Ruimtelijke economie
Hoorcollege 1
Ruimtelijke economie is de discipline die zicht bezighoudt met de ruimtelijke spreiding en/of
concentratie van economische activiteiten in de ruimte.
De ruimtelijke economie vindt haar oorsprong in de economische geografie, de economische
geografie onderzoekt de ruimtelijke verdeling van economische activiteiten. Drie vragen
staan hierin centraal:
1. Het locatievraagstuk: waarom vestigt een bedrijf zich op locatie A en niet op locatie B?
2. Het ontwikkelingsvraagstuk: waarom doet het ene land, regio of stad het economisch iiiiii
in beter dan het andere?
3. Het sturingsvraagstuk: in hoeverre kunnen overheden de locatiekeuze van een bedrijf en
in de economische ontwikkeling van een gebied beïnvloeden.
In hoeverre kunnen economische verschillen tussen landen en gebieden verklaart worden
uit geografische factoren?
Er is meer dan geografische actoren:
Ruimtelijke fysiek:
- Geen grote verkeerdrukte
- Universiteit in de buurt
- Continue beschikbaarheid hoog opgeleiden
- Nabijheid van en interactie met andere bedrijven
Institutioneel/cultureel:
- Voorwaarde scheppend overheidsbeleid
- Ondernemerscultuur
- Ruime beschikbaarheid risicokapitaal
Ruimtelijk-economische beleid
1950-1960
Enerzijds sectoraal gericht industriebeleid, vanaf 2949 (tot halverwege jaren ’60) lag het
accent op het stimuleren van de ‘’de industrie’’ in die sectoren die het economisch moeilijk
hadden. Had ook een ruimtelijke weerslag op sectoren die zicht ruimtelijke concentreren.
Anderzijds vanaf 1956 regionaal economisch beleid als onderdeel van het ‘’industriebeleid’’,
economisch beleid lag in deze periode het accent op het wegwerken van regionale
achterstanden (equity beleid).
Gericht op 9 ontwikkelingsgebieden met ‘’arbeidsoverscholten’’ middels:
- Investeringssubsidies, voor bedrijven
- Verhuissubsidies, voor arbeidskrachten
- Verbeteren van infrastructuur
- Aanleg van bedrijventerreinen
,Equitybeleid: equity staat voor gelijke verdeling, een op sociale rechtvaardigheid gebaseerde
regionaal-economische politiek.
Efficiencybeleid: efficiency staat voor doelmatigheid, ruimtelijk-economische beleid waarbij
elke regio een maximale bijdrage levert aan de verbetering van de (internationale)
concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Meer recente neoliberaal
overheidsbeleid.
1960-1970
Regionaal economische beleid gekoppeld aan groeipotenties van regio’s, deels ‘’defensief’’
deels ‘’stimulerend’’ beleid. In ruimtelijke zin betekende deze trendbreuk dat er meer
aandacht kwam voor een gerichte economische versterking van de economische zwakkere
regio’s zelf door het stimuleren van stuwende bedrijven.
Het export-basismodel verondersteld dat de in een regio aanwezige stuwende bedrijven de
groeikracht van die regio bepalen. Stuwende bedrijven/activiteiten zijn op export
gericht/niet afhankelijk van de lokale markt. Verzorgende bedrijven/activiteiten zijn bedoeld
om in de behoeften van de stuwende bedrijven en de uiteindelijke consumenten te
voorzien. De verzorgende sector is (deels) afhankelijk van de stuwende sector.
1970-1980
Haperende economie daling werkgelegenheid (met name in de ‘’industrie’’ in bepaalde
regio’s) nadruk op defensief beleid gericht op specifieke sectoren of regio’s waar het
economisch niet goed ging.
Rijk spreidingsbeleid 1972-1984. Waarom, samenspel van:
- Daling werkgelegenheid in de agrarische sector werkloosheid in periferie
- Opbloei ‘’industrie’’ juist met name in steden (ruimtelijke mismatch vraag-aanbod beleid)
- Clustering (rijks)overheidsdiensten in Den Haag: overhitting Haagse woningmarkt +
uitputting beroepsbevolking (dezelfde mismatch)
- Eu: streven naar eenheid van hun economieën en het reduceren van regionale ongelijkheid
(equitybeleid)
- Bevolkingsprognose: Nederland heeft 20 miljoen inwoners in 2000 spreiden van bevolking.
Het spreidingsbeleid manifesteert zich op drie manieren:
- Verstedelijking groeikernen, gebundelde deconcentratie
- Economisch industriekernen
- Economisch spreiding van Rijksdiensten
Maar:
- Naast de medewerkers ook veel weerstand van bedrijven zelf.
1980-1990
Kentering in beleid, van defensief naar offensief. De aandacht werd gericht op kanssectoren
(‘’winners’’), technologie, innovatie en Research&Development (R&D).
, Ook het regionaal-economisch beleid veranderde van karakter: wat kunnen regio’s bijdragen
aan de nationale economische groei benutten van economische potenties van de regio,
efficiency.
Enkele veranderingen in beleid:
- Bijna een eind aan het beleid gericht op het verkleinen van verschillen
tussen regio’s
- Transitie van industriële economie naar kenniseconomie versterking
van de infrastructuur ruimtelijke uitwerking middels de
‘’clustergedachte’’. Ontwikkelingsbeleid.
1990-2000
Meer verbondenheid ruimtelijk-economisch beleid, ruimtelijke ordening
en verkeer & vervoer.
Nora Ruimte, 2004:
- Economische kerngebieden
- Excellent vestigingsklimaat
- Integrale benadering
Mainports, sinds medio jaren ’80 een overkoepelend begrip voor de zeehaven van
Rotterdam en de luchthaven van Schiphol. Een mainport is een centrale haven in een
werelddeel waarop de belangrijkste vervoerstromen zijn gericht en van waaruit verdere
distributie over het desbetreffende werelddeel plaatsvindt.
Schiphol en de Rotterdamse haven zijn beide:
- gericht op het samenkomen van grote goederen- of passagiersstromen
- leveren een brede bijdrage aan de Nederlandse economie (direct en indirect)
- hebben een grote directe invloed op hun omgeving/ ruimtelijke inrichting
De nationale en internationale dynamiek is veranderd en zal blijven veranderen:
- Internationale concurrentie
- Ambitie om CO2- uitstoot terug dringen (decarbonisatie/klimaatakkoorden
- Technologische ontwikkelingen
Zijn de mainports nog wel de motor van de Nederlandse economie? Wat zeggen de cijfers:
- De Nederlandse economie wordt niet (meer) gedomineerd door de mainportregio’s
- Het aandeel van ‘’vervoer en opslag’’ in het BBP is nauwelijks hoger dan het gemiddeld
aandeel in OESO-landen
- Mainports vallen niet op door bovengemiddelde groeicijfers
De mainports zijn minder dominant geworden
Nog wel een belangrijke rol voor de handelssector
2000-2010
Definitieve omslag van regionaal gelijkheid denken naar het nationale groeidenken. Nota
Hoorcollege 1
Ruimtelijke economie is de discipline die zicht bezighoudt met de ruimtelijke spreiding en/of
concentratie van economische activiteiten in de ruimte.
De ruimtelijke economie vindt haar oorsprong in de economische geografie, de economische
geografie onderzoekt de ruimtelijke verdeling van economische activiteiten. Drie vragen
staan hierin centraal:
1. Het locatievraagstuk: waarom vestigt een bedrijf zich op locatie A en niet op locatie B?
2. Het ontwikkelingsvraagstuk: waarom doet het ene land, regio of stad het economisch iiiiii
in beter dan het andere?
3. Het sturingsvraagstuk: in hoeverre kunnen overheden de locatiekeuze van een bedrijf en
in de economische ontwikkeling van een gebied beïnvloeden.
In hoeverre kunnen economische verschillen tussen landen en gebieden verklaart worden
uit geografische factoren?
Er is meer dan geografische actoren:
Ruimtelijke fysiek:
- Geen grote verkeerdrukte
- Universiteit in de buurt
- Continue beschikbaarheid hoog opgeleiden
- Nabijheid van en interactie met andere bedrijven
Institutioneel/cultureel:
- Voorwaarde scheppend overheidsbeleid
- Ondernemerscultuur
- Ruime beschikbaarheid risicokapitaal
Ruimtelijk-economische beleid
1950-1960
Enerzijds sectoraal gericht industriebeleid, vanaf 2949 (tot halverwege jaren ’60) lag het
accent op het stimuleren van de ‘’de industrie’’ in die sectoren die het economisch moeilijk
hadden. Had ook een ruimtelijke weerslag op sectoren die zicht ruimtelijke concentreren.
Anderzijds vanaf 1956 regionaal economisch beleid als onderdeel van het ‘’industriebeleid’’,
economisch beleid lag in deze periode het accent op het wegwerken van regionale
achterstanden (equity beleid).
Gericht op 9 ontwikkelingsgebieden met ‘’arbeidsoverscholten’’ middels:
- Investeringssubsidies, voor bedrijven
- Verhuissubsidies, voor arbeidskrachten
- Verbeteren van infrastructuur
- Aanleg van bedrijventerreinen
,Equitybeleid: equity staat voor gelijke verdeling, een op sociale rechtvaardigheid gebaseerde
regionaal-economische politiek.
Efficiencybeleid: efficiency staat voor doelmatigheid, ruimtelijk-economische beleid waarbij
elke regio een maximale bijdrage levert aan de verbetering van de (internationale)
concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Meer recente neoliberaal
overheidsbeleid.
1960-1970
Regionaal economische beleid gekoppeld aan groeipotenties van regio’s, deels ‘’defensief’’
deels ‘’stimulerend’’ beleid. In ruimtelijke zin betekende deze trendbreuk dat er meer
aandacht kwam voor een gerichte economische versterking van de economische zwakkere
regio’s zelf door het stimuleren van stuwende bedrijven.
Het export-basismodel verondersteld dat de in een regio aanwezige stuwende bedrijven de
groeikracht van die regio bepalen. Stuwende bedrijven/activiteiten zijn op export
gericht/niet afhankelijk van de lokale markt. Verzorgende bedrijven/activiteiten zijn bedoeld
om in de behoeften van de stuwende bedrijven en de uiteindelijke consumenten te
voorzien. De verzorgende sector is (deels) afhankelijk van de stuwende sector.
1970-1980
Haperende economie daling werkgelegenheid (met name in de ‘’industrie’’ in bepaalde
regio’s) nadruk op defensief beleid gericht op specifieke sectoren of regio’s waar het
economisch niet goed ging.
Rijk spreidingsbeleid 1972-1984. Waarom, samenspel van:
- Daling werkgelegenheid in de agrarische sector werkloosheid in periferie
- Opbloei ‘’industrie’’ juist met name in steden (ruimtelijke mismatch vraag-aanbod beleid)
- Clustering (rijks)overheidsdiensten in Den Haag: overhitting Haagse woningmarkt +
uitputting beroepsbevolking (dezelfde mismatch)
- Eu: streven naar eenheid van hun economieën en het reduceren van regionale ongelijkheid
(equitybeleid)
- Bevolkingsprognose: Nederland heeft 20 miljoen inwoners in 2000 spreiden van bevolking.
Het spreidingsbeleid manifesteert zich op drie manieren:
- Verstedelijking groeikernen, gebundelde deconcentratie
- Economisch industriekernen
- Economisch spreiding van Rijksdiensten
Maar:
- Naast de medewerkers ook veel weerstand van bedrijven zelf.
1980-1990
Kentering in beleid, van defensief naar offensief. De aandacht werd gericht op kanssectoren
(‘’winners’’), technologie, innovatie en Research&Development (R&D).
, Ook het regionaal-economisch beleid veranderde van karakter: wat kunnen regio’s bijdragen
aan de nationale economische groei benutten van economische potenties van de regio,
efficiency.
Enkele veranderingen in beleid:
- Bijna een eind aan het beleid gericht op het verkleinen van verschillen
tussen regio’s
- Transitie van industriële economie naar kenniseconomie versterking
van de infrastructuur ruimtelijke uitwerking middels de
‘’clustergedachte’’. Ontwikkelingsbeleid.
1990-2000
Meer verbondenheid ruimtelijk-economisch beleid, ruimtelijke ordening
en verkeer & vervoer.
Nora Ruimte, 2004:
- Economische kerngebieden
- Excellent vestigingsklimaat
- Integrale benadering
Mainports, sinds medio jaren ’80 een overkoepelend begrip voor de zeehaven van
Rotterdam en de luchthaven van Schiphol. Een mainport is een centrale haven in een
werelddeel waarop de belangrijkste vervoerstromen zijn gericht en van waaruit verdere
distributie over het desbetreffende werelddeel plaatsvindt.
Schiphol en de Rotterdamse haven zijn beide:
- gericht op het samenkomen van grote goederen- of passagiersstromen
- leveren een brede bijdrage aan de Nederlandse economie (direct en indirect)
- hebben een grote directe invloed op hun omgeving/ ruimtelijke inrichting
De nationale en internationale dynamiek is veranderd en zal blijven veranderen:
- Internationale concurrentie
- Ambitie om CO2- uitstoot terug dringen (decarbonisatie/klimaatakkoorden
- Technologische ontwikkelingen
Zijn de mainports nog wel de motor van de Nederlandse economie? Wat zeggen de cijfers:
- De Nederlandse economie wordt niet (meer) gedomineerd door de mainportregio’s
- Het aandeel van ‘’vervoer en opslag’’ in het BBP is nauwelijks hoger dan het gemiddeld
aandeel in OESO-landen
- Mainports vallen niet op door bovengemiddelde groeicijfers
De mainports zijn minder dominant geworden
Nog wel een belangrijke rol voor de handelssector
2000-2010
Definitieve omslag van regionaal gelijkheid denken naar het nationale groeidenken. Nota
