Samenvatting Capita Selecta Criminologie
Week 1: Wat is criminaliteit?
1.1 Juristen: criminaliteit = wat in de strafwet staat
Criminologen: vinden dat te beperkt, want strafbaarheid verandert door tijd, cultuur
en macht.
‘’Wat strafbaar is, verandert sterk in de tijd en is afhankelijk van de culturele context.’’
Veel schadelijk gedrag is niet strafbaar, maar wel criminologisch relevant:
- Pesten
- Seksueel grensoverschrijdend gedrag (#MeToo)
- Racisme
- Milieuschade
- Misstanden door bedrijven of overheid
Criminaliteit is een sociaal begrip, geen vaste lijst.
1.2 Vier benaderingen van criminaliteit (verklaren waarom iets als criminaliteit
wordt gezien)
1. Juridische definitie
Crime = overtreding van strafrecht
Probleem: negeert sociale schade en machtsverschillen
2. Consensusbenadering (Durkheim)
Crime = schending van gemeenschappelijke moraal
Probleem: wiens moraal? Minderheden tellen vaak niet mee
3. Conflictbenadering
Crime = wat machthebbers schadelijk vinden
‘’Crimes of the powerful’’ blijven vaak buiten beeld (corporate crime,
staatsmisdrijven)
4. Sociale constructie
Criminaliteit ontstaat door:
o Media
o Moraliserende groepen
o Sociale reacties
o Labelling
Wat crimineel is, verschuift door debat en emoties
Moderne, kritische uitbreiding op de vier klassieke benaderingen:
Schade-benadering (zemiologie)
Crime = schade, ook als het niet strafbaar is
Veel ernstige schade is niet strafbaar, veel strafbare feiten veroorzaken
minder schade, dan niet-strafbare gedragingen
, De wet beschermt vooral belangen van machtige groepen
Schade kan komen van:
o Bedrijven
o Overheid
o Sociale structuren (racisme en armoede)
Harm-based benadering = zemiologie
Zemiologie verschuift de aandacht van ‘wat is strafbaar?’ naar ‘wat veroorzaakt
schade?’. Daardoor komen ook schade veroorzaakt door staten, bedrijven en sociale
structuren in beeld.
2.1 Hagan’s Piramide: Criminaliteit is een continuüm, geen ja/nee-categorie
Drie zijden:
1. Mate van overeenstemming
- Laag: drugsgebruik
- Midden: diefstal
- Hoog: moord, verkrachting
2. Ernst van de reactie
- Laag: boete
- Midden: taakstraf
- Hoog: gevangenisstraf, levenslang
3. Mate van schade
- Laag: victimless crimes (gokken o.i.d.)
- Midden: geweld, diefstal
- Hoog: moord, terrorisme
2.2 Henry & Lanier’s prisma
Zij vonden de piramide van Hagan te simpel, daarom voegden zij extra dimensies
toe:
Extra dimensies:
o Zichtbaarheid van schade: zichtbaar – verborgen – onduidelijk
o Aantal slachtoffers: individueel – massaal – diffuus
o Kans op vervolging: lage pakkans bij machtigen – hoge pakkans bij
kwetsbaren
Waarom belangrijk?
Veel ernstige schade (zoals: milieu, racisme, belastingfraude) staat onderaan,
omdat:
- Het onzichtbaar is
- Het diffuus is
, - Machtige partijen betrokken zijn
- Het nauwelijks wordt vervolgd
Het prisma maakt criminaliteit meerdimensionaal
3.1 Gedoogbeleid & AHOJGI-criteria (coffeeshops)
Het OM mag zelf beslissen of zij een strafbaar feit wel of niet vervolgen. Dus zelfs als
iets formeel strafbaar is, kan het OM besluiten om niet te vervolgen, tijdelijk te
gedogen, onder voorwaarden toe te staan, alleen in bepaalde gevallen op te treden.
Het OM kijkt daarbij naar:
- Maatschappelijke belangen
- Handhavingscapaciteit
- Prioriteiten
- Proportionaliteit
- Beleid van de regering
Het is dus een beleidsvrijheid, geen verplichting
Dit leidt tot een gedoogbeleid, want gedoogbeleid = bewust niet handhaven van een
strafbaar feit. Voorbeeld hiervan is coffeeshops.
Cannabisbezit en -verkoop is formeel strafbaar volgens de Opiumwet, maar het OM
zegt: we vervolgen niet als coffeeshops zich aan bepaalde voorwaarden houden. Dat
is gedogen. Waarom zouden ze dat doen?
- Handhaving van alle cannabisdelicten is onmogelijk
- Cannabis wordt maatschappelijk gezien als minder ernstig
- Criminalisering zou meer schade veroorzaken
- Het OM wil prioriteit geven aan harddrugs en georganiseerde misdaad
Dus: gedogen is een toepassing van het opportuniteitsbeginsel
3.2 Coffeeshops moeten zich houden aan de AHOJGI-criteria
Affichering: geen reclame
Harddrugs: geen harddrugs
Overlast: geen overlast
Jeugdigen: geen toegang <18
Grote hoeveelheden: max 5g verkoop, max 500g voorraad
Ingezetenen: alleen NL-inwoners
+ geen alcohol
4.1 Het Nordische Model
, Het Nordische Model is een specifieke manier om prostitutie te reguleren. De kern is:
niet de sekswerker wordt gezien als dader, maar als slachtoffer van een schadelijke
industrie. De klant en de exploitant worden gezien als veroorzakers van de schade –
zij worden strafbaar gesteld.
4.2 Klanten zijn strafbaar
Wat betekent dat?
- Het kopen van seksuele diensten is illegaal
- De klant kan een boete of gevangenisstraf krijgen
- Sinds juli 2025 in Zweden: zelfs betalen voor online op maat gemaakte
seksuele content is strafbaar
Waarom?
De klant creëert de vraag – zonder vraag, geen uitbuiting. De klant draagt bij aan
de schade: mensenhandel, dwang, geweld, afhankelijkheid. Bovendien is de klant
vaak de machtige partij (geld, positie, keuzevrijheid). De klant is de veroorzaker van
harm, daarom strafbaar.
Sekswerkers worden beschermd, niet gestraft. De sekswerker is vaak juist de
benadeelde. Dit sluit aan bij de labeling theorie: strafbaarheid van sekswerkers zelf
zou een status creëren (prostituee = crimineel), wat men juist wil voorkomen.
De overheid biedt psychologische hulp, schuldsanering, huisvesting, opleiding,
werktrajecten, sociale begeleiding voor sekswerkers. Het doel van het model is om
sekswerkers de industrie te helpen verlaten, niet te straffen. Dit is juist reïntegrative
shaming in de praktijk.
5.1 Labeling en criminalisering
Criminaliteit ontstaat door sociale reactie, niet door gedrag zelf.
Labeling-theoritici (Becker, Lemert, Goffman)
- Deviance is een reactie, geen eigenschap van gedrag
- Label – stigma – uitsluiting – secundaire deviantie
- Master status: label overschaduwt alle andere kenmerken
o Iemand wordt gezien als crimineel, junk, probleemjongere, etc.
o Andere persoonlijke eigenschappen verdwijnen naar de achtergrond
5.2 ASBO (Anti-Social Behaviour Order)
- Maatregel tegen overlastgevend gedrag
- Bedoeld als sociale controle
- In sommige groepen werkte het averechts
- Jongeren waren juist trots op het label
- Laat zien dat labeling onbedoelde gevolgen kan hebben
Week 1: Wat is criminaliteit?
1.1 Juristen: criminaliteit = wat in de strafwet staat
Criminologen: vinden dat te beperkt, want strafbaarheid verandert door tijd, cultuur
en macht.
‘’Wat strafbaar is, verandert sterk in de tijd en is afhankelijk van de culturele context.’’
Veel schadelijk gedrag is niet strafbaar, maar wel criminologisch relevant:
- Pesten
- Seksueel grensoverschrijdend gedrag (#MeToo)
- Racisme
- Milieuschade
- Misstanden door bedrijven of overheid
Criminaliteit is een sociaal begrip, geen vaste lijst.
1.2 Vier benaderingen van criminaliteit (verklaren waarom iets als criminaliteit
wordt gezien)
1. Juridische definitie
Crime = overtreding van strafrecht
Probleem: negeert sociale schade en machtsverschillen
2. Consensusbenadering (Durkheim)
Crime = schending van gemeenschappelijke moraal
Probleem: wiens moraal? Minderheden tellen vaak niet mee
3. Conflictbenadering
Crime = wat machthebbers schadelijk vinden
‘’Crimes of the powerful’’ blijven vaak buiten beeld (corporate crime,
staatsmisdrijven)
4. Sociale constructie
Criminaliteit ontstaat door:
o Media
o Moraliserende groepen
o Sociale reacties
o Labelling
Wat crimineel is, verschuift door debat en emoties
Moderne, kritische uitbreiding op de vier klassieke benaderingen:
Schade-benadering (zemiologie)
Crime = schade, ook als het niet strafbaar is
Veel ernstige schade is niet strafbaar, veel strafbare feiten veroorzaken
minder schade, dan niet-strafbare gedragingen
, De wet beschermt vooral belangen van machtige groepen
Schade kan komen van:
o Bedrijven
o Overheid
o Sociale structuren (racisme en armoede)
Harm-based benadering = zemiologie
Zemiologie verschuift de aandacht van ‘wat is strafbaar?’ naar ‘wat veroorzaakt
schade?’. Daardoor komen ook schade veroorzaakt door staten, bedrijven en sociale
structuren in beeld.
2.1 Hagan’s Piramide: Criminaliteit is een continuüm, geen ja/nee-categorie
Drie zijden:
1. Mate van overeenstemming
- Laag: drugsgebruik
- Midden: diefstal
- Hoog: moord, verkrachting
2. Ernst van de reactie
- Laag: boete
- Midden: taakstraf
- Hoog: gevangenisstraf, levenslang
3. Mate van schade
- Laag: victimless crimes (gokken o.i.d.)
- Midden: geweld, diefstal
- Hoog: moord, terrorisme
2.2 Henry & Lanier’s prisma
Zij vonden de piramide van Hagan te simpel, daarom voegden zij extra dimensies
toe:
Extra dimensies:
o Zichtbaarheid van schade: zichtbaar – verborgen – onduidelijk
o Aantal slachtoffers: individueel – massaal – diffuus
o Kans op vervolging: lage pakkans bij machtigen – hoge pakkans bij
kwetsbaren
Waarom belangrijk?
Veel ernstige schade (zoals: milieu, racisme, belastingfraude) staat onderaan,
omdat:
- Het onzichtbaar is
- Het diffuus is
, - Machtige partijen betrokken zijn
- Het nauwelijks wordt vervolgd
Het prisma maakt criminaliteit meerdimensionaal
3.1 Gedoogbeleid & AHOJGI-criteria (coffeeshops)
Het OM mag zelf beslissen of zij een strafbaar feit wel of niet vervolgen. Dus zelfs als
iets formeel strafbaar is, kan het OM besluiten om niet te vervolgen, tijdelijk te
gedogen, onder voorwaarden toe te staan, alleen in bepaalde gevallen op te treden.
Het OM kijkt daarbij naar:
- Maatschappelijke belangen
- Handhavingscapaciteit
- Prioriteiten
- Proportionaliteit
- Beleid van de regering
Het is dus een beleidsvrijheid, geen verplichting
Dit leidt tot een gedoogbeleid, want gedoogbeleid = bewust niet handhaven van een
strafbaar feit. Voorbeeld hiervan is coffeeshops.
Cannabisbezit en -verkoop is formeel strafbaar volgens de Opiumwet, maar het OM
zegt: we vervolgen niet als coffeeshops zich aan bepaalde voorwaarden houden. Dat
is gedogen. Waarom zouden ze dat doen?
- Handhaving van alle cannabisdelicten is onmogelijk
- Cannabis wordt maatschappelijk gezien als minder ernstig
- Criminalisering zou meer schade veroorzaken
- Het OM wil prioriteit geven aan harddrugs en georganiseerde misdaad
Dus: gedogen is een toepassing van het opportuniteitsbeginsel
3.2 Coffeeshops moeten zich houden aan de AHOJGI-criteria
Affichering: geen reclame
Harddrugs: geen harddrugs
Overlast: geen overlast
Jeugdigen: geen toegang <18
Grote hoeveelheden: max 5g verkoop, max 500g voorraad
Ingezetenen: alleen NL-inwoners
+ geen alcohol
4.1 Het Nordische Model
, Het Nordische Model is een specifieke manier om prostitutie te reguleren. De kern is:
niet de sekswerker wordt gezien als dader, maar als slachtoffer van een schadelijke
industrie. De klant en de exploitant worden gezien als veroorzakers van de schade –
zij worden strafbaar gesteld.
4.2 Klanten zijn strafbaar
Wat betekent dat?
- Het kopen van seksuele diensten is illegaal
- De klant kan een boete of gevangenisstraf krijgen
- Sinds juli 2025 in Zweden: zelfs betalen voor online op maat gemaakte
seksuele content is strafbaar
Waarom?
De klant creëert de vraag – zonder vraag, geen uitbuiting. De klant draagt bij aan
de schade: mensenhandel, dwang, geweld, afhankelijkheid. Bovendien is de klant
vaak de machtige partij (geld, positie, keuzevrijheid). De klant is de veroorzaker van
harm, daarom strafbaar.
Sekswerkers worden beschermd, niet gestraft. De sekswerker is vaak juist de
benadeelde. Dit sluit aan bij de labeling theorie: strafbaarheid van sekswerkers zelf
zou een status creëren (prostituee = crimineel), wat men juist wil voorkomen.
De overheid biedt psychologische hulp, schuldsanering, huisvesting, opleiding,
werktrajecten, sociale begeleiding voor sekswerkers. Het doel van het model is om
sekswerkers de industrie te helpen verlaten, niet te straffen. Dit is juist reïntegrative
shaming in de praktijk.
5.1 Labeling en criminalisering
Criminaliteit ontstaat door sociale reactie, niet door gedrag zelf.
Labeling-theoritici (Becker, Lemert, Goffman)
- Deviance is een reactie, geen eigenschap van gedrag
- Label – stigma – uitsluiting – secundaire deviantie
- Master status: label overschaduwt alle andere kenmerken
o Iemand wordt gezien als crimineel, junk, probleemjongere, etc.
o Andere persoonlijke eigenschappen verdwijnen naar de achtergrond
5.2 ASBO (Anti-Social Behaviour Order)
- Maatregel tegen overlastgevend gedrag
- Bedoeld als sociale controle
- In sommige groepen werkte het averechts
- Jongeren waren juist trots op het label
- Laat zien dat labeling onbedoelde gevolgen kan hebben
