uitgebreide samenvatting 5 havo biologie thema 3 - bvj

BIOLOGIE SMV H3 - 5H

(bas1): je kunt kenmerken en functies noemen van zes groepen voedingsstoffen en vezel
 Eten en drinken zijn voor hetrotrofe organisme noodzakelijk om in leven te blijven omdat ze
nodig zijn voor de stofwisselingsprocessen .
 Voedingsmiddelen: alles wat je eet en drinkt
 Voedingsstoffen: de bruikbare bestanddelen van voedingsmiddelen
 Functie: bouwstof (voortgezette assimilatie) en brandstof (dissimilatie)
 6 groepen: eiwitten, koolhydraten, vetten, water, mineralen en vitaminen.
 je hebt voedingstoffen van alle 6 de groepen nodig om gezond te blijven. Te kort = ziekte.
1. Eiwitten (proteïnen): ketens van aminozuren.
Functie: vooral bouwstoffen. In tussencelstof, zijn nodig bij transport van eiwitten,
celcomminuctatie en chemische reacties (enzymen).
 dierlijke eiwitten: vlees, melk, en plantaardige eiwitten: brood, noten.
 essentiële aminozuren: 8 van 12 aminozuren die lichaam allen via voedsel kan krijgen
 overschot eiwitten in voeding > omgezet in glucose > verbrand
 niet voldoende glucose = verbranding eiwitten uit spieren
2. Koolhydraten (sachariden)
Functie: vooral brandstoffen, ook bouwstoffen (DNA, celmembraan) > grote energieleveraar
 zitten in jam, brood, aardappelen, rijst.
 overschot koolhydraten in voeding > omgezet in glycogeen of vet > opgeslagen
 voedingsvezels: koolhydraten die niet kunnen worden verteerd door enzymen.
Functie: de darmwerking bevorderen + vol gevoel
3. Vetten (lipiden): glycerol molecuul en 3 vetzuurmoleculen
Functie: vooral brandstoffen, ook bouwstoffen (fosfolipiden).
 in vlees, kaas, noten, koek, snacks
 vetzuren zijn verzadigd(dierlijk) of onverzadigd(plantaardig)
 essentiële vetzuren: vetzuren die niet uit andere organische stoffen gevormd worden
 te veel vet = opgeslagen reserve-energiebron onder/rondom huid organen = warmte
4. Water
Functie: bouwstof (in lichaamscellen). Oplosmiddel, transportmiddel, en bepaald samen met
opgeloste stoffen in lichaam osmotische waarde van vloeistoffen en
 alle dranken, groenten en fruit
 organisme bestaan voor grootste deel uit water, raak je kwijt met ademen, plassen.
 lichaamstempratuur regulering: warm = zweten.
5. Mineralen (zouten): anorganische stoffen die nodig zijn bij processen in lichaam
Functie: bouwstoffen (calcium en fosfor voor stevigheid tanden bv)
 spoorelementen: mineralen waar je maar kleine hoeveelheid van nodig hebt, voor
hormonen en enzymen
6. Vitaminen: organisme stoffen die nodig zijn om processen in lichaam goed te laten verlopen
Functie: bouwstoffen (bestanddeel van enzymen).
 alle vitaminen behalve K moeten via voedsel verkregen worden
 bij tekort aan vitamine in voedsel ontstaat gebrekziekten, te vele is ook slecht.
 provitamine: stoffen in voedsel waaruit lichaam vitamine kan vormen.

(bas2): je kunt bouw, werking en functies van verteringsorganen van de mens beschrijven en de
relatie herkennen tussen bouw en functie.
 Darmkanaal = verteringskanaal: vindt vertering van voedsel plaats
 Darmperistaltiek: het afwisselend samentrekken van kring/lengte spieren in wand van
darmkanaal = voedselbrij voortgeduwd, gemengd, gekneed met verteringsappen
 verteringsappen: worden door verteringsklier afgegeven en bevatten enzymen
 geregeld door autonome zenuwstelsel, gestimuleerd door lichaamsbeweging/vezels
 Vertering: bewerking van voedsel in darmkanaal:
 Mechanische vertering: kauwen en kneden = enzymen werken in op voedsel:
 Chemische vertering: grote organische moleculen worden mbv enzymen afgebroken tot
verteringsproducten > opgenomen in bloed via cellen darmwand > voortgezette
assimilatie
1. Mondholte:
 speekselklieren: produceren speeksel = makkelijker slikken
 gebit: voedsel afbijten en verkleinen

1