Pluis in huis
Geïntegreerde bestrijding bestaat uit vijf stappen die logisch op elkaar volgen: voorkomen,
blokkeren, detecteren, beperken, bestrijden. Het programma gaat uit van preventieve maatregelen
en controle daarvan en komt pas in laatste instantie aan actieve bestrijdingsmaatregelen toe. Voor
het succesvol uitvoeren van de geïntegreerde aanpak is het belangrijk dat de coördinatie in handen
is van één persoon die bevoegd is maatregelen te treffen.
schimmels vormen een bedreiging voor archieven omdat ze ook het organisch materiaal in de
collecties
kunnen afbreken.
Schimmelsporen zijn overal aanwezig; het creëren van een steriel archief is onmogelijk. Sporen
kunnen echter niet zo maar ontkiemen en uitgroeien. Er moet aan een aantal groeivoorwaarden
worden voldaan. Ze hebben een voedingsbodem nodig. Organische materialen als papier, leer, lijm,
hout en textiel bieden voldoende voedingsstoffen. Verder hebben schimmels zuurstof nodig voor de
verbranding van de voedingsstoffen. De temperatuur waarbij schimmels zich kunnen ontwikkelen,
ligt tussen ongeveer 4 en 40C, met een optimum tussen 24 en 30C. Verreweg de belangrijkste
groeivoorwaarde is vocht. Schimmels hebben voor hun ontwikkeling een relatieve luchtvochtigheid
(RV) van 70-100% nodig.
Handhaven van een RV lager dan 60% is de meest efficiënte manier om schimmelgroei te
voorkómen!
Aantasting door schimmels:
– Schimmels die op een oppervlak groeien, ontnemen het zicht op de onderliggende tekst of
tekening en maken een document onleesbaar
– schimmeldraden tasten de structuur van het materiaal aan doordat ze er zich een weg doorheen
banen
– ze breken het materiaal met behulp van enzymen af om voedingsstoffen aan het materiaal te
kunnen onttrekken.
– Schimmels kunnen ook indirecte schade veroorzaken doordat ze tijdens hun groei zure
uitscheidingsproducten en kleurstoffen in het materiaal achterlaten
– gevaar voor de gezondheid
alleen doorstraling met gammastraling is een massaontsmetting, toepasbaar op schimmels.
Van gammastraling is echter bekend dat het de veroudering van materialen versnelt. Met name
papier is erg gevoelig voor de invloed van gammastraling. Bovendien stapelen die negatieve
effecten zich op, wat betekent dat bij iedere volgende behandeling de veroudering
nog meer wordt versneld.ook de kosten zijn hoog. Al met al is de meest geschikte methode om
archiefstukken van schimmel te ontdoen het droog, mechanisch verwijderen met een kwastje,
penseeltje of geschikt stofzuigermondstuk onder afzuiging. Bij deze methode worden de schimmels
niet gedood maar zo veel mogelijk verwijderd om de kans op nieuwe schimmelgroei na
terugplaatsing onder de juiste bewaaromstandigheden zo klein mogelijk te maken.
Na ontsmetting en/of verwijdering van de schimmelaantasting moeten de bewaaromstandigheden
worden geoptimaliseerd voordat de stukken worden teruggeplaatst. Immers, onder slechte
omstandigheden kan opnieuw schimmelgroei optreden. Aangezien die omstandigheden toch moeten
worden geoptimaliseerd, is het veel efficiënter om de bewaaromstandigheden al voor het uitbreken
van een schimmelaantasting te verbeteren dan pas erna. De nadruk bij het behoud van
archiefmateriaal moet dus liggen bij de preventie, het voorkómen van schimmelproblemen, in plaats
, van bij het bestrijden van schimmelaantastingen.
Preventie
Stap 1: Voorkomen
Stap 2: Blokkeren
Controle
Stap 3: Detecteren
Bestrijding
Stap 4: Beperken
Stap 5: Bestrijden
Voorkomen
Allereerst moet ervoor worden gezorgd dat de bewaaromstandigheden in het archief zodanig zijn
dat schimmelsporen niet ontkiemen.
A Houd de RV lager dan 60%.
B Zorg voor voldoende ventilatie.
C Vermijd microklimaten. (Microklimaten zijn plaatselijk afwijkende klimaatomstandigheden. Ze
kunnen optreden als gevolg van lokale vocht- of warmtebronnen, bij buitenmuren, op plaatsen waar
onvoldoende luchtcirculatie plaatsvindt en in verpakkingen. Om microklimaten te vermijden
moeten vocht- en warmtebronnen worden verwijderd en moet worden gezorgd voor optimale
luchtcirculatie. Daartoe moeten kasten en stellingen vrij staan van wanden, vloer (20 cm) en plafond
(30 cm))
D Houd de ruimte schoon en stofvrij
Blokkeren
Ervan uitgaande dat de collectieruimte schoon is en er geen sprake is van schimmelbesmetting,
moet men ervoor zorgen dat dit zo blijft. Men moet dus vermijden dat er schimmels in de
collectieruimte komen. De belangrijkste besmettingsbronnen zijn luchtbehandelingsinstallaties en
besmet archiefmateriaal dat van buiten komt.
A Ga na waar schimmels het gebouw kunnen binnenkomen en neem maatregelen om dat tegen te
gaan. (bouwkundig)
B Controleer en vervang filters van luchtbehandelingsinstallaties regelmatig.
C Reinig kanalen, warmtewisselaars en druipbakken van luchtbehandelingsinstallaties regelmatig.
D Controleer binnenkomend archiefmateriaal op schimmelgroei.
E Plaats besmet en verdacht materiaal in quarantaine; isoleer en behandel besmet materiaal (stap
4/5).
F Controleer of verdacht materiaal schimmelgroei vertoont:
– zo nee: maak schoon en neem op in het archief (stap 5);
– zo ja: isoleer en behandel (stap 4/5).
Detecteren
Regelmatige visuele inspecties en bemonstering van ruimtes en archiefmateriaal is nodig om te
controleren of de maatregelen die bij stap 1 en 2 zijn getroffen, voldoen om schimmelbesmetting
tegen te gaan.
A Inspecteer steekproefsgewijs archiefstukken in het depot.
B Inspecteer uitgeleende stukken.
C Inspecteer de collectieruimte regelmatig. (1. Alle personeelsleden die in de collectieruimte
komen, van archivaris tot schoonmakers, kunnen erop worden geattendeerd hun ogen open te
houden. Instrueer iedereen om op zowel schimmels als insecten te letten en vertel wie de
coördinator is om vondsten aan te melden.
2. De aanwezigheid van levensvatbare schimmelsporen in de ruimte kan worden bepaald met de
luchtkiemgetalbepaling (RCS), de Rodac kiemgetalbepaling en met de ARA-kit kiemgetalbepaling.)
Geïntegreerde bestrijding bestaat uit vijf stappen die logisch op elkaar volgen: voorkomen,
blokkeren, detecteren, beperken, bestrijden. Het programma gaat uit van preventieve maatregelen
en controle daarvan en komt pas in laatste instantie aan actieve bestrijdingsmaatregelen toe. Voor
het succesvol uitvoeren van de geïntegreerde aanpak is het belangrijk dat de coördinatie in handen
is van één persoon die bevoegd is maatregelen te treffen.
schimmels vormen een bedreiging voor archieven omdat ze ook het organisch materiaal in de
collecties
kunnen afbreken.
Schimmelsporen zijn overal aanwezig; het creëren van een steriel archief is onmogelijk. Sporen
kunnen echter niet zo maar ontkiemen en uitgroeien. Er moet aan een aantal groeivoorwaarden
worden voldaan. Ze hebben een voedingsbodem nodig. Organische materialen als papier, leer, lijm,
hout en textiel bieden voldoende voedingsstoffen. Verder hebben schimmels zuurstof nodig voor de
verbranding van de voedingsstoffen. De temperatuur waarbij schimmels zich kunnen ontwikkelen,
ligt tussen ongeveer 4 en 40C, met een optimum tussen 24 en 30C. Verreweg de belangrijkste
groeivoorwaarde is vocht. Schimmels hebben voor hun ontwikkeling een relatieve luchtvochtigheid
(RV) van 70-100% nodig.
Handhaven van een RV lager dan 60% is de meest efficiënte manier om schimmelgroei te
voorkómen!
Aantasting door schimmels:
– Schimmels die op een oppervlak groeien, ontnemen het zicht op de onderliggende tekst of
tekening en maken een document onleesbaar
– schimmeldraden tasten de structuur van het materiaal aan doordat ze er zich een weg doorheen
banen
– ze breken het materiaal met behulp van enzymen af om voedingsstoffen aan het materiaal te
kunnen onttrekken.
– Schimmels kunnen ook indirecte schade veroorzaken doordat ze tijdens hun groei zure
uitscheidingsproducten en kleurstoffen in het materiaal achterlaten
– gevaar voor de gezondheid
alleen doorstraling met gammastraling is een massaontsmetting, toepasbaar op schimmels.
Van gammastraling is echter bekend dat het de veroudering van materialen versnelt. Met name
papier is erg gevoelig voor de invloed van gammastraling. Bovendien stapelen die negatieve
effecten zich op, wat betekent dat bij iedere volgende behandeling de veroudering
nog meer wordt versneld.ook de kosten zijn hoog. Al met al is de meest geschikte methode om
archiefstukken van schimmel te ontdoen het droog, mechanisch verwijderen met een kwastje,
penseeltje of geschikt stofzuigermondstuk onder afzuiging. Bij deze methode worden de schimmels
niet gedood maar zo veel mogelijk verwijderd om de kans op nieuwe schimmelgroei na
terugplaatsing onder de juiste bewaaromstandigheden zo klein mogelijk te maken.
Na ontsmetting en/of verwijdering van de schimmelaantasting moeten de bewaaromstandigheden
worden geoptimaliseerd voordat de stukken worden teruggeplaatst. Immers, onder slechte
omstandigheden kan opnieuw schimmelgroei optreden. Aangezien die omstandigheden toch moeten
worden geoptimaliseerd, is het veel efficiënter om de bewaaromstandigheden al voor het uitbreken
van een schimmelaantasting te verbeteren dan pas erna. De nadruk bij het behoud van
archiefmateriaal moet dus liggen bij de preventie, het voorkómen van schimmelproblemen, in plaats
, van bij het bestrijden van schimmelaantastingen.
Preventie
Stap 1: Voorkomen
Stap 2: Blokkeren
Controle
Stap 3: Detecteren
Bestrijding
Stap 4: Beperken
Stap 5: Bestrijden
Voorkomen
Allereerst moet ervoor worden gezorgd dat de bewaaromstandigheden in het archief zodanig zijn
dat schimmelsporen niet ontkiemen.
A Houd de RV lager dan 60%.
B Zorg voor voldoende ventilatie.
C Vermijd microklimaten. (Microklimaten zijn plaatselijk afwijkende klimaatomstandigheden. Ze
kunnen optreden als gevolg van lokale vocht- of warmtebronnen, bij buitenmuren, op plaatsen waar
onvoldoende luchtcirculatie plaatsvindt en in verpakkingen. Om microklimaten te vermijden
moeten vocht- en warmtebronnen worden verwijderd en moet worden gezorgd voor optimale
luchtcirculatie. Daartoe moeten kasten en stellingen vrij staan van wanden, vloer (20 cm) en plafond
(30 cm))
D Houd de ruimte schoon en stofvrij
Blokkeren
Ervan uitgaande dat de collectieruimte schoon is en er geen sprake is van schimmelbesmetting,
moet men ervoor zorgen dat dit zo blijft. Men moet dus vermijden dat er schimmels in de
collectieruimte komen. De belangrijkste besmettingsbronnen zijn luchtbehandelingsinstallaties en
besmet archiefmateriaal dat van buiten komt.
A Ga na waar schimmels het gebouw kunnen binnenkomen en neem maatregelen om dat tegen te
gaan. (bouwkundig)
B Controleer en vervang filters van luchtbehandelingsinstallaties regelmatig.
C Reinig kanalen, warmtewisselaars en druipbakken van luchtbehandelingsinstallaties regelmatig.
D Controleer binnenkomend archiefmateriaal op schimmelgroei.
E Plaats besmet en verdacht materiaal in quarantaine; isoleer en behandel besmet materiaal (stap
4/5).
F Controleer of verdacht materiaal schimmelgroei vertoont:
– zo nee: maak schoon en neem op in het archief (stap 5);
– zo ja: isoleer en behandel (stap 4/5).
Detecteren
Regelmatige visuele inspecties en bemonstering van ruimtes en archiefmateriaal is nodig om te
controleren of de maatregelen die bij stap 1 en 2 zijn getroffen, voldoen om schimmelbesmetting
tegen te gaan.
A Inspecteer steekproefsgewijs archiefstukken in het depot.
B Inspecteer uitgeleende stukken.
C Inspecteer de collectieruimte regelmatig. (1. Alle personeelsleden die in de collectieruimte
komen, van archivaris tot schoonmakers, kunnen erop worden geattendeerd hun ogen open te
houden. Instrueer iedereen om op zowel schimmels als insecten te letten en vertel wie de
coördinator is om vondsten aan te melden.
2. De aanwezigheid van levensvatbare schimmelsporen in de ruimte kan worden bepaald met de
luchtkiemgetalbepaling (RCS), de Rodac kiemgetalbepaling en met de ARA-kit kiemgetalbepaling.)
