Samenvatting Slachtoffers | Criminologie | Leiden | 2024/25

Week 1: Wat is een slachtoffer?
- Wat is een slachtoffer
o Slachtoffer = sociale constructie
 Betekenis is tijd- en plaatsgebonden
 Afhankelijk van sociale omstandigheden
o Definities:
 Vroeger
 Religieuze betekenis: het geslachte offerdier
 Tegenwoordig
 Iemand die door bepaalde gebeurtenissen zwaar getroffen
wordt
 Degene die als rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit
vermogensschade of ander nadeel heeft ondervonden
o Nabestaande = indirect getroffene
- Het ideale slachtoffer
o Persoon of categorie individuen die – wanneer ze getroffen worden door
een misdrijf – het gemakkelijkst de volledige en legitieme status van
slachtoffer krijgen
o Zes criteria
 Slachtoffer is zwak
 Slachtoffer verrichte een deugdzame activiteit
 Slachtoffer treft geen blaam t.a.v. aanwezigheid plaats delict
 De dader is groot en slecht
 Dader is onbekend en geen bekende van het slachtoffer
 Slachtoffer is sterk genoeg om van zich te doen horen en de status
van slachtoffer te claimen (= erkend worden als slachtoffer)
o Ondanks dat een slachtoffer aan bijna alle criteria voldoet van een ideal
victim, kan de samenleving alsnog iemand niet als een ideal victim zien.
Dat heeft te maken met de belangen van de individuele toeschouwer en de
samenleving in het geheel.
o Twee sociaalwetenschappelijke theorieën die reacties richting
slachtoffers trachten te verklaren aan de hand van (universele) menselijke
behoeften zijn:
 Just-world-theorie: Hoe idealer een slachtoffer is, hoe meer het
ons beeld van een rechtvaardige wereld dreigt aan te tasten
 System-justification-theorie: mensen hebben de behoefte
positief te zijn over het sociale systeem waarin zij leven. Dit uit zich
in de verdediging van de status quo, ook wanneer dat systeem
bepaalde groepen benadeelt
o Een niet-ideaal slachtoffer anticipeert al op het idee niet serieus genomen
te worden, waardoor ze eerder geen aangifte zullen doen
o Er was sprake van male dominance binnen gezinnen. Het uiting geven aan
die dominantie werd gezien als een privézaak. Het gebeurde achter
gesloten deuren en aangifte was niet echt mogelijk, omdat de wereld
mannelijk gedomineerd was. Daarom werden slachtoffers van huiselijk
geweld niet als zodanig gezien. Tegenwoordig zijn vrouwen mondig en
onafhankelijk genoeg om als slachtoffers naar buiten te treden en
erkenning te krijgen van hun slachtofferstatus
o Door toenemende gelijkheid van mannen en vrouwen worden vrouwen als
minder zwak gezien en dus ook als minder ideaal
o Oude vrouwen hadden, vanwege de functies die zij hadden in de
Middeleeuwen meer maatschappelijk aanzien dan tegenwoordig, ze waren
minder kwetsbaar. Oudjes waren gevaarlijk, niet iets wat je moest
beschermen.

, Heksen kregen als personen de schuld van dingen waar wij nu mensen
geen schuld meer van geven
- Slachtofferhiërarchieën
o Verschillen worthy en unworthy victims;
 Verschillen in media-aandacht
 Sommige gevallen krijgen meer aandacht dan andere, terwijl
verschillen in ernst er niet zijn. Over ideale slachtoffers wordt
vaker gebericht.
De toekenning van een ideale of legitieme slachtofferstatus
en de daarmee samenhangende mate van media-aandacht
worden duidelijk beïnvloed door demografische kenmerken
 Fundamentele nieuwswaarden: drama, nieuwigheid,
opwinding, simplificatie en conservatieve ideologie
 Misdaadverhalen worden geselecteerd op basis van hun
visuele en hun lexicaal-verbale (hoe ze in woorden kunnen
worden weergegeven) potentieel
 Verschillen in wetenschappelijke aandacht
 Veel onderzoek naar huiselijk- en seksueel geweld tegen
vrouwen, mensenhandel en seksueel misbruik van kinderen.
Weinig onderzoek naar fraude en cybercrime
 Verschillen in wettelijke bescherming
 Spreekrecht alleen voor delicten +8 jaar gevangenisstraf
 Schadefonds Geweldsmisdrijven alleen voor
geweldsmisdrijven
 Verschillen in wetsuitvoering
- Veranderende slachtofferbeelden
o Onder invloed van de tijdsgeest kan alsnog de slachtofferstatus worden
verworven (zwarte piet, homoseksuelen, hekserij)
o Slachtofferitis: in toenemende mate de slachtofferstatus toegekend aan
mensen die getroffen zijn door vervelende, nare gebeurtenissen. Soms
neemt dat schijnbaar ridicule vormen aan.
- Victimologie
o Definitie
 De studie van de kenmerken van personen die getroffen worden
door misdrijven, de materiële en immateriële gevolgen die zij
daarvan ondervinden en de maatschappelijke reacties daarop,
waaronder de hulpverlening van rechten in het strafproces of
deelname aan andere formele of informele vormen van
conflictoplossing
o Victimologie vs. criminologie
 Criminologen houden zich bezig met waarom bepaalde individuen
crimineel worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor de dader) en
welke implicaties dat heeft voor wetgeving en beleid (straffen en
preventie)
 Victimologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde
individuen slachtoffer worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor
het slachtoffer) en welke implicaties dat heeft voor wetgeving en
beleid (slachtofferrechten en hulpverlening)
o Ontstaansgeschiedenis
 Internationaal:
 Hans von Hentig: strafrecht bepaalt grenzen victimologie.
Welke rol speelde het slachtoffer bij totstandkoming misdrijf?
 Benjamin Mendelsohn: slachtoffertypologieën op basis van
hoeveel eigen schuld iemand heeft:
o Compleet onschuldige slachtoffers

, o Slachtoffers met een beetje schuld
o Slachtoffers die net zo schuldig zijn als dader
o Slachtoffer die meer schuld hebben dan dader
o Slachtoffer die strafbare fieten plegen en daarbij
slachtoffer worden
o Mensen die zich voordoen als slachtoffer om iemand
anders straf te laten krijgen
De discipline zou zich volgens hem niet moeten beperken tot
gedupeerden van misdrijven maar zich moeten richten op
alle vormen van slachtofferschap
Pleidooi voor de wetenschappelijke bestudering van de
materiële en immateriële problemen van slachtoffers en van
de methoden om deze te verlichten
 Nederland: Willem Nagel eerste criminoloog die aandacht vroeg
voor het slachtoffer.
o In eerste onderzoeken veel aandacht voor victim precipitation: bijdrage
die slachtoffers zelf hebben gespeeld bij de totstandkoming van het delict
gevolg van victim precipitation is dat het kan leiden tot victim blaming.
Victim blaming is de beschuldigendere variant van victim precipitation.
 Onderzoek van Amir kreeg veel kritiek, omdat hij zich zou hebben
schuldig gemaakt aan ‘victim blaming’ door zich te focussen op
factoren die mogelijk iets zeggen over de eigen rol van het
slachtoffer
o Strafrechtelijke (interactionistische) victimologie
 Hiermee wordt bedoeld dat de focus lag op de bestudering van het
slachtoffer in zijn interactie met de dader voor tijdens en na de
afloop van het delict
 Nagel en Schafer zijn ook aandacht voor hun belangen en behoeften
met betrekking tot de strafrechtelijke reactie op het misdrijf: zijn van
mening dat hier rekening mee moet worden gehouden, bijvoorbeeld
door vergoeding voor materiële schade
o Hulpverleningsvictimologie: psychiaters wezen op de immateriële
behoeften van slachtoffers. Kwam op door:
 Gevolgen naziregime
 Gevolgen terroristische aanslagen jaren ’70
o Hedendaagse victimologie. Verschillende perspectieven:
 Kritisch perspectief
 Wat is een slachtoffer? Wie wordt erkend als slachtoffer?
 Sociologisch/criminologisch
 Hoe vaak komt het voor? Wat bepaalt het risico op
slachtofferschap? Wie is bang slachtoffer te worden?
 Psychologisch
 Hoe wordt er op slachtofferschap gereageerd? Wat zijn de
psychologische gevolgen van slachtofferschap?
 Juridisch
 Positie slachtoffer in strafproces

1940-1960 1960-1980 1980-2000
Algemene victimologie Hulpverlening/victimagogie
- Mendelsohn - Dussich/kirchhof
Slachtoffertypologieë Interactionistische Criminologische victimologie
n victimologie - Schneider
- Mendelsohn/Von - Schafer/Nagel/ - Hendelang/Skogan
hentig Wolfgang - Van
- Myazawa Dijk/Groenhuijsen/Wemmers
- Fattah - Shapland