Actuele criminologie samenvatting
Criminologie blok 1 Universiteit Leiden
1 Criminologie: een terreinverkenning.........................................2
2 Beschrijvende criminologie.....................................................11
3 Het strafrechtelijk systeem in actie.........................................18
4 Verklaringen voor criminaliteit: het biologisch en psychologisch
perspectief.......................................................................................25
5 Het economisch en sociologisch perspectief...........................36
6 Criminaliteitspreventie...........................................................42
7 Straffen en criminaliteit.........................................................48
8 Victimologie.........................................................................56
9 Bijzondere misdrijven............................................................65
, 1 Criminologie: een terreinverkenning
1.1 De opdracht van de criminologie
Rechtse partijen krijgen vaak aanhang van de mensen die vinden dat Nederland
te mild is qua behandeling van gevangen en bestraffing van rechters. Rechtse
mensen vinden Nederland vaak ook onveiliger dan linkse mensen. Men voelt zich
in hoge mate emotioneel betrokken bij het onderwerp ‘misdaad en straf’. Bij
ernstige misdrijven leeft de mens automatisch mee met het slachtoffer.
Identificatie met het slachtoffer roept vaak in eerste instantie ook gevoelens van
angst en huiver op. Vooral als men bepaalde sociale kenmerken gemeen heeft
met het slachtoffer, kunnen de angstgevoelens sterk oplopen. De
aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het aangename gevoel
dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer (psychologie: ‘neerwaartse
vergelijking’). Dit mechanisme verklaart de grote populariteit van berichten over
sensationele misdrijven en rechtszaken in ochtendbladen, op gespecialiseerde
websites en bij reality-tv. Agenten worden vaak negatief gezien door jongeren en
dan vooral door online-materiaal (rapvideo’s).
Boosheid, gekoppeld aan morele verontwaardiging, leidt vaak tot een roep om
vergelding. Franse socioloog Durkheim (1858-1917) heeft erop gewezen dat
criminaliteit juist door het oproepen van negatieve emoties een positieve sociale
functie vervult. Door hun gevoelens van morele verontwaardiging met elkaar te
delen, bevestigen de leden van een gemeenschap elkaar in hun normbesef.
Iedereen wordt zich er weer eens scherp van bewust waar de normatieve
grenzen liggen. Door de dader te veroordelen, bevestigen de groepsleden
bovendien hun collectieve besef van morele superioriteit. De gezamenlijke
afwijzing van de zondaar vergroot aldus de saamhorigheid. De informele reacties
op ernstige misdrijven hebben door de erbij loskomende sterke emoties de
neiging te ontsporen. In beschaafde landen staat de overheid daarom
terughoudend tegenover burgerwachten en zeker tegenover burgers die zelf
straffen gaan uitdelen aan vermeende daders (het 'plegen van eigenrichting').
Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep
frustraties leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt.
De binnen de groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van
het misdrijf die als gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande
problemen (zondebokmechanisme). Misdrijven dienen als katalysator van
uitbarstingen van collectieve agressie jegens de groep waartoe de dader wordt
gerekend.
1.1.1 Het koele oog
Vanwege de vele identificatiemogelijkheden behoort criminaliteit tot de favoriete
lees- en kijkonderwerpen van mediagebruikers. In hoogoplopende discussies over
individuele misdrijven en strafzaken kunnen onder de oppervlakte stimulerende
maatschappelijke kwesties tot ontlading komen. Signaalmisdrijven zoals de
2
,MeToo-beweging vervullen belangrijke agenderende functies voor de
maatschappij. Men voelt zich emotioneel betrokken bij misdrijven en strafzaken
en dit kan zorgen voor een volksgericht. Daarom ligt het strafrechtspraak in
handen van voor het leven benoemde, professionele rechters. Criminologie
probeert over het altijd gevoelige thema criminaliteit zo veel mogelijk zakelijke
informatie te verzamelen, systematisch te ordenen en objectief te interpreteren:
koele oog van de strafrechtspleging. De criminaliteit is volgens veel Nederlands
gestegen, mede vanwege de komst van asielzoekers. Dit is niet waar en er is ook
geen verband tussen de komst van asielzoekers naar Nederland en het aantal
gepleegde misdrijven. Een criminoloog is iemand die zich beroepshalve toelegt
op de bestudering van misdaad en straf, maar daarbij, net als de rechter, het
hoofd koel probeert te houden, juist wanneer de emoties bij anderen hoog
oplopen.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
De criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de
aard en achtergronden van menselijke gedragingen die door de wetgever
strafbaar zijn gesteld en van de wijze waarop de overheid en de maatschappij
daarop reageert. Je kan onderscheid maken tussen gedragingen die naar hun
aard moreel verwerpelijk zijn (mala in se) en gedragingen die door de overheid
verboden zijn op bestuurlijke gronden (mala prohibita). De criminologie is een
ervaringswetenschap/empirische wetenschap. De criminologie levert bijdrage
aan een betere. Het is een multidisciplinair vakgebied en gaat over misdaad en
de beheersing ervan.
Amsterdamse hoogleraar criminologie, W.A. Bonger.
1.2.2 What's in a name?
Men spreekt niet meer over misdaad maar over delinquentie, criminaliteit of
crimineel gedrag. Je mag wel zeggen georganiseerde misdaad zeggen, maar
geen misdadigers (topcriminelen). In de jaren 70 gebruikte men ook afwijkend of
deviant gedrag en incidenten ipv criminaliteit.
1.2.3 De relativiteit van het begrip criminaliteit
De opvattingen over welke gedragingen als moreel verwerpelijk worden gezien,
zijn voortdurend aan verandering onderhevig en dit geldt nog meer voor de
praktische overwegingen van overheden om burgers bepaalde regels op te
leggen. Het Nederlands Wetboek van Strafrecht was aanvankelijk terughoudend
om gedrag strafbaar te stellen dat geen concreet letsel of schade toebracht aan
medeburgers. Christelijke partijen zorgden ervoor dat overspel toch een
klachtdelict werd. Daarna werden andere onzedelijk geachte gedragingen alsnog
strafbaar gesteld door de invloed van het puritanisme. Deze gedragingen zijn
alweer uit het Wetboek van Strafrecht geschrapt. Er verdwijnen niet slechts
strafbepalingen, maar er worden ook steeds nieuwe toegevoegd aan het
Wetboek van Strafrecht of aan bijzondere wetten om bepaalde maatschappelijke
belangen of belangen van burgers beter te beschermen. De focus van het
strafrecht is dus voortdurend in beweging.
1.3 De geschiedenis van de criminologie
De geschiedenis kan duidelijk maken waarom bepaalde opvattingen en thema’s
in de criminologie nog steeds actueel zijn, of juist niet. Ook kan men dan
herkennen dat nieuwe ideeën reeds een lange voorgeschiedenis kennen en van
de eerdere ervaringen ermee leren. Daarnaast kan de geschiedenis leiden tot
3
, een beter begrip van de concepten, thema’s en theorieën die nog gepresenteerd
zullen worden.
1.3.1 Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen
Codex Hammurabi die in 1750 voor Christus werd opgesteld door koning
Hammurabi van Mesopotamië. Dit bevat regels over familierecht, handel,
diefstal, heling, moord en geweldpleging. Op deze overtredingen stonden
zowel heftige straffen als schadevergoedingen.
Filosoof Plato (380 voor Christus) schreef in zijn geschrift De Staat over
een onderscheid tussen 3 soorten mensen op basis van hun ‘zielsdeel’. De
hoogste klasse zijn de wijsgeren en de laagste klasse wordt gedreven door
begeerte en genot. De democratie is verwerpelijk omdat de ‘darren’ de
bestuurders zijn. Het huidige recht is gebaseerd op het oude Romeinse
recht. Het Romeinse strafrecht was beperkt tot misdrijven tegen de staat
of de openbare orde. Zaken die tegenwoordig onder het strafrecht vallen
werden in het Romeinse recht gezien als conflicten tussen burgers.
Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk werden inheemse gebruiken en
rechtsregels geïncorporeerd. De Germanen (Karel de Grote) maakten
gebruik van het feodale stelsel met leenmannen. Criminele gedragingen
zoals diefstal werden minder beschouwd als onrechtmatige daden jegens
medeburgers, maar meer als inbreuken op de rechten van de leenheer en
werden om die reden bestraft. Er ontstond daarmee ook een verschuiving
in de rechtvaardiging van het bestraffen van misdaad. Deze werd
traditioneel ingegeven door solidariteit met het slachtoffer en de daaruit
voortkomende behoefte aan vergelding. Juridische en religieuze
hervormers streefden vanaf het eind van de middeleeuwen naar een
rechtvaardiging van het strafrecht die gebaseerd was op de autoriteiten
die ze vertegenwoordigden. In de late middeleeuwen en ook daarna werd
crimineel gedrag gezien als manifestatie van ‘het kwade' en 'de zondige
mens' die volgens het Christelijke geloof in ons allen zit. Op het Europese
continent verschoof het strafproces van een accusatoir naar een inquisitoir
systeem (1555). In een accusatoir systeem worden misdrijven beschouwd
als particuliere aangelegenheden waarvan de oplossing door
overheidsbemiddeling tot stand komt. In een inquisitoir systeem worden
misdrijven gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod
waartegen dus de overheid met inzet van alle middelen dient op te treden.
1.3.2 Van de Renaissance naar de Verlichting
In de Renaissance ontstond niet alleen een hernieuwde belangstelling voor kunst
en cultuur uit de klassieke oudheid, maar kwamen vanuit het humanistisch
denken ook nieuwe denkbeelden over misdaad en straf op. In het humanisme
was levensbeschouwing gebaseerd op de ratio en universele waarden.
Coornhert (1567): de oorzaken van criminaliteit en aanbevelingen voor een
effectievere bestrijding van criminaliteit.
Coornhert maakte zich zorgen over het hoge niveau van criminaliteit dat hij in
zijn samenleving waarnam. De doodstraf was niet afschrikwekkend genoeg en
daarom deed hij een pleidooi voor werkstraffen die nog afschrikwekkender
zouden zijn. Het doel van straffen was ook het nuttig gebruikmaken van
veroordeelde wetsovertreders. Hij pleitte voor de bouw van gevangenissen om
misdrijfplegers tijdens detentie een ambacht te leren en nuttig werk te laten
doen ipv ze ter dood te brengen of lijfstraffen uit te delen.
1.3.3 De klassieke school
De culturele en intellectuele beweging, de Verlichting, ontstond waarbij de rede
een nog belangrijkere rol speelde. Verlichters bestreden (bij)geloof, misbruik van
4
Criminologie blok 1 Universiteit Leiden
1 Criminologie: een terreinverkenning.........................................2
2 Beschrijvende criminologie.....................................................11
3 Het strafrechtelijk systeem in actie.........................................18
4 Verklaringen voor criminaliteit: het biologisch en psychologisch
perspectief.......................................................................................25
5 Het economisch en sociologisch perspectief...........................36
6 Criminaliteitspreventie...........................................................42
7 Straffen en criminaliteit.........................................................48
8 Victimologie.........................................................................56
9 Bijzondere misdrijven............................................................65
, 1 Criminologie: een terreinverkenning
1.1 De opdracht van de criminologie
Rechtse partijen krijgen vaak aanhang van de mensen die vinden dat Nederland
te mild is qua behandeling van gevangen en bestraffing van rechters. Rechtse
mensen vinden Nederland vaak ook onveiliger dan linkse mensen. Men voelt zich
in hoge mate emotioneel betrokken bij het onderwerp ‘misdaad en straf’. Bij
ernstige misdrijven leeft de mens automatisch mee met het slachtoffer.
Identificatie met het slachtoffer roept vaak in eerste instantie ook gevoelens van
angst en huiver op. Vooral als men bepaalde sociale kenmerken gemeen heeft
met het slachtoffer, kunnen de angstgevoelens sterk oplopen. De
aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het aangename gevoel
dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer (psychologie: ‘neerwaartse
vergelijking’). Dit mechanisme verklaart de grote populariteit van berichten over
sensationele misdrijven en rechtszaken in ochtendbladen, op gespecialiseerde
websites en bij reality-tv. Agenten worden vaak negatief gezien door jongeren en
dan vooral door online-materiaal (rapvideo’s).
Boosheid, gekoppeld aan morele verontwaardiging, leidt vaak tot een roep om
vergelding. Franse socioloog Durkheim (1858-1917) heeft erop gewezen dat
criminaliteit juist door het oproepen van negatieve emoties een positieve sociale
functie vervult. Door hun gevoelens van morele verontwaardiging met elkaar te
delen, bevestigen de leden van een gemeenschap elkaar in hun normbesef.
Iedereen wordt zich er weer eens scherp van bewust waar de normatieve
grenzen liggen. Door de dader te veroordelen, bevestigen de groepsleden
bovendien hun collectieve besef van morele superioriteit. De gezamenlijke
afwijzing van de zondaar vergroot aldus de saamhorigheid. De informele reacties
op ernstige misdrijven hebben door de erbij loskomende sterke emoties de
neiging te ontsporen. In beschaafde landen staat de overheid daarom
terughoudend tegenover burgerwachten en zeker tegenover burgers die zelf
straffen gaan uitdelen aan vermeende daders (het 'plegen van eigenrichting').
Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep
frustraties leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt.
De binnen de groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van
het misdrijf die als gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande
problemen (zondebokmechanisme). Misdrijven dienen als katalysator van
uitbarstingen van collectieve agressie jegens de groep waartoe de dader wordt
gerekend.
1.1.1 Het koele oog
Vanwege de vele identificatiemogelijkheden behoort criminaliteit tot de favoriete
lees- en kijkonderwerpen van mediagebruikers. In hoogoplopende discussies over
individuele misdrijven en strafzaken kunnen onder de oppervlakte stimulerende
maatschappelijke kwesties tot ontlading komen. Signaalmisdrijven zoals de
2
,MeToo-beweging vervullen belangrijke agenderende functies voor de
maatschappij. Men voelt zich emotioneel betrokken bij misdrijven en strafzaken
en dit kan zorgen voor een volksgericht. Daarom ligt het strafrechtspraak in
handen van voor het leven benoemde, professionele rechters. Criminologie
probeert over het altijd gevoelige thema criminaliteit zo veel mogelijk zakelijke
informatie te verzamelen, systematisch te ordenen en objectief te interpreteren:
koele oog van de strafrechtspleging. De criminaliteit is volgens veel Nederlands
gestegen, mede vanwege de komst van asielzoekers. Dit is niet waar en er is ook
geen verband tussen de komst van asielzoekers naar Nederland en het aantal
gepleegde misdrijven. Een criminoloog is iemand die zich beroepshalve toelegt
op de bestudering van misdaad en straf, maar daarbij, net als de rechter, het
hoofd koel probeert te houden, juist wanneer de emoties bij anderen hoog
oplopen.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
De criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de
aard en achtergronden van menselijke gedragingen die door de wetgever
strafbaar zijn gesteld en van de wijze waarop de overheid en de maatschappij
daarop reageert. Je kan onderscheid maken tussen gedragingen die naar hun
aard moreel verwerpelijk zijn (mala in se) en gedragingen die door de overheid
verboden zijn op bestuurlijke gronden (mala prohibita). De criminologie is een
ervaringswetenschap/empirische wetenschap. De criminologie levert bijdrage
aan een betere. Het is een multidisciplinair vakgebied en gaat over misdaad en
de beheersing ervan.
Amsterdamse hoogleraar criminologie, W.A. Bonger.
1.2.2 What's in a name?
Men spreekt niet meer over misdaad maar over delinquentie, criminaliteit of
crimineel gedrag. Je mag wel zeggen georganiseerde misdaad zeggen, maar
geen misdadigers (topcriminelen). In de jaren 70 gebruikte men ook afwijkend of
deviant gedrag en incidenten ipv criminaliteit.
1.2.3 De relativiteit van het begrip criminaliteit
De opvattingen over welke gedragingen als moreel verwerpelijk worden gezien,
zijn voortdurend aan verandering onderhevig en dit geldt nog meer voor de
praktische overwegingen van overheden om burgers bepaalde regels op te
leggen. Het Nederlands Wetboek van Strafrecht was aanvankelijk terughoudend
om gedrag strafbaar te stellen dat geen concreet letsel of schade toebracht aan
medeburgers. Christelijke partijen zorgden ervoor dat overspel toch een
klachtdelict werd. Daarna werden andere onzedelijk geachte gedragingen alsnog
strafbaar gesteld door de invloed van het puritanisme. Deze gedragingen zijn
alweer uit het Wetboek van Strafrecht geschrapt. Er verdwijnen niet slechts
strafbepalingen, maar er worden ook steeds nieuwe toegevoegd aan het
Wetboek van Strafrecht of aan bijzondere wetten om bepaalde maatschappelijke
belangen of belangen van burgers beter te beschermen. De focus van het
strafrecht is dus voortdurend in beweging.
1.3 De geschiedenis van de criminologie
De geschiedenis kan duidelijk maken waarom bepaalde opvattingen en thema’s
in de criminologie nog steeds actueel zijn, of juist niet. Ook kan men dan
herkennen dat nieuwe ideeën reeds een lange voorgeschiedenis kennen en van
de eerdere ervaringen ermee leren. Daarnaast kan de geschiedenis leiden tot
3
, een beter begrip van de concepten, thema’s en theorieën die nog gepresenteerd
zullen worden.
1.3.1 Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen
Codex Hammurabi die in 1750 voor Christus werd opgesteld door koning
Hammurabi van Mesopotamië. Dit bevat regels over familierecht, handel,
diefstal, heling, moord en geweldpleging. Op deze overtredingen stonden
zowel heftige straffen als schadevergoedingen.
Filosoof Plato (380 voor Christus) schreef in zijn geschrift De Staat over
een onderscheid tussen 3 soorten mensen op basis van hun ‘zielsdeel’. De
hoogste klasse zijn de wijsgeren en de laagste klasse wordt gedreven door
begeerte en genot. De democratie is verwerpelijk omdat de ‘darren’ de
bestuurders zijn. Het huidige recht is gebaseerd op het oude Romeinse
recht. Het Romeinse strafrecht was beperkt tot misdrijven tegen de staat
of de openbare orde. Zaken die tegenwoordig onder het strafrecht vallen
werden in het Romeinse recht gezien als conflicten tussen burgers.
Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk werden inheemse gebruiken en
rechtsregels geïncorporeerd. De Germanen (Karel de Grote) maakten
gebruik van het feodale stelsel met leenmannen. Criminele gedragingen
zoals diefstal werden minder beschouwd als onrechtmatige daden jegens
medeburgers, maar meer als inbreuken op de rechten van de leenheer en
werden om die reden bestraft. Er ontstond daarmee ook een verschuiving
in de rechtvaardiging van het bestraffen van misdaad. Deze werd
traditioneel ingegeven door solidariteit met het slachtoffer en de daaruit
voortkomende behoefte aan vergelding. Juridische en religieuze
hervormers streefden vanaf het eind van de middeleeuwen naar een
rechtvaardiging van het strafrecht die gebaseerd was op de autoriteiten
die ze vertegenwoordigden. In de late middeleeuwen en ook daarna werd
crimineel gedrag gezien als manifestatie van ‘het kwade' en 'de zondige
mens' die volgens het Christelijke geloof in ons allen zit. Op het Europese
continent verschoof het strafproces van een accusatoir naar een inquisitoir
systeem (1555). In een accusatoir systeem worden misdrijven beschouwd
als particuliere aangelegenheden waarvan de oplossing door
overheidsbemiddeling tot stand komt. In een inquisitoir systeem worden
misdrijven gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod
waartegen dus de overheid met inzet van alle middelen dient op te treden.
1.3.2 Van de Renaissance naar de Verlichting
In de Renaissance ontstond niet alleen een hernieuwde belangstelling voor kunst
en cultuur uit de klassieke oudheid, maar kwamen vanuit het humanistisch
denken ook nieuwe denkbeelden over misdaad en straf op. In het humanisme
was levensbeschouwing gebaseerd op de ratio en universele waarden.
Coornhert (1567): de oorzaken van criminaliteit en aanbevelingen voor een
effectievere bestrijding van criminaliteit.
Coornhert maakte zich zorgen over het hoge niveau van criminaliteit dat hij in
zijn samenleving waarnam. De doodstraf was niet afschrikwekkend genoeg en
daarom deed hij een pleidooi voor werkstraffen die nog afschrikwekkender
zouden zijn. Het doel van straffen was ook het nuttig gebruikmaken van
veroordeelde wetsovertreders. Hij pleitte voor de bouw van gevangenissen om
misdrijfplegers tijdens detentie een ambacht te leren en nuttig werk te laten
doen ipv ze ter dood te brengen of lijfstraffen uit te delen.
1.3.3 De klassieke school
De culturele en intellectuele beweging, de Verlichting, ontstond waarbij de rede
een nog belangrijkere rol speelde. Verlichters bestreden (bij)geloof, misbruik van
4
