieve activiteiten dienen beperkt te blijven tot gevaarlijke, ernstige en
bedreigende problemen waarvan personen, hun omgeving of de samenleving als geheel last
en schade ondervinden, die tot ernstige verstoringen van het persoonlijk functioneren en het
sociale weefsel voeren en waarvoor geen gemakkelijke oplossingen op de plank klaarliggen.
Het is dus niet aan de orde bij allerlei kwalen, ongemakken problemen van lichte of zeer
tijdelijke aard die tot het normale, dagelijkse leven behoren.
1.3 Verdere kenmerken van preventie
Hoe effectief preventieve activiteiten kunnen zijn, blijkt al uit de zegeningen van de
gezondheidszorg: consultatiebureaus voor de zuigelingenzorg, inentingsprogramma’s,
wijkverpleging en gezondheidsvoorlichting door huisartsen. Wij als Nederlanders groeien
hierdoor voorspoediger op, worden groter, blijven langer fit en gezond en leven langer dan
ooit tevoren. Voor ons lichamelijk welzijn is de aanleg van waterleiding en riolering van
aanmerkelijk grotere betekenis dan alle curatieve (= genezende) gezondheidszorg.
1.3.1 Belangen bij preventie
Welke belangen spelen er bij preventie op het macroniveau van de staat, de overheid of de
samenleving als geheel, op mesoniveau (verenigingen, instellingen, organisaties, bedrijven)
en op microniveau (de directe leefomgeving van de individuele burger)?
Macroniveau – in haar pogingen te voldoen aan de wensen en verwachtingen van zowel de
bevolking als het maatschappelijk middenveld draagt de overheid, al dan niet op afstand,
zorg voor de volgende zaken:
Veiligheid Burgers verwachten van de overheid dat zij
zich inspant om natuurrampen en door
mensenhanden of verwaarlozing
veroorzaakte calamiteiten te voorkomen.
omgekeerd vraagt de overheid van burgers
om ook zelf alert te zijn, gevaren waar
mogelijk te signaleren en de betreffende
diensten tijdig in te schakelen. Het
integrale veiligheidsbeleid is op deze
samenwerking ingericht.
, Een adequate (geestelijke) Het preventieve aspect betreft een zodanig
gezondheidszorg gezonde bevolking dat men slechts in
uiterste nood een beroep op de 2de en 3de
lijn gezondheidszorg beroep zal hoeven
doen.
Een schoon milieu Met het terugdringen van het broeikaseffect,
de uitstoot van schadelijke stoffen, de
stijging van de zeespiegel en het licht- en
geluidsoverlast worden de belangen van de
bevolking preventief gediend.
Economische groei en bevordering van een Het preventieve aspect van een werkende
zo volledig mogelijke werkgelegenheid. bevolking is evident: iedereen studeert of is
aan het werk.
De handhaving van de openbare orde en de Een bevolking die recht en wet respecteert
bevordering van de rechtszekerheid en vertrouwen heeft in de
uitvoeringsorganen van politie en justitie.
Sociale vrede en stabiliteit Een tolerante bevolking weet sociale
spanningen te voorkomen: iedereen doet
zijn best om elkaar overlast te besparen.
Integratie en bevolkingsontwikkeling In een transcultureel meelevende bevolking
komt ieder individu beter tot zijn recht, juist
omdat er grensdoorberekende sociale
verbanden zijn waar hij deel van uitmaakt
en op kan terugvallen.
Mesoniveau – bedrijven, verenigingen en organisaties hebben belang bij – zoals dat heet –
‘zelfstandige, zelfsturende en zelfverantwwoordelijke werknemers’, zzp’ers of vrijwilligers die:
Betrokken, maatschappelijk actief, flexibele en productief zijn.
Gezond, beschikbaar, opleidbaar en flexibel zijn, waarbij gezondheid wordt
gedefinieerd als ‘tot werk in staat’.
Voorrang geven aan de continuïteit van de productie en die verstoringen of
persoonlijke gevaren die hun productiviteit bedreigen ‘zelfstandig’ weten te vermijden.
Hetzelfde nastreven als de organisatie of het bedrijf: resultaten, winst en ontplooiing.
Zich niet enkel goede producenten tonen, maar tegelijkertijd de rol van kooplustige
consumenten weten te spelen, zodat weer andere bedrijven ook van hun afzet
verzekerd zijn.
Microniveau – het belang van individuele burgers omvat:
Een gezond en gelukkig leven, waarbij gezondheid wordt gedefinieerd als het
hoogste goed waar desnoods alles voor moet wijken.
Persoonlijke groei en ontplooiing voor henzelf en voor hun kinderen – liefst op zo veel
mogelijk terreinen tegelijk.
Materiële welvaart en financiële zekerheid.
Maatschappelijke orde en voorspelbaarheid.
Greep op hun dagelijks bestaan en op de wereld om hen heen.
Antwoorden op de vraag naar de betekenis van het bestaan en naar de ‘zin van het
leven’.
Als sociaal werker of zorgprofessional zal je daarom met regelmaat in een bemiddelende – je
kunt ook zeggen: een verbindende – positie verkeren. Anders gezegd: je zult in zekere zin
moeten ‘makelen’. Als sociaal werker vertaal je namelijk soms innerlijk tegenstrijdig macro-
en mesobeleid in concrete toepassingen die direct ingrijpen in het bestaan van de burger.
, 1.3.2
Het is belangrijk dat je zicht hebt op het bereik van de preventieve activiteiten waar je bij
betrokken bent. Wat moet voorkomen worden en ten bate van wie of van welk belang. Bij
primaire, secundaire en tertiaire preventie is het belangrijk om samen te werken met
collega’s van andere disciplines: samen sterk, zeker als er dan ook nog goed wordt
samengewerkt met de betrokken burgers. Op die manier leveren zorgprofessionals en
sociaal werkers inspanningen op de volgende gebieden:
De preventie van ernstige ontregelingen het sociale weefsel, bijvoorbeeld wijk- of
buurtniveau en de preventie van fysieke, sociale en psychische gevaren die burgers
kunnen bedreigen.
De preventie van stress, burn-out en andere vormen van uitval en van werkloosheid,
en de preventie van de ontregelende gevolgen daarvan.
De preventie van opvoedings-, school- en onderwijsproblemen, en van
aansluitingsproblemen tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
De preventie van gezondheidsklachten in het algemeen en de preventie van
ouderdomsklachten.
De preventie van sociaal isolement en eenzaamheid van ouderen en anderen die
lijden aan de gevolgen van vroegere aandoeningen, dan wel van hun behandeling.
De preventie van antisociaal gedrag en de preventie van terugval in antisociaal
gedrag, of van de recidief (= het opnieuw optreden van een ziekte) van ernstige
(psychische) klachten.
De preventie van delinquentie en recidive.
De preventie van verslavingsproblematiek en van ander zuchtgedrag zoals gokken,
roken of dwangmatig gamen.
De preventie van psychiatrische problematiek,.
Het gaat kort gezegd om de tijdige signalering en aanpak van gevaren, uitvals- en
ziekteverschijnselen, antisociale uitingen en disfuncties die zich in het heden aankondigen,
en waarvan verergering voor de toekomst voorkomen moet worden.
Wil je bijdragen aan preventie, dan moet je de deur uit. Het functioneren van je cliënt en zijn
omgeving is daarbij je belangrijkste aangrijpingspunt.
1.3.3 De voordelen van preventie: een pleidooi
Preventieve opsporing en behandeling kunnen veel later onheil voorkomen. zo wil de
jeugdpsychiater Dorelijers kinderen die een signaal afgeven dat er iets ernstigs aan de hand
is al op jonge leeftijd door de politie laten screenen. Vroegtijdig ingrijpen houdt kinderen uit
de gevangenis, is zijn stellige overtuiging. Overigens is hier wel sprake van een zekere
spanning tussen ‘te laat’ en ‘te vroeg’.
Voor preventie zijn tal van goede redenen aan te voeren: redenen van sociologische,
politieke en ethische aard:
1. We leven in een maatschappij waarin allerlei ‘vanzelfsprekende’ leefverbanden zoals
gezin of buurt onder druk staan, uit elkaar vallen of zelfs zo goed als verdwenen zijn.
We zijn op onszelf aangewezen. Maar niet iedereen kan dat.
2. Hulpverleners mogen zich vaker afvragen of ze wel tijdig en adequaat hebben
ingegrepen. Meer aandacht voor preventie vermindert de druk op de curatieve
voorzieningen. De noodzaak van diep ingrijpende behandeling zal afnemen, zodat er
minder energie in het voorkomen of verzachten van schadelijke neveneffecten
gestoken zal hoeven worden.
3. Gerichte maatregelen zijn altijd te verkiezen boven de gebruikelijke reflexen die
politici en beleidsmakers vertonen als zich ergens een lastig vraagstuk voordoet,
vooral wanneer pers en tv zich opzichtig in de buurt ophouden. Een goed afgestemd
preventiebeleid verdient verre de voorkeur boven het paniekvoetbal dat politici maar
al te vaak spelen.
Hoofdstuk 1 | Preventie nader bekeken
1.1 Inleiding
Voorkomen is beter dan genezen, luidt het motto van sociaal werkers. De ervaring alleen al
leert immers dat, als het oorspronkelijk probleem eenmaal tot omvangrijke proporties is
uitgegroeid, er vaak forse en ingrijpende interventies nodig zijn. Die zijn meestal pijnlijker,
moeilijker en duurder.
Onder het begrip preventie verstaan we echter wel iets meer dan enkel voorzorg bij relatief
overzichtelijke problemen. Het veronderstelt doelbewuste actie in veelal complexe situaties
en gelaagde contexten.
1.2 Preventie: een omschrijving
Onder preventie verstaan wij het voorkomen van ernstige gevaren of problemen
voor, bij of tussen mensen, of van een verergering daarvan, door middel van
doelgerichte, georganiseerde activiteiten.
De nadruk ligt in deze omschrijving op de doelstellingen, namelijk het gericht afwenden
van gevaren of het doelbewust voorkomen van problemen of de verergering daarvan. In
hoeverre deze doelstellingen echt bereikt worden, is een kwestie van empirisch
onderzoek.
Gerichte preventieve activiteiten dienen beperkt te blijven tot gevaarlijke, ernstige en
bedreigende problemen waarvan personen, hun omgeving of de samenleving als geheel last
en schade ondervinden, die tot ernstige verstoringen van het persoonlijk functioneren en het
sociale weefsel voeren en waarvoor geen gemakkelijke oplossingen op de plank klaarliggen.
Het is dus niet aan de orde bij allerlei kwalen, ongemakken problemen van lichte of zeer
tijdelijke aard die tot het normale, dagelijkse leven behoren.
1.3 Verdere kenmerken van preventie
Hoe effectief preventieve activiteiten kunnen zijn, blijkt al uit de zegeningen van de
gezondheidszorg: consultatiebureaus voor de zuigelingenzorg, inentingsprogramma’s,
wijkverpleging en gezondheidsvoorlichting door huisartsen. Wij als Nederlanders groeien
hierdoor voorspoediger op, worden groter, blijven langer fit en gezond en leven langer dan
ooit tevoren. Voor ons lichamelijk welzijn is de aanleg van waterleiding en riolering van
aanmerkelijk grotere betekenis dan alle curatieve (= genezende) gezondheidszorg.
1.3.1 Belangen bij preventie
Welke belangen spelen er bij preventie op het macroniveau van de staat, de overheid of de
samenleving als geheel, op mesoniveau (verenigingen, instellingen, organisaties, bedrijven)
en op microniveau (de directe leefomgeving van de individuele burger)?
Macroniveau – in haar pogingen te voldoen aan de wensen en verwachtingen van zowel de
bevolking als het maatschappelijk middenveld draagt de overheid, al dan niet op afstand,
zorg voor de volgende zaken:
Veiligheid Burgers verwachten van de overheid dat zij
zich inspant om natuurrampen en door
mensenhanden of verwaarlozing
veroorzaakte calamiteiten te voorkomen.
omgekeerd vraagt de overheid van burgers
om ook zelf alert te zijn, gevaren waar
mogelijk te signaleren en de betreffende
diensten tijdig in te schakelen. Het
integrale veiligheidsbeleid is op deze
samenwerking ingericht.
, Een adequate (geestelijke) Het preventieve aspect betreft een zodanig
gezondheidszorg gezonde bevolking dat men slechts in
uiterste nood een beroep op de 2de en 3de
lijn gezondheidszorg beroep zal hoeven
doen.
Een schoon milieu Met het terugdringen van het broeikaseffect,
de uitstoot van schadelijke stoffen, de
stijging van de zeespiegel en het licht- en
geluidsoverlast worden de belangen van de
bevolking preventief gediend.
Economische groei en bevordering van een Het preventieve aspect van een werkende
zo volledig mogelijke werkgelegenheid. bevolking is evident: iedereen studeert of is
aan het werk.
De handhaving van de openbare orde en de Een bevolking die recht en wet respecteert
bevordering van de rechtszekerheid en vertrouwen heeft in de
uitvoeringsorganen van politie en justitie.
Sociale vrede en stabiliteit Een tolerante bevolking weet sociale
spanningen te voorkomen: iedereen doet
zijn best om elkaar overlast te besparen.
Integratie en bevolkingsontwikkeling In een transcultureel meelevende bevolking
komt ieder individu beter tot zijn recht, juist
omdat er grensdoorberekende sociale
verbanden zijn waar hij deel van uitmaakt
en op kan terugvallen.
Mesoniveau – bedrijven, verenigingen en organisaties hebben belang bij – zoals dat heet –
‘zelfstandige, zelfsturende en zelfverantwwoordelijke werknemers’, zzp’ers of vrijwilligers die:
Betrokken, maatschappelijk actief, flexibele en productief zijn.
Gezond, beschikbaar, opleidbaar en flexibel zijn, waarbij gezondheid wordt
gedefinieerd als ‘tot werk in staat’.
Voorrang geven aan de continuïteit van de productie en die verstoringen of
persoonlijke gevaren die hun productiviteit bedreigen ‘zelfstandig’ weten te vermijden.
Hetzelfde nastreven als de organisatie of het bedrijf: resultaten, winst en ontplooiing.
Zich niet enkel goede producenten tonen, maar tegelijkertijd de rol van kooplustige
consumenten weten te spelen, zodat weer andere bedrijven ook van hun afzet
verzekerd zijn.
Microniveau – het belang van individuele burgers omvat:
Een gezond en gelukkig leven, waarbij gezondheid wordt gedefinieerd als het
hoogste goed waar desnoods alles voor moet wijken.
Persoonlijke groei en ontplooiing voor henzelf en voor hun kinderen – liefst op zo veel
mogelijk terreinen tegelijk.
Materiële welvaart en financiële zekerheid.
Maatschappelijke orde en voorspelbaarheid.
Greep op hun dagelijks bestaan en op de wereld om hen heen.
Antwoorden op de vraag naar de betekenis van het bestaan en naar de ‘zin van het
leven’.
Als sociaal werker of zorgprofessional zal je daarom met regelmaat in een bemiddelende – je
kunt ook zeggen: een verbindende – positie verkeren. Anders gezegd: je zult in zekere zin
moeten ‘makelen’. Als sociaal werker vertaal je namelijk soms innerlijk tegenstrijdig macro-
en mesobeleid in concrete toepassingen die direct ingrijpen in het bestaan van de burger.
, 1.3.2
Het is belangrijk dat je zicht hebt op het bereik van de preventieve activiteiten waar je bij
betrokken bent. Wat moet voorkomen worden en ten bate van wie of van welk belang. Bij
primaire, secundaire en tertiaire preventie is het belangrijk om samen te werken met
collega’s van andere disciplines: samen sterk, zeker als er dan ook nog goed wordt
samengewerkt met de betrokken burgers. Op die manier leveren zorgprofessionals en
sociaal werkers inspanningen op de volgende gebieden:
De preventie van ernstige ontregelingen het sociale weefsel, bijvoorbeeld wijk- of
buurtniveau en de preventie van fysieke, sociale en psychische gevaren die burgers
kunnen bedreigen.
De preventie van stress, burn-out en andere vormen van uitval en van werkloosheid,
en de preventie van de ontregelende gevolgen daarvan.
De preventie van opvoedings-, school- en onderwijsproblemen, en van
aansluitingsproblemen tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
De preventie van gezondheidsklachten in het algemeen en de preventie van
ouderdomsklachten.
De preventie van sociaal isolement en eenzaamheid van ouderen en anderen die
lijden aan de gevolgen van vroegere aandoeningen, dan wel van hun behandeling.
De preventie van antisociaal gedrag en de preventie van terugval in antisociaal
gedrag, of van de recidief (= het opnieuw optreden van een ziekte) van ernstige
(psychische) klachten.
De preventie van delinquentie en recidive.
De preventie van verslavingsproblematiek en van ander zuchtgedrag zoals gokken,
roken of dwangmatig gamen.
De preventie van psychiatrische problematiek,.
Het gaat kort gezegd om de tijdige signalering en aanpak van gevaren, uitvals- en
ziekteverschijnselen, antisociale uitingen en disfuncties die zich in het heden aankondigen,
en waarvan verergering voor de toekomst voorkomen moet worden.
Wil je bijdragen aan preventie, dan moet je de deur uit. Het functioneren van je cliënt en zijn
omgeving is daarbij je belangrijkste aangrijpingspunt.
1.3.3 De voordelen van preventie: een pleidooi
Preventieve opsporing en behandeling kunnen veel later onheil voorkomen. zo wil de
jeugdpsychiater Dorelijers kinderen die een signaal afgeven dat er iets ernstigs aan de hand
is al op jonge leeftijd door de politie laten screenen. Vroegtijdig ingrijpen houdt kinderen uit
de gevangenis, is zijn stellige overtuiging. Overigens is hier wel sprake van een zekere
spanning tussen ‘te laat’ en ‘te vroeg’.
Voor preventie zijn tal van goede redenen aan te voeren: redenen van sociologische,
politieke en ethische aard:
1. We leven in een maatschappij waarin allerlei ‘vanzelfsprekende’ leefverbanden zoals
gezin of buurt onder druk staan, uit elkaar vallen of zelfs zo goed als verdwenen zijn.
We zijn op onszelf aangewezen. Maar niet iedereen kan dat.
2. Hulpverleners mogen zich vaker afvragen of ze wel tijdig en adequaat hebben
ingegrepen. Meer aandacht voor preventie vermindert de druk op de curatieve
voorzieningen. De noodzaak van diep ingrijpende behandeling zal afnemen, zodat er
minder energie in het voorkomen of verzachten van schadelijke neveneffecten
gestoken zal hoeven worden.
3. Gerichte maatregelen zijn altijd te verkiezen boven de gebruikelijke reflexen die
politici en beleidsmakers vertonen als zich ergens een lastig vraagstuk voordoet,
vooral wanneer pers en tv zich opzichtig in de buurt ophouden. Een goed afgestemd
preventiebeleid verdient verre de voorkeur boven het paniekvoetbal dat politici maar
al te vaak spelen.
