OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Inhoudsopgave
H1 Kaart en atlas ............................................................................................................................................ 3
1.1 Wat is aardrijkskunde?................................................................................................................................. 3
1.2 Geografisch leren kijken ............................................................................................................................... 3
1.3 Schaal ........................................................................................................................................................... 5
1.4 Atlas ............................................................................................................................................................. 6
1.5 Plaatsbepaling op aarde .............................................................................................................................. 7
1.6 Topografie .................................................................................................................................................... 9
H4 Nederland en het water .......................................................................................................................... 10
4.1 Hoog en laagland ....................................................................................................................................... 10
4.2 Zuiderzeewerken ........................................................................................................................................ 12
4.3 Deltawerken ............................................................................................................................................... 13
4.4 Ruimte voor de rivier .................................................................................................................................. 15
5.5 kustverdediging .......................................................................................................................................... 17
4.6 Waterproblemen wereldwijd ..................................................................................................................... 18
H11 Aardrijkskunde Op de basisschool ......................................................................................................... 20
11.1 Kerndoelen ............................................................................................................................................... 20
11.2 De canon – een canon .............................................................................................................................. 22
11.3 Ontwikkelingspsychologie ........................................................................................................................ 23
11.4 Aardrijkskunde en taal ............................................................................................................................. 24
H12 Kaartlezen ............................................................................................................................................. 26
12.1 Voorbereidend kaartlezen ........................................................................................................................ 26
12.2 Aanvankelijk kaartlezen ........................................................................................................................... 27
12.3 Voortgezet kaartlezen .............................................................................................................................. 29
12.4 Wandkaart en globe................................................................................................................................. 30
H13 Topografie............................................................................................................................................. 32
13.1 Topografie leren ....................................................................................................................................... 32
13.2 De didactiek van de topografie ................................................................................................................ 36
13.3 Topografie spelend leren .......................................................................................................................... 37
13.4 Atlasgebruik ............................................................................................................................................. 38
H16 Didactische werkvormen ....................................................................................................................... 40
16.1 Educatieve spellen .................................................................................................................................... 40
16.2 Beeldidactiek ............................................................................................................................................ 41
1
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
, 16.3 Veldwerk .................................................................................................................................................. 43
16.4 Educatief ontwerpen ................................................................................................................................ 44
2
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
,H1 Kaart en atlas
1.1 Wat is aardrijkskunde?
Het vak aardrijkskunde brengt mensen een beeld van de wereld om zich heen. In
1857 werd aardrijkskunde een verplicht schoolvak. Tegenwoordig draagt aardrijkskunde ook
bij aan burgerschapsvorming door vraagstukken op verschillende schaalniveaus aan te
kaarten.
De kunde, de kennis, van de aardrijken is de letterlijke vertalen van aardrijkskunde.
De aardrijken zijn de landen, staten en volken op de aarde. Aardrijkskunde is dus de kennis
over landen of groepen mensen. Tegenwoordig spreekt men van geografie. Geografie en
aardrijkskunde zijn dus exact hetzelfde. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de
bestudering van natuurlijke verschijnselen en sociale (menselijke) verschijnselen. Fysische
geografie of natuurkundige aardrijkskunde houdt zich bezig met de bestudering van de
fysische of natuurkundige processen die het landschap vormen en hebben gevormd.
Klimatologie, bodemkunde en geologie zijn voorbeelden van onderwerpen die in de fysische
geografie worden bestudeerd. Sociale geografie bestudeert de rol van de mens op de aarde.
Vanuit een ruimtelijke invalshoek wordt gekeken naar bijvoorbeeld de planologie, de
demografie, de regio’s of de economie. Geografen bestuderen natuurlandschappen en
ingerichte landschappen. Een ingericht landschap bevat inrichtingselementen, dingen die
mensen aan het landschap hebben toegevoegd, zoals wegen, huizen en fabrieken.
Het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) is een vereniging die
zich richt op de promotie van het vak aardrijkskunde. Vroeger was het KNAG vooral bekend
vanwege zijn expedities naar onbekende gebieden. Tegenwoordig houdt het KNAG zich bezig
met de versterking van het vak aardrijkskunde in het onderwijs en de geografie in het
algemeen. Bij veel maatschappelijke thema’s, zoals duurzame ontwikkeling, milieu en
natuur, erfgoed, bewoning, verkeer en vervoer, ruimtelijke ordening en openbaar bestuur
speelt geografie een belangrijke rol en probeert de vereniging haar inbreng te hebben. Voor
het basisonderwijs speelt het KNAG voor een rol bij de invulling van de commissie die de
kerndoelen voor de basisschool vaststelt.
1.2 Geografisch leren kijken
Het hebben van een goed actueel wereldbeeld is een must om de wereld om ons
heen te kunnen begrijpen. Op de aarde zijn geen twee gebieden gelijk. Omdat elk gebied
constant aan verandering onderhevig is, is het van belang de natuurlijke en menselijke
factoren erbij te betrekken.
Het idee of beeld dat een mens heeft over de samenleving om zich heen en in
ruimere zin over de wereld, wordt een actueel wereldbeeld of een mental image genoemd.
Een actueel wereldbeeld wordt gevormd door gebeurtenissen die iemand meemaakt of
zaken die iemand om zich heen ziet of hoort. Maar het wereldbeeld dat iemand heeft, hoeft
niet altijd een juist beeld te zijn. Tijdens de aardrijkskundeles maken kinderen op een
systematische manier kennis met de wereld om hen heen. Ze bouwen een actueel
wereldbeeld op door basisfeiten te leren en vervolgens processen te verklaren. Het aanleren
van topografie is een manier om een goede mental map te ontwikkelen.
3
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
, Als kinderen aardrijkskundelessen krijgen volgens de geografische zienswijze of
geografische vierslag, leren ze systematisch naar de wereld om zich heen te kijken. De eerste
opdracht bij het toepassen van de geografische zienswijze is altijd dat iemand goed moet
kijken (waarnemen). Ten tweede moet datgenen wat hij of zij ziet, beschreven worden. Hoe
beter iemand kijkt hoe maar informatie dat oplevert. Er is sprake van het inventariseren van
gegevens. Het derde element is de verklaring: uitleggen hoe iets komt. Er wordt een verband
gelegd tussen twee of meer dingen. In de vierde stap gaat het om het generaliseren. Dus heb
je zoiets al eens eerder gezien? In het vijfde en laatste element van de geografische
zienswijze staat het waarderen centraal. Het vormen van een eigen mening staat centraal,
evenals zich kunnen verplaatsen in de mening van een ander.
Geografische Geografische zienswijze Geografische vragen
vaardigheden
Inventariseren 1. Waarnemen Wat zie je?
2. Beschrijven Wat neem je waar?
Waar zie je dat?
Hoe ziet het eruit?
Welke kenmerken ontdek je?
Interpreteren 3. Verklaren Waarom is het daar?
4. Generaliseren Waarom ziet het er daar zo uit?
(herkennen en Wat wordt hierdoor beïnvloed?
toepassen) Waar heb je dat eerder gezien?
5. Waarderen Zie je dat ook wel eens ergens
anders?
Hoe ziet het er daaruit?
Wat betekend dat voor mij?
Wat betekent dat voor die mensen?
Kan het ook anders?
Denk ik er nog zo over?
Bij het element verklaren in de geografische zienswijze zijn natuurlijke en menselijke
factoren van belang. Natuurlijke of fysische factoren zijn de veranderingen die ontstaan door
natuurlijke processen, zoals een temperatuurdaling doordat as van een vulkaanuitbarsting
de zonnestralen tegenhoudt.
Menselijke factoren zijn veranderingen die veranderingen die veroorzaakt worden
door de activiteiten van mensen, bijvoorbeeld een lawine die plaatsvindt omdat mensen het
bos op de helling hebben gekapt. Menselijke factoren worden onderverdeeld in vier
groepen:
1. Economische factoren
Economische factoren gaan altijd over geld verdienen. Onderwerpen zoals werk,
armoede en rijkdom komen hierbij aan de orde.
2. Culturele factoren
Tot de culturele factoren behoren de taal, de godsdienst, de geschiedenis en de
gewoonten van een groep mensen.
3. Demografische factoren
Demografische factoren gaan over de bevolkingsaantallen en de samenstelling van de
bevolking. Ze gaan onder andere over het aantal mensen dat ergens woont, welke
bevolkingsgroepen er wonen en de bevolkingsdichtheid.
4
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
Inhoudsopgave
H1 Kaart en atlas ............................................................................................................................................ 3
1.1 Wat is aardrijkskunde?................................................................................................................................. 3
1.2 Geografisch leren kijken ............................................................................................................................... 3
1.3 Schaal ........................................................................................................................................................... 5
1.4 Atlas ............................................................................................................................................................. 6
1.5 Plaatsbepaling op aarde .............................................................................................................................. 7
1.6 Topografie .................................................................................................................................................... 9
H4 Nederland en het water .......................................................................................................................... 10
4.1 Hoog en laagland ....................................................................................................................................... 10
4.2 Zuiderzeewerken ........................................................................................................................................ 12
4.3 Deltawerken ............................................................................................................................................... 13
4.4 Ruimte voor de rivier .................................................................................................................................. 15
5.5 kustverdediging .......................................................................................................................................... 17
4.6 Waterproblemen wereldwijd ..................................................................................................................... 18
H11 Aardrijkskunde Op de basisschool ......................................................................................................... 20
11.1 Kerndoelen ............................................................................................................................................... 20
11.2 De canon – een canon .............................................................................................................................. 22
11.3 Ontwikkelingspsychologie ........................................................................................................................ 23
11.4 Aardrijkskunde en taal ............................................................................................................................. 24
H12 Kaartlezen ............................................................................................................................................. 26
12.1 Voorbereidend kaartlezen ........................................................................................................................ 26
12.2 Aanvankelijk kaartlezen ........................................................................................................................... 27
12.3 Voortgezet kaartlezen .............................................................................................................................. 29
12.4 Wandkaart en globe................................................................................................................................. 30
H13 Topografie............................................................................................................................................. 32
13.1 Topografie leren ....................................................................................................................................... 32
13.2 De didactiek van de topografie ................................................................................................................ 36
13.3 Topografie spelend leren .......................................................................................................................... 37
13.4 Atlasgebruik ............................................................................................................................................. 38
H16 Didactische werkvormen ....................................................................................................................... 40
16.1 Educatieve spellen .................................................................................................................................... 40
16.2 Beeldidactiek ............................................................................................................................................ 41
1
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
, 16.3 Veldwerk .................................................................................................................................................. 43
16.4 Educatief ontwerpen ................................................................................................................................ 44
2
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
,H1 Kaart en atlas
1.1 Wat is aardrijkskunde?
Het vak aardrijkskunde brengt mensen een beeld van de wereld om zich heen. In
1857 werd aardrijkskunde een verplicht schoolvak. Tegenwoordig draagt aardrijkskunde ook
bij aan burgerschapsvorming door vraagstukken op verschillende schaalniveaus aan te
kaarten.
De kunde, de kennis, van de aardrijken is de letterlijke vertalen van aardrijkskunde.
De aardrijken zijn de landen, staten en volken op de aarde. Aardrijkskunde is dus de kennis
over landen of groepen mensen. Tegenwoordig spreekt men van geografie. Geografie en
aardrijkskunde zijn dus exact hetzelfde. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de
bestudering van natuurlijke verschijnselen en sociale (menselijke) verschijnselen. Fysische
geografie of natuurkundige aardrijkskunde houdt zich bezig met de bestudering van de
fysische of natuurkundige processen die het landschap vormen en hebben gevormd.
Klimatologie, bodemkunde en geologie zijn voorbeelden van onderwerpen die in de fysische
geografie worden bestudeerd. Sociale geografie bestudeert de rol van de mens op de aarde.
Vanuit een ruimtelijke invalshoek wordt gekeken naar bijvoorbeeld de planologie, de
demografie, de regio’s of de economie. Geografen bestuderen natuurlandschappen en
ingerichte landschappen. Een ingericht landschap bevat inrichtingselementen, dingen die
mensen aan het landschap hebben toegevoegd, zoals wegen, huizen en fabrieken.
Het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) is een vereniging die
zich richt op de promotie van het vak aardrijkskunde. Vroeger was het KNAG vooral bekend
vanwege zijn expedities naar onbekende gebieden. Tegenwoordig houdt het KNAG zich bezig
met de versterking van het vak aardrijkskunde in het onderwijs en de geografie in het
algemeen. Bij veel maatschappelijke thema’s, zoals duurzame ontwikkeling, milieu en
natuur, erfgoed, bewoning, verkeer en vervoer, ruimtelijke ordening en openbaar bestuur
speelt geografie een belangrijke rol en probeert de vereniging haar inbreng te hebben. Voor
het basisonderwijs speelt het KNAG voor een rol bij de invulling van de commissie die de
kerndoelen voor de basisschool vaststelt.
1.2 Geografisch leren kijken
Het hebben van een goed actueel wereldbeeld is een must om de wereld om ons
heen te kunnen begrijpen. Op de aarde zijn geen twee gebieden gelijk. Omdat elk gebied
constant aan verandering onderhevig is, is het van belang de natuurlijke en menselijke
factoren erbij te betrekken.
Het idee of beeld dat een mens heeft over de samenleving om zich heen en in
ruimere zin over de wereld, wordt een actueel wereldbeeld of een mental image genoemd.
Een actueel wereldbeeld wordt gevormd door gebeurtenissen die iemand meemaakt of
zaken die iemand om zich heen ziet of hoort. Maar het wereldbeeld dat iemand heeft, hoeft
niet altijd een juist beeld te zijn. Tijdens de aardrijkskundeles maken kinderen op een
systematische manier kennis met de wereld om hen heen. Ze bouwen een actueel
wereldbeeld op door basisfeiten te leren en vervolgens processen te verklaren. Het aanleren
van topografie is een manier om een goede mental map te ontwikkelen.
3
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
, Als kinderen aardrijkskundelessen krijgen volgens de geografische zienswijze of
geografische vierslag, leren ze systematisch naar de wereld om zich heen te kijken. De eerste
opdracht bij het toepassen van de geografische zienswijze is altijd dat iemand goed moet
kijken (waarnemen). Ten tweede moet datgenen wat hij of zij ziet, beschreven worden. Hoe
beter iemand kijkt hoe maar informatie dat oplevert. Er is sprake van het inventariseren van
gegevens. Het derde element is de verklaring: uitleggen hoe iets komt. Er wordt een verband
gelegd tussen twee of meer dingen. In de vierde stap gaat het om het generaliseren. Dus heb
je zoiets al eens eerder gezien? In het vijfde en laatste element van de geografische
zienswijze staat het waarderen centraal. Het vormen van een eigen mening staat centraal,
evenals zich kunnen verplaatsen in de mening van een ander.
Geografische Geografische zienswijze Geografische vragen
vaardigheden
Inventariseren 1. Waarnemen Wat zie je?
2. Beschrijven Wat neem je waar?
Waar zie je dat?
Hoe ziet het eruit?
Welke kenmerken ontdek je?
Interpreteren 3. Verklaren Waarom is het daar?
4. Generaliseren Waarom ziet het er daar zo uit?
(herkennen en Wat wordt hierdoor beïnvloed?
toepassen) Waar heb je dat eerder gezien?
5. Waarderen Zie je dat ook wel eens ergens
anders?
Hoe ziet het er daaruit?
Wat betekend dat voor mij?
Wat betekent dat voor die mensen?
Kan het ook anders?
Denk ik er nog zo over?
Bij het element verklaren in de geografische zienswijze zijn natuurlijke en menselijke
factoren van belang. Natuurlijke of fysische factoren zijn de veranderingen die ontstaan door
natuurlijke processen, zoals een temperatuurdaling doordat as van een vulkaanuitbarsting
de zonnestralen tegenhoudt.
Menselijke factoren zijn veranderingen die veranderingen die veroorzaakt worden
door de activiteiten van mensen, bijvoorbeeld een lawine die plaatsvindt omdat mensen het
bos op de helling hebben gekapt. Menselijke factoren worden onderverdeeld in vier
groepen:
1. Economische factoren
Economische factoren gaan altijd over geld verdienen. Onderwerpen zoals werk,
armoede en rijkdom komen hierbij aan de orde.
2. Culturele factoren
Tot de culturele factoren behoren de taal, de godsdienst, de geschiedenis en de
gewoonten van een groep mensen.
3. Demografische factoren
Demografische factoren gaan over de bevolkingsaantallen en de samenstelling van de
bevolking. Ze gaan onder andere over het aantal mensen dat ergens woont, welke
bevolkingsgroepen er wonen en de bevolkingsdichtheid.
4
OJW Aardrijkskunde – Geowijzer
Naomi Mengerink (496122)
