AJ 2022 – 2023 | Laura Van Vaerenbergh
HOGENT
2DE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
,1|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING ................................................................................................. 9
1.1 INLEIDING .......................................................................................................................................................................... 9
1.2 BEGRIPSBEPALING ............................................................................................................................................................. 9
1.3 EEN THEORETISCH KADER: HET PERSOONSMODEL VAN VERHOFSTADT-DENÈVE (1994) ............................................... 10
1.3.1 PERSOON ALS DYNAMISCHE IK-MIJ RELATIE ........................................................................................................... 10
1.3.2 DIMENSIES VAN HET ZELFBEELD: 6 FENOMENOLOGISCHE ZELFCONSTRUCTIES .................................................... 10
1.3.3 PERSOONSKENMERKEN EN CONDITIES .................................................................................................................. 11
1.3.4 EXTERN EN INTERN ZELFBEELD ............................................................................................................................... 11
1.3.5 BEWUSTZIJNSNIVEAU ............................................................................................................................................. 11
1.3.6 FENOMENOLOGISCHE ZELFCONSTRUCTIE EN REALITEIT ........................................................................................ 11
1.4 INFORMATIEBRONNEN BIJ DE OPBOUW VAN HET ZELFBEELD ....................................................................................... 11
1.4.1 INTROSPECTIE ......................................................................................................................................................... 11
1.4.2 PERCEPTIES VAN ONS EIGEN GEDRAG .................................................................................................................... 12
1.4.3 JEZELF VERGELIJKEN MET ANDEREN ...................................................................................................................... 12
1.4.4 HET AUTOBIOGRAFISCH GEHEUGEN ...................................................................................................................... 12
1.4.5 CULTURELE PERSPECTIEVEN ................................................................................................................................... 12
1.5 DE ONTWIKKELING VAN ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING ............................................................................................ 13
1.5.1 DE ONTWIKKELING VAN TAAL ................................................................................................................................. 13
1.5.2 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 3 TOT 4 JAAR ......................................................................................................... 13
1.5.3 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 5 TOT 7 JAAR ......................................................................................................... 13
1.5.4 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 8 TOT 11 JAAR ....................................................................................................... 14
1.5.5 DE ADOLESCENTIE................................................................................................................................................... 14
1.5.6 ONTWIKKELING VAN DE REFLECTIE OP DE ANDER VOLGENS SHELMAN ................................................................ 14
1.6 ZELFWAARDERING VERDER UITGEDIEPT ......................................................................................................................... 14
1.6.1 VERSCHILLENDE VISIES OP ZELFWAARDERING ....................................................................................................... 14
1.6.1.1 Het unidimensionele model ............................................................................................................................... 15
1.6.1.2 Het multidimensionele model ............................................................................................................................ 15
1.6.1.3 Het hiërarchische model .................................................................................................................................... 15
1.6.2 GLOBALE VERSUS DOMEINSPECIFIEKE ZELFWAARDERING..................................................................................... 15
1.6.3 HET ZELFWAARDERINGSMODEL VAN HARTER (1990) ............................................................................................ 15
1.6.4 MEETINSTRUMENTEN............................................................................................................................................. 16
1.6.4.1 Competentiebelevingsschaal voor Kinderen (CBSK)........................................................................................... 16
1.6.4.2 Competentiebelevingsschaal voor Adolescenten (CBSA) ................................................................................... 16
1.6.5 ZELFBEELDVERSTERKENDE TECHNIEKEN ................................................................................................................ 16
1.6.6 DE BEHOEFTE AAN ZELFWAARDERING ................................................................................................................... 17
1.6.7 MECHANISMEN VAN ZELFVERHEERLIJKING ............................................................................................................ 17
1.6.7.1 Zelfdienende cognities ....................................................................................................................................... 17
1.6.7.2 Zelfhandicappering ............................................................................................................................................. 18
1.6.7.3 BIRGing of zich koesteren aan het succes van anderen ..................................................................................... 18
1.6.7.4 Neerwaartse sociale vergelijkingen .................................................................................................................... 18
2|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 1.7 ZELFPRESENTATIE............................................................................................................................................................. 18
1.7.1 STRATEGISCHE ZELFPRESENTATIE ........................................................................................................................... 18
1.7.2 ZELFVERIFICATIE ...................................................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK 2: PERSOONLIJKHEID ...................................................................................................................... 19
2.1 inleiding ........................................................................................................................................................................... 19
2.2 EEN DEFINIËRING VAN HET BEGRIP ‘PERSOONLIJKHEID’ ................................................................................................ 19
2.2.1 VELE DEFINITIES ...................................................................................................................................................... 19
2.2.2 onderscheid tussen persoonlijkheid, TEMPERAMENT EN KARAKTER .................................................................... 19
2.3 GESCHIEDENIS VAN DE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE ............................................................................................. 19
2.3.1 WANNEER IS DE EERSTE PERSOONLIJKHEIDSTHEORIE ONTSTAAN? ....................................................................... 19
2.3.2 WAARDOOR IS DE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE BEÏNVLOEDT? ..................................................................... 20
2.3.3 VRAAGSTUKKEN ...................................................................................................................................................... 20
2.4 IDEOGRAFISCHE EN NOMOTHETISCHE BENADERINGEN (ALLPORT) ............................................................................... 21
2.4.1 IDEOGRAFISCHE BENADERINGEN ........................................................................................................................... 21
2.4.2 NOMOTHETISCHE BENADERINGEN ........................................................................................................................ 21
2.5 METEN VAN PERSOONLIJKHEIDSKENMERKEN ................................................................................................................ 21
2.5.1 PSYCHOMETRISCHE METHODEN ............................................................................................................................ 21
2.5.2 DE FACTORANALYTISCHE METHODE ....................................................................................................................... 22
2.5.3 FACTORANALYTISCHE STUDIES VAN PERSOONLIJKHEID ......................................................................................... 22
2.5.4 DE KARAKTERTHEORIEËN ....................................................................................................................................... 22
2.5.5 PERSOONLIJKHEIDSEIGENSCHAPPEN OF SITUATIES? ............................................................................................. 22
2.6 THE ‘BIG FIVE’ .................................................................................................................................................................. 22
2.6.1 DE VIJF PERSOONLIJKHEIDSDIMENSIES .................................................................................................................. 22
2.6.2 GESCHIEDENIS VAN DE VIJF DIMENSIONELE BEGRIPPEN ....................................................................................... 23
2.6.3 DE BASIS VAN HET VIJF-FACTOREN MODEL: “DE LEXICALE HYPOTHESE” ............................................................... 23
2.6.4 DE RELEVANTIE VAN DEZE THEORIE? ...................................................................................................................... 23
2.7 MEETINSTRUMENTEN VAN PERSOONLIJKHEID ............................................................................................................... 24
2.7.1 DE NEO-PI-R (DE NEO- PERSONALITY INVENTORY-REVISED) .................................................................................. 24
2.7.2 DE HIËRARCHISCHE PERSOONLIJKHEIDSVRAGENLIJST VOOR KINDEREN ............................................................... 24
2.8 persoonlijkheid van kinderen .......................................................................................................................................... 24
2.9 ARTIKEL: TEMPERAMENT, PERSOONLIJKHEID ENDE ONTWIKKELING VAN EMOTIONELE- EN GEDRAGSPROBLEMEN ... 24
2.9.1 VERSCHILLEN TUSSEN TEMPERAMENT EN PERSOONLIJKHEID ............................................................................... 24
2.9.2 DE VIER TEMPERAMENTSMODELLEN ..................................................................................................................... 25
2.9.3 HYPOTHESEN OM DE RELATIE TUSSEN PERSOONLIJKHEID EN PSYCHOPATHOLOGIE TE VERKLAREN..................... 25
2.9.4 HET VIJF-FACTORENMODEL (VFM) ......................................................................................................................... 25
2.9.4.1 Belangrijkste bevindingen .................................................................................................................................. 25
2.9.4.2 Nadelen en kritiek op DSM IV ............................................................................................................................ 26
2.9.4.3 Alternatief........................................................................................................................................................... 26
2.9.5 MALADAPTIEVE TREKKEN ....................................................................................................................................... 26
2.9.6 BELANGRIJKE FACTOREN BIJ BEHANDELING ........................................................................................................... 26
3|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,HOOFDSTUK 3: EMOTIES EN EMOTIONELE INTELLIGENTIE ................................................................................... 27
3.1 DEFINIËRING EN OMKADERING VAN HET BEGRIP EMOTIE ............................................................................................. 27
3.1.1 EMOTIES: DE REACTIE VAN EEN HEEL SYSTEEM ..................................................................................................... 27
3.1.1.1 Een prikkel, een gebeurtenis .............................................................................................................................. 27
3.1.1.2 Psychologische processen (subjectieve emotionele beleving) ........................................................................... 27
3.1.1.3 Fysiologische processen ..................................................................................................................................... 27
3.1.1.4 Expressie ............................................................................................................................................................. 27
3.1.2 EEN MOGELIJKE DEFINITIE ...................................................................................................................................... 28
3.1.3 EIGENSCHAPPEN VAN EMOTIONELE ERVARING ..................................................................................................... 28
3.1.4 ONDERSCHEID GEVOEL, EMOTIE EN STEMMING ................................................................................................... 28
3.1.5 EMOTIES: ZIN EN ONZIN ......................................................................................................................................... 28
3.1.6 WAAR DIENEN EMOTIES VOOR? ............................................................................................................................. 29
3.1.5.1 Emoties zetten ons aan tot actie en bereiden ons daarop voor ......................................................................... 29
3.1.5.2 Emoties verstrekken ons belangrijke informatie over wat er in een bepaalde situatie aan de hand is ............. 29
3.1.5.3 Emoties dienen om ons te motiveren ................................................................................................................ 29
3.1.5.4 Emoties dienen om te communiceren ............................................................................................................... 29
3.1.5.5 Emoties zijn in wezen adaptief ........................................................................................................................... 29
3.1.7 PRIMAIRE EN SECUNDAIRE EMOTIES ...................................................................................................................... 29
3.2 DE ZES BASISEMOTIES ..................................................................................................................................................... 29
3.3 EMOTIES: CULTUURGEBONDEN OF AANGEBOREN? ....................................................................................................... 30
3.3.1 HET ONDERZOEK VAN PAUL EKMAN ....................................................................................................................... 30
3.3.2 UITINGSREGELS VAN EMOTIES BINNEN DE VERSCHILLENDE CULTUREN ................................................................ 30
3.4 KAN MEN LEUGENAARS ONTMASKEREN? ...................................................................................................................... 31
3.4.1 DE LEUGENDETECOR............................................................................................................................................... 31
3.5 THEORIEËN OVER HET ONTSTAAN VAN EMOTIES ........................................................................................................... 31
3.5.1 JAMES-LANGE THEORIE .......................................................................................................................................... 31
3.5.1.1 Kritieken op de James-Lange theorie ................................................................................................................. 31
3.5.1.2 De ‘gelaatsfeedback hypothese’ ......................................................................................................................... 31
3.5.2 CANNON-BARD THEORIE ........................................................................................................................................ 32
3.5.2.1 Kritieken op de Cannon-Bard theorie ................................................................................................................. 32
3.5.3 SCHACHTER EN SINGER (2-FACTOREN THEORIE) .................................................................................................... 32
3.5.4 THEORIE VAN LEDOUX ............................................................................................................................................ 33
3.5.5 DE COMPONENTIËLE EMOTIETHEORIE ................................................................................................................... 33
3.5.6 CONCLUSIE EMOTIETHEORIEËN .............................................................................................................................. 33
3.6 EMOTIONELE INTELLIGENTIE ........................................................................................................................................... 33
3.6.1 DE VIJF DOMEINEN VAN EMOTIONELE INTELLIGENTIE .......................................................................................... 34
3.7 ALS HULPBERLENER WERKEN MET EMOTIES VAN DE CLIËNT EN VAN JEZELF ................................................................ 34
3.8 ARTIKEL: uiten van emoties door Marokaans-Nederlands en autochtoon-Nederlandse kinderen................................. 34
HOOFDSTUK 4: STRESS, BURN-OUT EN COPING................................................................................................... 35
4.1 STRESS: EEN BREED BEGRIP ............................................................................................................................................. 35
4.2 GEZONDE EN ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................................. 35
4|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 4.2.1 KENMERKEN VAN GEZONDE STRESS ....................................................................................................................... 35
4.2.2 KENMERKEN VAN ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................. 35
4.3 BRONNEN VAN STRESS .................................................................................................................................................... 36
4.3.1 ALLEDAAGSE PROBLEMEN ...................................................................................................................................... 36
4.3.2 LEVENSGEBEURTENISSEN ....................................................................................................................................... 36
4.3.3 TRAUMATISCHE ERVARINGEN ................................................................................................................................ 36
4.3.4 CHRONISCHE STRESS: DE DUUR VAN STRESSVOLLE GEBEURTENISSEN .................................................................. 36
4.4 MODEL VOOR ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................................ 36
4.4.1 DE ROL VAN DOELEN IN HET ONTSTAAN VAN ONGEZONDE STRESS ...................................................................... 37
4.4.2 DE ROL VAN PERSOONLIJKHEID IN HET ONTSTAAN VAN ONGEZONDE STRESS ...................................................... 37
4.5 BEOORDELINGSPROCESSEN ............................................................................................................................................ 37
4.5.1 ATTRIBUTIONELE EN VERKLARENDE STIJLEN .......................................................................................................... 37
4.5.2 PERCEPTIE VAN CONTROLE ..................................................................................................................................... 38
4.5.3 OPTIMISME EN POSITIEVE EMOTIES ....................................................................................................................... 38
4.6 LANGDURIG ONGEZONDE STRESS OP HET WERK: BURN-OUT ........................................................................................ 38
4.6.1 STRESS EIGEN AAN DE HULPVERLENING ................................................................................................................ 38
4.6.2 BURN-OUT ALS EINDFASE VAN EEN LANGDURIG PROCES ...................................................................................... 38
4.6.1.1 Stress is een dynamisch proces .......................................................................................................................... 38
4.6.1.2 Jobstress ............................................................................................................................................................. 39
4.6.1.3 Overspanning ..................................................................................................................................................... 39
4.6.1.4 Psychologische inkapseling of burn-out ............................................................................................................. 39
4.6.3 WAT IS BURN-OUT?................................................................................................................................................. 39
4.6.4.1 De drie pijlers van burn-out................................................................................................................................ 39
4.6.4.1 Actua en nieuwe definitie van burn-out............................................................................................................. 40
4.6.4.2 Verklaringsmodellen van burn-out ..................................................................................................................... 40
4.6.4 BEÏNVLOEDENDE FACTOREN ................................................................................................................................... 40
4.6.5.1 Individuele factoren (persoonlijke factoren) ...................................................................................................... 40
4.6.5.2 Factoren eigen aan het werk (professionele factoren) ....................................................................................... 40
4.6.5.3 Organisatorische factoren (de werkomgeving) .................................................................................................. 40
4.6.5.4 Maatschappelijke factoren (factoren uit de sociale omgeving).......................................................................... 41
4.6.5 ONDERSCHEID STRESS EN BURN-OUT .................................................................................................................... 41
4.7 GEVOLGEN (CONSEQUENTIES) VAN STRESS EN BURN-OUT VOOR JEZELF EN DE OMGEVING ........................................ 41
4.8 COPING: OMGAAN MET STRESS ...................................................................................................................................... 41
4.9 STRESS EN BURN-OUT: WAT KAN JE ER ZELF AAN DOEN? ............................................................................................... 42
4.9.1 STRESSBELEID ......................................................................................................................................................... 42
4.9.2 ZICHT KRIJGEN OP DE EIGEN HULPVERLENINGSSTIJL ............................................................................................. 42
4.9.3 ANDERS LEREN DENKEN ......................................................................................................................................... 42
4.9.2.1 Opsporen van stressveroorzakende irrationele gedachten ................................................................................ 42
4.9.2.2 Het ABC-schema ................................................................................................................................................. 42
4.9.4 ZORGEN VOOR JEZELF ............................................................................................................................................. 43
4.9.3.1 Evenwicht tussen werk en ontspanning ............................................................................................................. 43
5|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,HOOFDSTUK 5: FAALANGST ................................................................................................................................ 44
5.1 ANGST .............................................................................................................................................................................. 44
5.1.1 ANGST ALS LEVENSTREK ......................................................................................................................................... 44
5.1.2 ANGST ALS TOESTAND ............................................................................................................................................ 44
5.2 FAALANGST ...................................................................................................................................................................... 44
5.2.1 BEGRIPSOMSCHRIJVING ......................................................................................................................................... 44
5.2.2 EEN DEFINITIE ......................................................................................................................................................... 44
5.2.3 PREVALENTIE EN CO-MORBIDITEIT VAN FAALANGST ............................................................................................. 45
5.2.4 SOORTEN FAALANGST............................................................................................................................................. 45
5.2.5 TYPES FAALANGSTIGEN........................................................................................................................................... 45
5.2.6 FACTOREN DIE EEN INVLOED HEBBEN OP FAALANGST .......................................................................................... 46
5.2.6.1 Cultuurinvloeden ................................................................................................................................................ 46
5.2.6.2 Schoolse invloeden ............................................................................................................................................. 46
5.2.6.3 De invloed van onze (prestatie)maatschappij .................................................................................................... 46
5.2.6.4 Gezinsinvloeden ................................................................................................................................................. 46
5.2.6.5 Onuitvoerbare opdrachten ................................................................................................................................. 47
5.2.6.6 Erfelijke invloeden .............................................................................................................................................. 47
5.2.6.7 Persoonlijke ervaringen ...................................................................................................................................... 47
5.3 HERKENNEN VAN FAALANGST (KENMERKEN) ................................................................................................................. 47
5.3.1 HET ZELFBEELD EN BEELD VAN DE ANDER.............................................................................................................. 47
5.3.1.1 Het zelfbeeld ...................................................................................................................................................... 47
5.3.1.2 Het beeld van de ander ...................................................................................................................................... 47
5.3.2 REACTIES EN KENMERKEN VERBONDEN AAN FAALANGST ..................................................................................... 48
5.3.3 VERSCHILLENDE GEDRAGSPATRONEN (UITGANGSVORMEN) ................................................................................. 48
5.4 CONCEPTUELE BENADERING: BESCHRIJVEND PROCESMODEL VAN MOTIVATIE EN FAALANGST.................................... 48
5.5 METEN VAN FAALANGST: ENKELE MEETINSTRUMENTEN ............................................................................................... 50
5.5.1 EXAMEN TOETS ATTITUDE VRAGENLIJST (ETAV) ..................................................................................................... 50
5.5.2 DE VRAGENLIJST AANGAANDE STUDIE- EN EXAMENVAARDIGHEDEN (VASEV) ..................................................... 51
5.5.3 enkele bemerkingen ............................................................................................................................................... 51
5.6 HOE OMGAAN MET FAALANGST? ................................................................................................................................... 51
5.6.1 ANDERS LEREN DENKEN ......................................................................................................................................... 51
5.6.1.1 De Rationele Emotieve Therapie (RET) en het opsporen van denkfouten (Ellis) ................................................ 51
5.6.1.2 Het G-denken ..................................................................................................................................................... 52
5.6.1.3 Ankers ................................................................................................................................................................. 53
5.6.1.4 Gedachtencirkels ................................................................................................................................................ 53
5.6.1.5 Realistische doelen stellen ................................................................................................................................. 53
5.6.2 HELPEN OMGAAN MET LICHAMELIJKE SPANNING ................................................................................................. 54
5.6.2.1 Ademhaling ........................................................................................................................................................ 54
5.6.2.1 Relaxatietechnieken .......................................................................................................................................... 54
5.6.2.1 Zithouding .......................................................................................................................................................... 54
5.6.3 FAALANGSTTRAINING IN GROEP ............................................................................................................................ 54
6|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 5.6.4 PSYCHO-EDUCATIE .................................................................................................................................................. 54
5.6.5 OUDERS EN FAALANGST ......................................................................................................................................... 55
5.6.5.1 Hoe kunnen ouders een veilig klimaat scheppen voor hun faalangstig kind? .................................................... 55
5.6.5.2 Zorgen voor een evenwichtige communicatie ................................................................................................... 55
5.6.5.3 Samenwerking tussen school en de ouders ....................................................................................................... 55
BEGRIPPENLIJST ................................................................................................................................................. 56
7|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,8|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, HOOFDSTUK 1: ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING
1.1 INLEIDING
Twee belangrijke fenomenen:
− vermogen tot zelfreflectie noodzakelijk om oorzaken van eigen gedrag te begrijpen
− het zelf wordt door sociale factoren beïnvloedt
1.2 BEGRIPSBEPALING
Verschillende theorieën over hoe het zelf in elkaar zit
→ veel begrippen om aspect vorm te geven bv. zelfconcept, zelftheorie, zelfwaardering, zelfbeeld, zelfevaluatie …
Begrip Uitleg
Zelfbeeld = het beeld dat iemand heeft van de eigen persoon
→ zelfconcept of zelfschema
→ van jongs af aan gevormd
→ in verband gebracht met eigen functioneren
→ slaat op inhoud (= uitspraken over zichzelf) en structuur (= manier waarop persoon
opvattingen over zichzelf organiseert) van zelfkennis
→ de cognitieve component
bv. Ik kan goed sporten, het liefst doe ik balsporten zoals basket
Zelfwaardering = het affectieve aspect van het zelfbeeld, slaat op positieve of negatieve evaluatie ervan
→ oordelende houding
→ kan ons beïnvloeden in gedachten, gevoelens en gedragingen
→ uit zich in positief respectievelijk negatief zelfbeeld
bv. L. vindt zichzelf vaak lelijk en dom. Hierdoor gaat ze zich minder inzetten voor haar
schoolwerk.
Zelfpresentatie = het beeld dat mensen van zichzelf ophangen zodanig dat de andere zich een beeld van
hen kunnen vormen
→ extern zelfbeeld
→ sociale identiteit
→ gerelateerd aan ideaalbeeld
→ ons anders voordoen dan we werkelijk zijn
→ doel: controle krijgen op gedrag van anderen tegenover onszelf
bv. contactadvertenties
Zelfbeschikking = de oorzaak die we aan ons eigen gedrag gaan toekennen
→ negatief zelfbeeld: slagen toekennen aan externe oorzaken, mislukken
toekennen aan interne oorzaken
→ attributies
→ wil zelfbeeld op bepaald niveau houden
bv. S. zegt dat ze goede punten heeft omdat de toets te makkelijk was
Zelfhandhaving = de verdedigingsstrategieën die we toepassen om bedreigende situaties aan te kunnen
= coping
→ we kunnen onszelf handhaven
→ stellen ons in staat om positief waardeoordeel toe te kennen aan onszelf
→ hoe hoger iemands zelfwaardegevoel, hoe meer neiging om
zelfverdedigingsmechanismen te gebruiken
9|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
HOGENT
2DE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
,1|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING ................................................................................................. 9
1.1 INLEIDING .......................................................................................................................................................................... 9
1.2 BEGRIPSBEPALING ............................................................................................................................................................. 9
1.3 EEN THEORETISCH KADER: HET PERSOONSMODEL VAN VERHOFSTADT-DENÈVE (1994) ............................................... 10
1.3.1 PERSOON ALS DYNAMISCHE IK-MIJ RELATIE ........................................................................................................... 10
1.3.2 DIMENSIES VAN HET ZELFBEELD: 6 FENOMENOLOGISCHE ZELFCONSTRUCTIES .................................................... 10
1.3.3 PERSOONSKENMERKEN EN CONDITIES .................................................................................................................. 11
1.3.4 EXTERN EN INTERN ZELFBEELD ............................................................................................................................... 11
1.3.5 BEWUSTZIJNSNIVEAU ............................................................................................................................................. 11
1.3.6 FENOMENOLOGISCHE ZELFCONSTRUCTIE EN REALITEIT ........................................................................................ 11
1.4 INFORMATIEBRONNEN BIJ DE OPBOUW VAN HET ZELFBEELD ....................................................................................... 11
1.4.1 INTROSPECTIE ......................................................................................................................................................... 11
1.4.2 PERCEPTIES VAN ONS EIGEN GEDRAG .................................................................................................................... 12
1.4.3 JEZELF VERGELIJKEN MET ANDEREN ...................................................................................................................... 12
1.4.4 HET AUTOBIOGRAFISCH GEHEUGEN ...................................................................................................................... 12
1.4.5 CULTURELE PERSPECTIEVEN ................................................................................................................................... 12
1.5 DE ONTWIKKELING VAN ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING ............................................................................................ 13
1.5.1 DE ONTWIKKELING VAN TAAL ................................................................................................................................. 13
1.5.2 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 3 TOT 4 JAAR ......................................................................................................... 13
1.5.3 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 5 TOT 7 JAAR ......................................................................................................... 13
1.5.4 KINDEREN IN DE LEEFTIJD VAN 8 TOT 11 JAAR ....................................................................................................... 14
1.5.5 DE ADOLESCENTIE................................................................................................................................................... 14
1.5.6 ONTWIKKELING VAN DE REFLECTIE OP DE ANDER VOLGENS SHELMAN ................................................................ 14
1.6 ZELFWAARDERING VERDER UITGEDIEPT ......................................................................................................................... 14
1.6.1 VERSCHILLENDE VISIES OP ZELFWAARDERING ....................................................................................................... 14
1.6.1.1 Het unidimensionele model ............................................................................................................................... 15
1.6.1.2 Het multidimensionele model ............................................................................................................................ 15
1.6.1.3 Het hiërarchische model .................................................................................................................................... 15
1.6.2 GLOBALE VERSUS DOMEINSPECIFIEKE ZELFWAARDERING..................................................................................... 15
1.6.3 HET ZELFWAARDERINGSMODEL VAN HARTER (1990) ............................................................................................ 15
1.6.4 MEETINSTRUMENTEN............................................................................................................................................. 16
1.6.4.1 Competentiebelevingsschaal voor Kinderen (CBSK)........................................................................................... 16
1.6.4.2 Competentiebelevingsschaal voor Adolescenten (CBSA) ................................................................................... 16
1.6.5 ZELFBEELDVERSTERKENDE TECHNIEKEN ................................................................................................................ 16
1.6.6 DE BEHOEFTE AAN ZELFWAARDERING ................................................................................................................... 17
1.6.7 MECHANISMEN VAN ZELFVERHEERLIJKING ............................................................................................................ 17
1.6.7.1 Zelfdienende cognities ....................................................................................................................................... 17
1.6.7.2 Zelfhandicappering ............................................................................................................................................. 18
1.6.7.3 BIRGing of zich koesteren aan het succes van anderen ..................................................................................... 18
1.6.7.4 Neerwaartse sociale vergelijkingen .................................................................................................................... 18
2|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 1.7 ZELFPRESENTATIE............................................................................................................................................................. 18
1.7.1 STRATEGISCHE ZELFPRESENTATIE ........................................................................................................................... 18
1.7.2 ZELFVERIFICATIE ...................................................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK 2: PERSOONLIJKHEID ...................................................................................................................... 19
2.1 inleiding ........................................................................................................................................................................... 19
2.2 EEN DEFINIËRING VAN HET BEGRIP ‘PERSOONLIJKHEID’ ................................................................................................ 19
2.2.1 VELE DEFINITIES ...................................................................................................................................................... 19
2.2.2 onderscheid tussen persoonlijkheid, TEMPERAMENT EN KARAKTER .................................................................... 19
2.3 GESCHIEDENIS VAN DE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE ............................................................................................. 19
2.3.1 WANNEER IS DE EERSTE PERSOONLIJKHEIDSTHEORIE ONTSTAAN? ....................................................................... 19
2.3.2 WAARDOOR IS DE PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE BEÏNVLOEDT? ..................................................................... 20
2.3.3 VRAAGSTUKKEN ...................................................................................................................................................... 20
2.4 IDEOGRAFISCHE EN NOMOTHETISCHE BENADERINGEN (ALLPORT) ............................................................................... 21
2.4.1 IDEOGRAFISCHE BENADERINGEN ........................................................................................................................... 21
2.4.2 NOMOTHETISCHE BENADERINGEN ........................................................................................................................ 21
2.5 METEN VAN PERSOONLIJKHEIDSKENMERKEN ................................................................................................................ 21
2.5.1 PSYCHOMETRISCHE METHODEN ............................................................................................................................ 21
2.5.2 DE FACTORANALYTISCHE METHODE ....................................................................................................................... 22
2.5.3 FACTORANALYTISCHE STUDIES VAN PERSOONLIJKHEID ......................................................................................... 22
2.5.4 DE KARAKTERTHEORIEËN ....................................................................................................................................... 22
2.5.5 PERSOONLIJKHEIDSEIGENSCHAPPEN OF SITUATIES? ............................................................................................. 22
2.6 THE ‘BIG FIVE’ .................................................................................................................................................................. 22
2.6.1 DE VIJF PERSOONLIJKHEIDSDIMENSIES .................................................................................................................. 22
2.6.2 GESCHIEDENIS VAN DE VIJF DIMENSIONELE BEGRIPPEN ....................................................................................... 23
2.6.3 DE BASIS VAN HET VIJF-FACTOREN MODEL: “DE LEXICALE HYPOTHESE” ............................................................... 23
2.6.4 DE RELEVANTIE VAN DEZE THEORIE? ...................................................................................................................... 23
2.7 MEETINSTRUMENTEN VAN PERSOONLIJKHEID ............................................................................................................... 24
2.7.1 DE NEO-PI-R (DE NEO- PERSONALITY INVENTORY-REVISED) .................................................................................. 24
2.7.2 DE HIËRARCHISCHE PERSOONLIJKHEIDSVRAGENLIJST VOOR KINDEREN ............................................................... 24
2.8 persoonlijkheid van kinderen .......................................................................................................................................... 24
2.9 ARTIKEL: TEMPERAMENT, PERSOONLIJKHEID ENDE ONTWIKKELING VAN EMOTIONELE- EN GEDRAGSPROBLEMEN ... 24
2.9.1 VERSCHILLEN TUSSEN TEMPERAMENT EN PERSOONLIJKHEID ............................................................................... 24
2.9.2 DE VIER TEMPERAMENTSMODELLEN ..................................................................................................................... 25
2.9.3 HYPOTHESEN OM DE RELATIE TUSSEN PERSOONLIJKHEID EN PSYCHOPATHOLOGIE TE VERKLAREN..................... 25
2.9.4 HET VIJF-FACTORENMODEL (VFM) ......................................................................................................................... 25
2.9.4.1 Belangrijkste bevindingen .................................................................................................................................. 25
2.9.4.2 Nadelen en kritiek op DSM IV ............................................................................................................................ 26
2.9.4.3 Alternatief........................................................................................................................................................... 26
2.9.5 MALADAPTIEVE TREKKEN ....................................................................................................................................... 26
2.9.6 BELANGRIJKE FACTOREN BIJ BEHANDELING ........................................................................................................... 26
3|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,HOOFDSTUK 3: EMOTIES EN EMOTIONELE INTELLIGENTIE ................................................................................... 27
3.1 DEFINIËRING EN OMKADERING VAN HET BEGRIP EMOTIE ............................................................................................. 27
3.1.1 EMOTIES: DE REACTIE VAN EEN HEEL SYSTEEM ..................................................................................................... 27
3.1.1.1 Een prikkel, een gebeurtenis .............................................................................................................................. 27
3.1.1.2 Psychologische processen (subjectieve emotionele beleving) ........................................................................... 27
3.1.1.3 Fysiologische processen ..................................................................................................................................... 27
3.1.1.4 Expressie ............................................................................................................................................................. 27
3.1.2 EEN MOGELIJKE DEFINITIE ...................................................................................................................................... 28
3.1.3 EIGENSCHAPPEN VAN EMOTIONELE ERVARING ..................................................................................................... 28
3.1.4 ONDERSCHEID GEVOEL, EMOTIE EN STEMMING ................................................................................................... 28
3.1.5 EMOTIES: ZIN EN ONZIN ......................................................................................................................................... 28
3.1.6 WAAR DIENEN EMOTIES VOOR? ............................................................................................................................. 29
3.1.5.1 Emoties zetten ons aan tot actie en bereiden ons daarop voor ......................................................................... 29
3.1.5.2 Emoties verstrekken ons belangrijke informatie over wat er in een bepaalde situatie aan de hand is ............. 29
3.1.5.3 Emoties dienen om ons te motiveren ................................................................................................................ 29
3.1.5.4 Emoties dienen om te communiceren ............................................................................................................... 29
3.1.5.5 Emoties zijn in wezen adaptief ........................................................................................................................... 29
3.1.7 PRIMAIRE EN SECUNDAIRE EMOTIES ...................................................................................................................... 29
3.2 DE ZES BASISEMOTIES ..................................................................................................................................................... 29
3.3 EMOTIES: CULTUURGEBONDEN OF AANGEBOREN? ....................................................................................................... 30
3.3.1 HET ONDERZOEK VAN PAUL EKMAN ....................................................................................................................... 30
3.3.2 UITINGSREGELS VAN EMOTIES BINNEN DE VERSCHILLENDE CULTUREN ................................................................ 30
3.4 KAN MEN LEUGENAARS ONTMASKEREN? ...................................................................................................................... 31
3.4.1 DE LEUGENDETECOR............................................................................................................................................... 31
3.5 THEORIEËN OVER HET ONTSTAAN VAN EMOTIES ........................................................................................................... 31
3.5.1 JAMES-LANGE THEORIE .......................................................................................................................................... 31
3.5.1.1 Kritieken op de James-Lange theorie ................................................................................................................. 31
3.5.1.2 De ‘gelaatsfeedback hypothese’ ......................................................................................................................... 31
3.5.2 CANNON-BARD THEORIE ........................................................................................................................................ 32
3.5.2.1 Kritieken op de Cannon-Bard theorie ................................................................................................................. 32
3.5.3 SCHACHTER EN SINGER (2-FACTOREN THEORIE) .................................................................................................... 32
3.5.4 THEORIE VAN LEDOUX ............................................................................................................................................ 33
3.5.5 DE COMPONENTIËLE EMOTIETHEORIE ................................................................................................................... 33
3.5.6 CONCLUSIE EMOTIETHEORIEËN .............................................................................................................................. 33
3.6 EMOTIONELE INTELLIGENTIE ........................................................................................................................................... 33
3.6.1 DE VIJF DOMEINEN VAN EMOTIONELE INTELLIGENTIE .......................................................................................... 34
3.7 ALS HULPBERLENER WERKEN MET EMOTIES VAN DE CLIËNT EN VAN JEZELF ................................................................ 34
3.8 ARTIKEL: uiten van emoties door Marokaans-Nederlands en autochtoon-Nederlandse kinderen................................. 34
HOOFDSTUK 4: STRESS, BURN-OUT EN COPING................................................................................................... 35
4.1 STRESS: EEN BREED BEGRIP ............................................................................................................................................. 35
4.2 GEZONDE EN ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................................. 35
4|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 4.2.1 KENMERKEN VAN GEZONDE STRESS ....................................................................................................................... 35
4.2.2 KENMERKEN VAN ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................. 35
4.3 BRONNEN VAN STRESS .................................................................................................................................................... 36
4.3.1 ALLEDAAGSE PROBLEMEN ...................................................................................................................................... 36
4.3.2 LEVENSGEBEURTENISSEN ....................................................................................................................................... 36
4.3.3 TRAUMATISCHE ERVARINGEN ................................................................................................................................ 36
4.3.4 CHRONISCHE STRESS: DE DUUR VAN STRESSVOLLE GEBEURTENISSEN .................................................................. 36
4.4 MODEL VOOR ONGEZONDE STRESS ................................................................................................................................ 36
4.4.1 DE ROL VAN DOELEN IN HET ONTSTAAN VAN ONGEZONDE STRESS ...................................................................... 37
4.4.2 DE ROL VAN PERSOONLIJKHEID IN HET ONTSTAAN VAN ONGEZONDE STRESS ...................................................... 37
4.5 BEOORDELINGSPROCESSEN ............................................................................................................................................ 37
4.5.1 ATTRIBUTIONELE EN VERKLARENDE STIJLEN .......................................................................................................... 37
4.5.2 PERCEPTIE VAN CONTROLE ..................................................................................................................................... 38
4.5.3 OPTIMISME EN POSITIEVE EMOTIES ....................................................................................................................... 38
4.6 LANGDURIG ONGEZONDE STRESS OP HET WERK: BURN-OUT ........................................................................................ 38
4.6.1 STRESS EIGEN AAN DE HULPVERLENING ................................................................................................................ 38
4.6.2 BURN-OUT ALS EINDFASE VAN EEN LANGDURIG PROCES ...................................................................................... 38
4.6.1.1 Stress is een dynamisch proces .......................................................................................................................... 38
4.6.1.2 Jobstress ............................................................................................................................................................. 39
4.6.1.3 Overspanning ..................................................................................................................................................... 39
4.6.1.4 Psychologische inkapseling of burn-out ............................................................................................................. 39
4.6.3 WAT IS BURN-OUT?................................................................................................................................................. 39
4.6.4.1 De drie pijlers van burn-out................................................................................................................................ 39
4.6.4.1 Actua en nieuwe definitie van burn-out............................................................................................................. 40
4.6.4.2 Verklaringsmodellen van burn-out ..................................................................................................................... 40
4.6.4 BEÏNVLOEDENDE FACTOREN ................................................................................................................................... 40
4.6.5.1 Individuele factoren (persoonlijke factoren) ...................................................................................................... 40
4.6.5.2 Factoren eigen aan het werk (professionele factoren) ....................................................................................... 40
4.6.5.3 Organisatorische factoren (de werkomgeving) .................................................................................................. 40
4.6.5.4 Maatschappelijke factoren (factoren uit de sociale omgeving).......................................................................... 41
4.6.5 ONDERSCHEID STRESS EN BURN-OUT .................................................................................................................... 41
4.7 GEVOLGEN (CONSEQUENTIES) VAN STRESS EN BURN-OUT VOOR JEZELF EN DE OMGEVING ........................................ 41
4.8 COPING: OMGAAN MET STRESS ...................................................................................................................................... 41
4.9 STRESS EN BURN-OUT: WAT KAN JE ER ZELF AAN DOEN? ............................................................................................... 42
4.9.1 STRESSBELEID ......................................................................................................................................................... 42
4.9.2 ZICHT KRIJGEN OP DE EIGEN HULPVERLENINGSSTIJL ............................................................................................. 42
4.9.3 ANDERS LEREN DENKEN ......................................................................................................................................... 42
4.9.2.1 Opsporen van stressveroorzakende irrationele gedachten ................................................................................ 42
4.9.2.2 Het ABC-schema ................................................................................................................................................. 42
4.9.4 ZORGEN VOOR JEZELF ............................................................................................................................................. 43
4.9.3.1 Evenwicht tussen werk en ontspanning ............................................................................................................. 43
5|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,HOOFDSTUK 5: FAALANGST ................................................................................................................................ 44
5.1 ANGST .............................................................................................................................................................................. 44
5.1.1 ANGST ALS LEVENSTREK ......................................................................................................................................... 44
5.1.2 ANGST ALS TOESTAND ............................................................................................................................................ 44
5.2 FAALANGST ...................................................................................................................................................................... 44
5.2.1 BEGRIPSOMSCHRIJVING ......................................................................................................................................... 44
5.2.2 EEN DEFINITIE ......................................................................................................................................................... 44
5.2.3 PREVALENTIE EN CO-MORBIDITEIT VAN FAALANGST ............................................................................................. 45
5.2.4 SOORTEN FAALANGST............................................................................................................................................. 45
5.2.5 TYPES FAALANGSTIGEN........................................................................................................................................... 45
5.2.6 FACTOREN DIE EEN INVLOED HEBBEN OP FAALANGST .......................................................................................... 46
5.2.6.1 Cultuurinvloeden ................................................................................................................................................ 46
5.2.6.2 Schoolse invloeden ............................................................................................................................................. 46
5.2.6.3 De invloed van onze (prestatie)maatschappij .................................................................................................... 46
5.2.6.4 Gezinsinvloeden ................................................................................................................................................. 46
5.2.6.5 Onuitvoerbare opdrachten ................................................................................................................................. 47
5.2.6.6 Erfelijke invloeden .............................................................................................................................................. 47
5.2.6.7 Persoonlijke ervaringen ...................................................................................................................................... 47
5.3 HERKENNEN VAN FAALANGST (KENMERKEN) ................................................................................................................. 47
5.3.1 HET ZELFBEELD EN BEELD VAN DE ANDER.............................................................................................................. 47
5.3.1.1 Het zelfbeeld ...................................................................................................................................................... 47
5.3.1.2 Het beeld van de ander ...................................................................................................................................... 47
5.3.2 REACTIES EN KENMERKEN VERBONDEN AAN FAALANGST ..................................................................................... 48
5.3.3 VERSCHILLENDE GEDRAGSPATRONEN (UITGANGSVORMEN) ................................................................................. 48
5.4 CONCEPTUELE BENADERING: BESCHRIJVEND PROCESMODEL VAN MOTIVATIE EN FAALANGST.................................... 48
5.5 METEN VAN FAALANGST: ENKELE MEETINSTRUMENTEN ............................................................................................... 50
5.5.1 EXAMEN TOETS ATTITUDE VRAGENLIJST (ETAV) ..................................................................................................... 50
5.5.2 DE VRAGENLIJST AANGAANDE STUDIE- EN EXAMENVAARDIGHEDEN (VASEV) ..................................................... 51
5.5.3 enkele bemerkingen ............................................................................................................................................... 51
5.6 HOE OMGAAN MET FAALANGST? ................................................................................................................................... 51
5.6.1 ANDERS LEREN DENKEN ......................................................................................................................................... 51
5.6.1.1 De Rationele Emotieve Therapie (RET) en het opsporen van denkfouten (Ellis) ................................................ 51
5.6.1.2 Het G-denken ..................................................................................................................................................... 52
5.6.1.3 Ankers ................................................................................................................................................................. 53
5.6.1.4 Gedachtencirkels ................................................................................................................................................ 53
5.6.1.5 Realistische doelen stellen ................................................................................................................................. 53
5.6.2 HELPEN OMGAAN MET LICHAMELIJKE SPANNING ................................................................................................. 54
5.6.2.1 Ademhaling ........................................................................................................................................................ 54
5.6.2.1 Relaxatietechnieken .......................................................................................................................................... 54
5.6.2.1 Zithouding .......................................................................................................................................................... 54
5.6.3 FAALANGSTTRAINING IN GROEP ............................................................................................................................ 54
6|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, 5.6.4 PSYCHO-EDUCATIE .................................................................................................................................................. 54
5.6.5 OUDERS EN FAALANGST ......................................................................................................................................... 55
5.6.5.1 Hoe kunnen ouders een veilig klimaat scheppen voor hun faalangstig kind? .................................................... 55
5.6.5.2 Zorgen voor een evenwichtige communicatie ................................................................................................... 55
5.6.5.3 Samenwerking tussen school en de ouders ....................................................................................................... 55
BEGRIPPENLIJST ................................................................................................................................................. 56
7|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
,8|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
, HOOFDSTUK 1: ZELFBEELD EN ZELFWAARDERING
1.1 INLEIDING
Twee belangrijke fenomenen:
− vermogen tot zelfreflectie noodzakelijk om oorzaken van eigen gedrag te begrijpen
− het zelf wordt door sociale factoren beïnvloedt
1.2 BEGRIPSBEPALING
Verschillende theorieën over hoe het zelf in elkaar zit
→ veel begrippen om aspect vorm te geven bv. zelfconcept, zelftheorie, zelfwaardering, zelfbeeld, zelfevaluatie …
Begrip Uitleg
Zelfbeeld = het beeld dat iemand heeft van de eigen persoon
→ zelfconcept of zelfschema
→ van jongs af aan gevormd
→ in verband gebracht met eigen functioneren
→ slaat op inhoud (= uitspraken over zichzelf) en structuur (= manier waarop persoon
opvattingen over zichzelf organiseert) van zelfkennis
→ de cognitieve component
bv. Ik kan goed sporten, het liefst doe ik balsporten zoals basket
Zelfwaardering = het affectieve aspect van het zelfbeeld, slaat op positieve of negatieve evaluatie ervan
→ oordelende houding
→ kan ons beïnvloeden in gedachten, gevoelens en gedragingen
→ uit zich in positief respectievelijk negatief zelfbeeld
bv. L. vindt zichzelf vaak lelijk en dom. Hierdoor gaat ze zich minder inzetten voor haar
schoolwerk.
Zelfpresentatie = het beeld dat mensen van zichzelf ophangen zodanig dat de andere zich een beeld van
hen kunnen vormen
→ extern zelfbeeld
→ sociale identiteit
→ gerelateerd aan ideaalbeeld
→ ons anders voordoen dan we werkelijk zijn
→ doel: controle krijgen op gedrag van anderen tegenover onszelf
bv. contactadvertenties
Zelfbeschikking = de oorzaak die we aan ons eigen gedrag gaan toekennen
→ negatief zelfbeeld: slagen toekennen aan externe oorzaken, mislukken
toekennen aan interne oorzaken
→ attributies
→ wil zelfbeeld op bepaald niveau houden
bv. S. zegt dat ze goede punten heeft omdat de toets te makkelijk was
Zelfhandhaving = de verdedigingsstrategieën die we toepassen om bedreigende situaties aan te kunnen
= coping
→ we kunnen onszelf handhaven
→ stellen ons in staat om positief waardeoordeel toe te kennen aan onszelf
→ hoe hoger iemands zelfwaardegevoel, hoe meer neiging om
zelfverdedigingsmechanismen te gebruiken
9|P E RS O O N L I J K H E I D S P SYC H O LO G I E
