Hoofdstuk 1: Tijd van de jagers en boeren
Paragraaf 1.1: Van jagers/verzamelaars naar boeren
De eerste mensen leefden als jagers/verzamelaars. De tijd waarin zij leefden noemen we de:
- Prehistorie (begon toen mensen zich gingen vestigen in een gebied en eindigde toen er een
schrift ontstond)
Kenmerken van de levenswijze van de jagers/verzamelaars zijn:
- Ze trokken rond in kleine groepen, op zoek naar voedsel
- Ze bouwden hutten of tenten als tijdelijk onderkomen op de plek waar ze zich vestigden.
Vanuit dit kamp gingen ze jagen en vissen of op zoek naar vruchten en planten.
- Omdat ze rondtrokken hadden ze weinig bezit en zijn er ook weinig artefacten (een door de
mens gemaakt voorwerp) gevonden uit deze tijd.
Van de immateriële kenmerken in de cultuur van de jagers-verzamelaars weten we erg weinig, omdat
er in deze tijd nog geen schrift was.
Uit ongeschreven bronnen proberen archeologen wel af te leiden wat de mensen voelden/dachten,
maar dat blijven interpretaties. Bijv. uit grafgiften kan je afleiden dat de mensen geloofden in een
hiernamaals.
Uit een ontdekking bleek dat er in 20 000 v. Chr. aan de rand van de Tiberias een groep van jagers-
verzamelaars was dat zich langer dan een jaar op deze plek heeft gevestigd. Dit waren wel jagers-
verzamelaars, maar geen nomaden. Door het extreem gunstige klimaat in deze tijd leverde de natuur
voedsel in overvloed en hoefden de mensen niet rond te trekken. Dit waren dorpjes van ongeveer 150
bewoners.
Rond 11 000 v. Chr. veranderde het klimaat in dit gebied. Dat had invloed op het ontstaan van de
landbouw. De Natufiërs waren de eerste die begonnen te experimenteren met graanproducten en het
tam maken van dieren.
Door de landbouw hoefden de mensen niet meer opzoek naar voedsel, maar produceerden ze het zelf.
Door deze ontwikkeling konden mensen lange tijd op dezelfde plek blijven. De bevolking groeide en zo
ook de nederzettingen.
Het gebied in het Midden-Oosten waar landbouw is uitgevonden wordt genoemd:
- De Vruchtbare Halvemaan
De overgang naar de landbouwsamenleving had zulke grote gevolgen, dat we spreken van:
- De Neolithische Revolutie (landbouwrevolutie. Kreeg ook kritiek, omdat er nog geen schrift
was, dus kunnen we de oorzaken en gevolgen alleen maar vaststellen aan de hand van
ongeschreven bronnen)
De kennis van de landbouw werd verder verspreid vanuit het Midden-Oosten. Rond 5000 v. Chr. was
de revolutie ook in West-Europa op gang gekomen.
De bevolking uit de vruchtbare halvemaan was erg gegroeid door deze ontwikkeling en er was niet
meer genoeg voedsel om iedereen te voeden. Het is daarom mogelijk dat ze om die reden op zoek
gingen naar nieuwe plekken om voedsel te verbouwen en te gaan leven. Zo verspreidde de landbouw
1
,De overgang naar agrarische samenleving zorgde voor veel veranderingen:
- De boeren waren geen nomaden meer maar werden sedentair (zich op een vaste plek
vestigend)
Er werden geen tijdelijke, maar stevige huizen gebouwd die lang meekonden.
- Boeren gebruikten andere werktuigen. Bijv. sikkels of ploegen, maar ook potten om graan in
te bewaren.
- Doordat ze zich op een vaste plek hadden gevestigd, konden ze meer bezittingen hebben
(vroeger onhandig met reizen, nomaden). Dat zorgde voor statusverschillen, sociale
ongelijkheid en zo ontstond langzamerhand: een sociale hiërarchie.
Paragraaf 1.2: Oude beschavingen, steden en staten
Rond 6500 v. Chr ontstonden de eerste dorpen aan de oevers van de Tigres en de Eufraat In Soemerië
(Zuid-Mesopotamië).
Ondanks het warme klimaat, was de oogst van de landbouw zeer succesvol door een nieuwe techniek
in de landbouw:
- Irrigatielandbouw
Het gebruiken van vruchtbaar slip van de oevers, aangevoerd door een ingewikkeld stelsel van
kanaaltjes vanaf de rivier (veel efficiënter dan voorgaande methodes).
Door deze irrigatielandbouw werden de sociale verschillen vergroot. Boeren die een rijkere oogst
binnen haalden, kregen daardoor ook meer macht. Ze werden politieke leiders en één van deze boeren
werd de belangrijkste leider van de stad (een soort koning).
Deze belangrijkste leider had verschillende taken:
- Hij organiseerde het gehele irrigatiesysteem in de stad
- Het besturen van de stad
- Hij organiseerde ook de bouw van grote publieke werken (bijv. tempels)
- Voerde oorlogen met koningen van andere steden (er werden stadmuren gebouwd voor de
veiligheid)
In 3500 v. Chr. waren de stadjes in Zuid-Mesopotamië uitgegroeid tot grote stadstaten, met gemiddeld
10 000 inwoners. Er waren zo’n dertig stadstaten in Soemerië, waarvan Uruk veruit de grootste was.
Deze stadstaten hadden een aantal gemeenschappelijke kenmerken:
- Een hiërarchische opbouw van de samenleving
- Een godsdienstig centrum (tempels)
- Specialisten (mensen met een ander beroep dan boer, bijv. timmerman)
- Het gebruik van schrift
De bevolking was verdeeld in sociale klassen:
1. De koning (de mensen dachten dat hij namens de goden op aarde regeerde en hij had daarom
erg veel macht)
2. De priesters (ze kenden een polytheïstische godsdienst, meerdere goden, en de priester
offerden geschenken aan de goden)
2
, 3. De ambachtslieden (door succesvolle oogst, konden mensen zich gaan specialiseren in het
vervaardigen van gereedschappen en kleding, of in de bouw van huizen en tempels)
4. De boeren (grootste gedeelte van de bevolking)
5. De slaven en krijgsgevangenen
Midden in de stad stond een groot religieus bouwwerk:
- De ziggurat (de mensen geloofden dat de priesters dichter bij god zouden komen, als zo op het
enorme bouwwerk stonden)
De tempeltoren had ook een economische functie, want rondom de ziggurat werden goederen
verhandeld en dit was ook de plek waren de boeren belasting (een deel van de oogst) moesten geven
aan de koning. In ruil voor deze belasting kregen ze veiligheid en onderhoud van het irrigatiesysteem.
Rond 3300 v. Chr. ontstond het schrift in Mesopotamië, vanaf toen konden mensen een boekhouding
bijhouden, wetten en regels vastleggen en religieuze en historische verhalen opschrijven.
Ze schreven met het spijkerschrift. Dit was erg lastig om te leren en zo ontstonden dus ook de eerste
scholen. Maar weinig mensen konden lezen en schrijven en dat zorgde ervoor dat schrijvers veel
aanzien hadden.
Doordat in deze tijd de eerste geschreven bronnen zijn gemaakt, is dit het einde van de prehistorie in
deze cultuur.
De oude beschavingen in Mesopotamië, waren uitgegroeid uit tot complexe en hoogontwikkelde
culturen. Deze beschaving beschouwen wij als oorsprong van onze cultuur.
Steden in Mesopotamië begonnen steeds meer samen te werken. Dit had voordelen op economisch
en militair gebied. Er ontstonden grote begrensde gebieden met een eigen bestuur.
Dit zijn allemaal kenmerken van een staat.
Paragraaf 1.3: Egypte, revolutie in een natiestaat
In 5000 v. Chr vestigden de eerste kleine boeren zich langs de Nijl, vanwege het droge klimaat. De Nijl
overstroomde elk jaar en liet langs de oevers (later kwamen hier dus akkers) een vruchtbaar laagje slip
achter. Door de Nijl in combinatie met de irrigatielandbouw zorgde dit voor erg succesvolle oogsten.
Dit zorgde voor een bevolkingsgroei en zo ontstonden de eerste dorpen en steden. Later konden door
hier door de Nijl miljoenen mensen wonen, het Egyptische Rijk.
De belangrijkste persoon in het rijk was de farao. Hij had alle macht en werd gezien als een god. Deze
functie als farao was erfelijk.
Rond 2950 v. Chr. kreeg Narmer de leiding over heel Egypte en zo werd het rijk verenigd tot één staat
met één leider. Egypte werd bestuurd vanuit de hoofdsteden Memphis of Thebe.
Door een eenheid van taal, geloof, cultuur en bestuur groeide de samenhorigheid en werd Egypte
beschouwd als de eerste natiestaat.
De Egyptenaren waren polytheïstisch en aanbaden verschillende goden tegelijk. De belangrijkste god
was Amon, god van schepping. Er werden grote tempels gebouwd om Amon en andere goden te
3
, aanbidden en ook thuis werden de goden vereerd. De priesters hadden veel aanzien en macht en dat
baarde zorgen bij de farao, want de zij konden de machtspositie van hem verzwakken.
In 1353 v. Chr kreeg Amenhotep IV de nieuwe farao en hij zou voor een revolutie zorgen. Door massale
verering van de god Amon, waren de Amon-priesters erg rijk en hadden ze veel macht. Om deze macht
van hun terug te dringen en die van hemzelf te vergroten voerde hij radicale veranderingen in:
- Hij verbood het aanbidden van andere goden en voerde het monotheïstische geloof in, waarbij
alleen de god, Aton, werd vereerd. Hij liet zijn naam veranderen tot Achnaton, liet alle
schilderingen en beelden van andere goden verwijderen en priesters die andere goden dan
Aton aanboden verloren hun functie en macht.
- Hij liet een nieuwe hoofdstad bouwen, Achetaton, omdat Thebe (de oude hoofdstad) erg
verbonden was aan Amon. Deze nieuwe hoofdstad was ingericht op het aanbidden van Aton.
- Hij liet zichzelf en andere leden van de Koninklijke familie op een andere manier afbeelden.
Van oudsher werden de farao’s stijf en krachtig afgebeeld, maar Achnaton liet zich gevoelig en
verfijnd afbeelden (lange hoofden en lange vingers-> hiermee wilde hij het verschil tussen de
farao en het gewone volk benadrukken)
Na de dood van Achnaton werden de veranderingen die hij had doorgevoerd, weer teruggevoerd.
Oude tempels werden heropend, priesters kregen hun macht weer terug en de stad, Achetaton, raakte
in verval. Zijn zoon, Toetanchamon (9 jaar) volgde hem op.
4
Paragraaf 1.1: Van jagers/verzamelaars naar boeren
De eerste mensen leefden als jagers/verzamelaars. De tijd waarin zij leefden noemen we de:
- Prehistorie (begon toen mensen zich gingen vestigen in een gebied en eindigde toen er een
schrift ontstond)
Kenmerken van de levenswijze van de jagers/verzamelaars zijn:
- Ze trokken rond in kleine groepen, op zoek naar voedsel
- Ze bouwden hutten of tenten als tijdelijk onderkomen op de plek waar ze zich vestigden.
Vanuit dit kamp gingen ze jagen en vissen of op zoek naar vruchten en planten.
- Omdat ze rondtrokken hadden ze weinig bezit en zijn er ook weinig artefacten (een door de
mens gemaakt voorwerp) gevonden uit deze tijd.
Van de immateriële kenmerken in de cultuur van de jagers-verzamelaars weten we erg weinig, omdat
er in deze tijd nog geen schrift was.
Uit ongeschreven bronnen proberen archeologen wel af te leiden wat de mensen voelden/dachten,
maar dat blijven interpretaties. Bijv. uit grafgiften kan je afleiden dat de mensen geloofden in een
hiernamaals.
Uit een ontdekking bleek dat er in 20 000 v. Chr. aan de rand van de Tiberias een groep van jagers-
verzamelaars was dat zich langer dan een jaar op deze plek heeft gevestigd. Dit waren wel jagers-
verzamelaars, maar geen nomaden. Door het extreem gunstige klimaat in deze tijd leverde de natuur
voedsel in overvloed en hoefden de mensen niet rond te trekken. Dit waren dorpjes van ongeveer 150
bewoners.
Rond 11 000 v. Chr. veranderde het klimaat in dit gebied. Dat had invloed op het ontstaan van de
landbouw. De Natufiërs waren de eerste die begonnen te experimenteren met graanproducten en het
tam maken van dieren.
Door de landbouw hoefden de mensen niet meer opzoek naar voedsel, maar produceerden ze het zelf.
Door deze ontwikkeling konden mensen lange tijd op dezelfde plek blijven. De bevolking groeide en zo
ook de nederzettingen.
Het gebied in het Midden-Oosten waar landbouw is uitgevonden wordt genoemd:
- De Vruchtbare Halvemaan
De overgang naar de landbouwsamenleving had zulke grote gevolgen, dat we spreken van:
- De Neolithische Revolutie (landbouwrevolutie. Kreeg ook kritiek, omdat er nog geen schrift
was, dus kunnen we de oorzaken en gevolgen alleen maar vaststellen aan de hand van
ongeschreven bronnen)
De kennis van de landbouw werd verder verspreid vanuit het Midden-Oosten. Rond 5000 v. Chr. was
de revolutie ook in West-Europa op gang gekomen.
De bevolking uit de vruchtbare halvemaan was erg gegroeid door deze ontwikkeling en er was niet
meer genoeg voedsel om iedereen te voeden. Het is daarom mogelijk dat ze om die reden op zoek
gingen naar nieuwe plekken om voedsel te verbouwen en te gaan leven. Zo verspreidde de landbouw
1
,De overgang naar agrarische samenleving zorgde voor veel veranderingen:
- De boeren waren geen nomaden meer maar werden sedentair (zich op een vaste plek
vestigend)
Er werden geen tijdelijke, maar stevige huizen gebouwd die lang meekonden.
- Boeren gebruikten andere werktuigen. Bijv. sikkels of ploegen, maar ook potten om graan in
te bewaren.
- Doordat ze zich op een vaste plek hadden gevestigd, konden ze meer bezittingen hebben
(vroeger onhandig met reizen, nomaden). Dat zorgde voor statusverschillen, sociale
ongelijkheid en zo ontstond langzamerhand: een sociale hiërarchie.
Paragraaf 1.2: Oude beschavingen, steden en staten
Rond 6500 v. Chr ontstonden de eerste dorpen aan de oevers van de Tigres en de Eufraat In Soemerië
(Zuid-Mesopotamië).
Ondanks het warme klimaat, was de oogst van de landbouw zeer succesvol door een nieuwe techniek
in de landbouw:
- Irrigatielandbouw
Het gebruiken van vruchtbaar slip van de oevers, aangevoerd door een ingewikkeld stelsel van
kanaaltjes vanaf de rivier (veel efficiënter dan voorgaande methodes).
Door deze irrigatielandbouw werden de sociale verschillen vergroot. Boeren die een rijkere oogst
binnen haalden, kregen daardoor ook meer macht. Ze werden politieke leiders en één van deze boeren
werd de belangrijkste leider van de stad (een soort koning).
Deze belangrijkste leider had verschillende taken:
- Hij organiseerde het gehele irrigatiesysteem in de stad
- Het besturen van de stad
- Hij organiseerde ook de bouw van grote publieke werken (bijv. tempels)
- Voerde oorlogen met koningen van andere steden (er werden stadmuren gebouwd voor de
veiligheid)
In 3500 v. Chr. waren de stadjes in Zuid-Mesopotamië uitgegroeid tot grote stadstaten, met gemiddeld
10 000 inwoners. Er waren zo’n dertig stadstaten in Soemerië, waarvan Uruk veruit de grootste was.
Deze stadstaten hadden een aantal gemeenschappelijke kenmerken:
- Een hiërarchische opbouw van de samenleving
- Een godsdienstig centrum (tempels)
- Specialisten (mensen met een ander beroep dan boer, bijv. timmerman)
- Het gebruik van schrift
De bevolking was verdeeld in sociale klassen:
1. De koning (de mensen dachten dat hij namens de goden op aarde regeerde en hij had daarom
erg veel macht)
2. De priesters (ze kenden een polytheïstische godsdienst, meerdere goden, en de priester
offerden geschenken aan de goden)
2
, 3. De ambachtslieden (door succesvolle oogst, konden mensen zich gaan specialiseren in het
vervaardigen van gereedschappen en kleding, of in de bouw van huizen en tempels)
4. De boeren (grootste gedeelte van de bevolking)
5. De slaven en krijgsgevangenen
Midden in de stad stond een groot religieus bouwwerk:
- De ziggurat (de mensen geloofden dat de priesters dichter bij god zouden komen, als zo op het
enorme bouwwerk stonden)
De tempeltoren had ook een economische functie, want rondom de ziggurat werden goederen
verhandeld en dit was ook de plek waren de boeren belasting (een deel van de oogst) moesten geven
aan de koning. In ruil voor deze belasting kregen ze veiligheid en onderhoud van het irrigatiesysteem.
Rond 3300 v. Chr. ontstond het schrift in Mesopotamië, vanaf toen konden mensen een boekhouding
bijhouden, wetten en regels vastleggen en religieuze en historische verhalen opschrijven.
Ze schreven met het spijkerschrift. Dit was erg lastig om te leren en zo ontstonden dus ook de eerste
scholen. Maar weinig mensen konden lezen en schrijven en dat zorgde ervoor dat schrijvers veel
aanzien hadden.
Doordat in deze tijd de eerste geschreven bronnen zijn gemaakt, is dit het einde van de prehistorie in
deze cultuur.
De oude beschavingen in Mesopotamië, waren uitgegroeid uit tot complexe en hoogontwikkelde
culturen. Deze beschaving beschouwen wij als oorsprong van onze cultuur.
Steden in Mesopotamië begonnen steeds meer samen te werken. Dit had voordelen op economisch
en militair gebied. Er ontstonden grote begrensde gebieden met een eigen bestuur.
Dit zijn allemaal kenmerken van een staat.
Paragraaf 1.3: Egypte, revolutie in een natiestaat
In 5000 v. Chr vestigden de eerste kleine boeren zich langs de Nijl, vanwege het droge klimaat. De Nijl
overstroomde elk jaar en liet langs de oevers (later kwamen hier dus akkers) een vruchtbaar laagje slip
achter. Door de Nijl in combinatie met de irrigatielandbouw zorgde dit voor erg succesvolle oogsten.
Dit zorgde voor een bevolkingsgroei en zo ontstonden de eerste dorpen en steden. Later konden door
hier door de Nijl miljoenen mensen wonen, het Egyptische Rijk.
De belangrijkste persoon in het rijk was de farao. Hij had alle macht en werd gezien als een god. Deze
functie als farao was erfelijk.
Rond 2950 v. Chr. kreeg Narmer de leiding over heel Egypte en zo werd het rijk verenigd tot één staat
met één leider. Egypte werd bestuurd vanuit de hoofdsteden Memphis of Thebe.
Door een eenheid van taal, geloof, cultuur en bestuur groeide de samenhorigheid en werd Egypte
beschouwd als de eerste natiestaat.
De Egyptenaren waren polytheïstisch en aanbaden verschillende goden tegelijk. De belangrijkste god
was Amon, god van schepping. Er werden grote tempels gebouwd om Amon en andere goden te
3
, aanbidden en ook thuis werden de goden vereerd. De priesters hadden veel aanzien en macht en dat
baarde zorgen bij de farao, want de zij konden de machtspositie van hem verzwakken.
In 1353 v. Chr kreeg Amenhotep IV de nieuwe farao en hij zou voor een revolutie zorgen. Door massale
verering van de god Amon, waren de Amon-priesters erg rijk en hadden ze veel macht. Om deze macht
van hun terug te dringen en die van hemzelf te vergroten voerde hij radicale veranderingen in:
- Hij verbood het aanbidden van andere goden en voerde het monotheïstische geloof in, waarbij
alleen de god, Aton, werd vereerd. Hij liet zijn naam veranderen tot Achnaton, liet alle
schilderingen en beelden van andere goden verwijderen en priesters die andere goden dan
Aton aanboden verloren hun functie en macht.
- Hij liet een nieuwe hoofdstad bouwen, Achetaton, omdat Thebe (de oude hoofdstad) erg
verbonden was aan Amon. Deze nieuwe hoofdstad was ingericht op het aanbidden van Aton.
- Hij liet zichzelf en andere leden van de Koninklijke familie op een andere manier afbeelden.
Van oudsher werden de farao’s stijf en krachtig afgebeeld, maar Achnaton liet zich gevoelig en
verfijnd afbeelden (lange hoofden en lange vingers-> hiermee wilde hij het verschil tussen de
farao en het gewone volk benadrukken)
Na de dood van Achnaton werden de veranderingen die hij had doorgevoerd, weer teruggevoerd.
Oude tempels werden heropend, priesters kregen hun macht weer terug en de stad, Achetaton, raakte
in verval. Zijn zoon, Toetanchamon (9 jaar) volgde hem op.
4
