Rechtsgeschiedenis
Week 1
Hoorcollege
Inleiding – het Romeins recht (500 voor Christus – 534 na Christus)
Het Romeinse recht: algemene periodisering
Koningstijd 750 vC – 509 vC
Republiek 509 vC – 27 vC
Keizertijd 27 vC ->
476 nC -> val West romeinse rijk
1453 nC -> val Oost-Romeinse rijk
Romeinse regelgeving
‘Recht van de gemeenschap’ (civitas, ius civile)
Wet (lex)
Adviezen van de senaat
(na 367 vC) Edict van de praetor
Juristengeschriften
(keizerlijk recht)
Tegengesteld aan ‘Recht gemeen aan alle volkeren’ (gens, ius gentium)
(na 242 vC) Met name gemaakt door de praetor, van toepassing op niet-burgers/buiten Rome
Wet der Twaalf Tafelen (450 vC)
Bredere bekendheid met het recht
Breken monopolie ‘priesters’(pontifices), niet-religieus recht
Verplicht partijen te verschijnen
‘Casuistic, partial and incomplete’, basaal, Rome als Kleine stedelijke gemeenschap
De praetor en zijn proces
Wat is ‘recht’ volgens Herzog? ‘New normativity’?
- verwereldlijking
- creatie nieuwe rechtsmiddelen
- abstrahering van deze rechtsmiddelen (ontzongen van individueel geval)
- groeiend belang juristen en juridische opleiding
Praetor belast met rechtsbedeling (367 vC)
Procesvoering op grond van de voorwaarden in een wet (legis actio)
Praetor verleent toegang door rechtsmiddelen (acties) toe te kennen, rechter beslist inhoudelijk over het
geschil door getuigen te horen etc.
Op een gegeven moment gaat de praetor zelf eigen rechtsmiddelen maken, gesteld in zogenaamde
‘formules’
Opeenvolgende praetoren kunnen ‘formules’ van voorgangers overnemen in hun edict.
Het edict van de preator
Voorwaarden vaak ruimer dan rechtsmiddel op grond van de wet, bv. de formule voor koop (pg. 21):
Wegens het feit dat (X) van (Y) de zaak (Z) waarover geprocedeerd wordt heeft gekocht, al hetgeen om
die reden (Y) aan (X) behoort te geven of jegens hem behoort te doen op grond van de redelijkheid en
, billijkheid, daartoe moet u, rechter, (Y) jegens (X) veroordelen; indien dit feit niet vast komt te staan,
moet hij de eis afwijzen.
Dit leidt tot een nieuwe procesvorm, het formula-proces
Specifiek in de context van de groei van Rome en het contact met niet-burgers (ius gentium,
volkenrecht)
Ondersteuning juristen door middel van adviezen
De Romeinse juristen
Verzamelingen adviezen
Over een enkel onderwerp
Geen ‘officiële benoemingen’, leken
Geabstraheerd van concrete omstandigheden, specifiek ‘juridisch’
Systematisch opgezette leerboeken
Aparte rechtsbron met veel autoriteit
De Romeinse keizer (vanaf 27 vC)
‘grootheid van het Romeinse rijk, verpersoonlijkt in de keizerlijke autoriteit
Keizer ook een aparte rechtsbron met veel autoriteit
Neemt de vorm van recht van de praetor en de juristen over
- beslissingen in individuele gevallen (rescripten/decreten)
- Algemene regels in ‘edicten’
Verbreiding Romeins recht over het rijk
Praetor ‘creeert’ volkenrecht (ius gentum) vanaf 242 vC
Van toepassing op Romeinse burgers en ‘vreemdelingen’ in het Romeinse rijk en daarbuiten
Ius gentum geconcipieerd als universeel, algemeen geldend
Gerelateerd aan ‘natuurrecht’(ius naturale)
212 nC: elke vrije inwoner van het Romeinse rijk wordt Romeins burger middels het
Verschillen tussen ‘centraal’ Romeins recht en ‘lokaal’ recht van bijvoorbeeld steden blijven bestaan
als ‘gewoonterecht’
Splitsing en val West Romeinse rijk – voortbestaan Oost Romeinse rijk
Politieke en economische crisissen vanaf de 3e en 4e eeuw nC
Splitsing WRR in 395 nC, ten onder in 476 nC
Oost-Romeinse rijk: hoofdstad Constantinopel
Keizer Jusinianus (482 – 565 nC), christelijke keizer van het ORR
Herstellen grootsheid ‘Oude Rome’
Idem wetgeving: Justiniaanse wetgeving in het Latijn
Het ‘Corpus iuris civilis’
Geheel van het recht van de gemeenschap
Verzameling keizerlijke wetgeving vanaf Hadrianus tot aan Jusinianus zelf
Digesten (533 nC): selectie uit de werken van juristen uit de periode van de 1e eeuw vC tot aan de 2e
eeuw nC
Instituten (533 na Christus): leerboek gebaseerd op de Instituten van de jurist Gaius, afgekondigd als
wetboek net als de Codex en de Digesten
Werkgroep
Vragen over Herzog
(1) In de inleiding van haar boek legt Tamar Herzog uit dat zij kritiek levert op ‘twee
grote verhalen’ over de Europese rechtsgeschiedenis (p. 4). Om welke verhalen gaat
,het en welke kritiek heeft zij daarop?
De twee grote verhalen:
1. Het recht is niet gegeven, maar een constante ontwikkeling. (voorbeeld dat Magna Carta een grondwet
kan worden)
2. Het Engelse common law en het civiele recht worden beschouwd als twee tegenpolen, maar stammen
voort uit hetzelfde idee.
(2) In hoofdstuk 1 beschrijft Herzog hoe het Romeinse formula-proces leidde tot
belangrijke innovaties in het recht. Beschrijf dit proces in eigen woorden en leg uit hoe
het bijdroeg aan de ontwikkeling van het Romeinse recht. Betrek in je antwoord de
begrippen ‘praetor’, ‘rechter’, ‘actie’, ‘formule’, en ‘edict’.
Beschrijving van het proces:
• In de Romeinse republiek werd rechtspraak geregeld via het formula-proces, een tweeledige procedure.
1. De partijen verschenen eerst voor de praetor (een magistraat). Deze beoordeelde of de eiser een actie
(actio) kon instellen. (hier was een lijst voor)
2. De praetor stelde vervolgens een formule op: een schriftelijke instructie voor de rechter (iudex), waarin
stond onder welke voorwaarden de eiser gelijk had.
3. Apud iudicem: de zaak werd daarna behandeld door de rechter, een leek die de feiten onderzocht en op
basis van de formule uitspraak deed.
Belang van het proces:
• De praetor kon nieuwe actiën toestaan of bestaande aanpassen → dit gaf het recht een dynamisch en
flexibel karakter.
• Via zijn jaarlijkse edict (edictum praetoris) kondigde de praetor aan welke rechtsmiddelen (actiën) hij
dat jaar zou toestaan — een soort voorlopige codificatie.
• Zo werd de praetor een belangrijke rechtscheppende instantie, naast de juristen en de wetgever.
• Het formula-proces leidde tot juridische innovatie: het maakte casuïstisch denken, systematisering en
verfijning van rechtsbegrippen mogelijk.
• De samenwerking tussen praetor (procedureel kader), rechter (feitenbeslisser) en juristen (interpretatie)
droeg bij aan de professionalisering van het Romeinse recht.
Vragen over bronnen
Deze week lezen we drie primaire bronnen van
de Romein Domitius Ulpianus en een
secundaire tekst van Jansen over de jurist. De
vraag die centraal staat is: hoe dacht een
prominente Romeinse jurist als Ulpianus zelf
over het Romeinse recht en de rechtsstaat en
hoe moeten we zijn uitspraken volgens
historisch en juridisch opvatten en plaatsen?
Hieronder staan drie in het Nederlands
vertaalde teksten uit de Romeinse Oudheid:
(3) Kennisvragen
a) Wat zijn de Digesten en wanneer kwam dit
werk tot stand?
De Digesten was de verzameling van juristengeschriften, die onderdeel vormen een onderdeel van het Corpus
Iuris Civilis, dat in de zesde eeuw nC werd samengesteld in opdracht van keizer Justinianus. Ze bevatten een
verzameling uittreksels uit oudere juristenteksten. Het doel was om de rijks overkoepelende rechtspraktijk te
uniformeren. De Digesten geven een gecanoniseerde weergave van het klassieke Romeinse juristenrecht.
b) Wie was Ulpianus en wanneer leefde hij ongeveer?
, Domitius Ulpianus was een Romeins jurist en bestuurder (160 nC – 223 nC). Hij werkte als juridisch adviseur
onder de keizers Carcalla en Severus. Onder Carcalla speelde hij een belangrijke rol in de periode waarin alle
vrije inwoners van het rijk Romeins burgerrecht kregen. Hij schreef duizenden juridische commentaren (2562
fragmenten in de Digesten zijn van hem). Hij was een ‘wetgevingsjurist avant la lettre’, met een heldere
schrijfstijl en een systematische benadering van het recht.
(4) Achtergrondvragen
a) Omschrijf kort de betekenis van het concept ‘natuurrecht’. Welke opvatting heeft
Ulpianus over het natuurrecht, en welke rechtsfiguur is volgens Ulpianus ingevoerd
door het ‘volkenrecht’ (ius gentium) ondanks dat deze rechtsfiguur de aangeboren
vrijheid weerspreekt?
Natuurecht (Ius naturale) betekent het recht dat voortvloeit uit de natuur of rede en dus voor alle mensen gelijk
is, ongeacht plaats of tijd. Ulpianus koppelt dit aan het idee dat alle mensen van nature vrijgeboren zijn. Toch
erkent hij dat er in de menselijke samenleving een positief recht (ius gentium) is ontstaan dat slavernij toelaat.
Volgens hem is de slavernij dus een instelling van het ius gentium, niet van het natuurrecht. De rechtsfiguur van
de vrijlating (manumissio) is dan een correctie binnen datzelfde ius gentium: zij brengt de oorspronkelijke
natuurlijke vrijheid deels terug.
-> Ulpianus erkent dat slavernij tegen het natuurrecht ingaat, maar ziet haar als een feitelijke ontwikkeling
onder het ius gentium; vrijlating is de juridische erkenning van de menselijke neiging tot vrijheid.
b) Welke aspecten van de moderne idee van de staat, het legaliteitsbeginsel, de
machtenscheiding en de rechtsstaat neem je waar in het Romeinse recht, zoals
beschreven door Ulpianus, Herzog en Jansen?
Staat (imperium): De keizer vertegenwoordigde de hoogste macht; Ulpianus benadrukt echter dat de
keizer boven de wet staat (“De keizer is niet gebonden aan de wetten”, Digesten 1,3,31), wat een vroeg
debat over soevereiniteit oproept.
Legaliteitsbeginsel: De praetor kondigde zijn bevoegdheden jaarlijks via het edict aan →
rechtsschepping gebonden aan formele publicatie.
Machtenscheiding: Er bestond een functionele taakverdeling: praetor (procedure en toegang), rechter
(feitenbeslissing), juristen (interpretatie), keizer (wetgeving). Geen echte trias politica, maar wel een
gespreide rechtsvorming.
Rechtstaatgedachte: keizer is nergens aan verbonden, dus er was niet echt sprake van een rechtstaat.
Aantekeningen
Leerdoel 1: preator, juristen en keizer uitwerken
Leerdoel 2: is af te leiden uit Herzog.
Bron leerdoel 1: tekst van Jelle Janssen over Ulpianus
Bron leerdoel 2: (bronnen)opdrachten en wetenschappelijke teksten op canvas
-> leerdoelen nalezen in de syllabus
Romeins recht in de oudheid
→ Priesters (pontifices) verzorgde de rechtsbedeling, totdat:
→ De praetor: verleende rechtsmiddelen (actiones) en zette deze om in formules (formula) die hij naar de
rechter stuurde.
Formula: kijken welk rechtsmiddel toegepast kan worden (bijv. Twaalf tafelen). Deze werd ingevuld
als formule. Deze formule werd naar de rechter gestuurd.
Rechtsbron van de preator: edict
Als de praetor niet verder kwam (geen rechtsmiddel, etc.) dan gingen zij naar de:
→ De juristen: gaf advies (responsa). Deze adviezen en andere juristengeschriften werden uiteindelijk
vastgelegd in edicten.
Rechtsbron juristen: edict
→ Keizer Augustus ziet dat naast de normale wetgeving, er ook andere rechtsbronnen bij komen (zie
hierboven). De keizer wilde ook meer macht in de rechtspraak. Dit deed hij door de praetor en de juristen te
Week 1
Hoorcollege
Inleiding – het Romeins recht (500 voor Christus – 534 na Christus)
Het Romeinse recht: algemene periodisering
Koningstijd 750 vC – 509 vC
Republiek 509 vC – 27 vC
Keizertijd 27 vC ->
476 nC -> val West romeinse rijk
1453 nC -> val Oost-Romeinse rijk
Romeinse regelgeving
‘Recht van de gemeenschap’ (civitas, ius civile)
Wet (lex)
Adviezen van de senaat
(na 367 vC) Edict van de praetor
Juristengeschriften
(keizerlijk recht)
Tegengesteld aan ‘Recht gemeen aan alle volkeren’ (gens, ius gentium)
(na 242 vC) Met name gemaakt door de praetor, van toepassing op niet-burgers/buiten Rome
Wet der Twaalf Tafelen (450 vC)
Bredere bekendheid met het recht
Breken monopolie ‘priesters’(pontifices), niet-religieus recht
Verplicht partijen te verschijnen
‘Casuistic, partial and incomplete’, basaal, Rome als Kleine stedelijke gemeenschap
De praetor en zijn proces
Wat is ‘recht’ volgens Herzog? ‘New normativity’?
- verwereldlijking
- creatie nieuwe rechtsmiddelen
- abstrahering van deze rechtsmiddelen (ontzongen van individueel geval)
- groeiend belang juristen en juridische opleiding
Praetor belast met rechtsbedeling (367 vC)
Procesvoering op grond van de voorwaarden in een wet (legis actio)
Praetor verleent toegang door rechtsmiddelen (acties) toe te kennen, rechter beslist inhoudelijk over het
geschil door getuigen te horen etc.
Op een gegeven moment gaat de praetor zelf eigen rechtsmiddelen maken, gesteld in zogenaamde
‘formules’
Opeenvolgende praetoren kunnen ‘formules’ van voorgangers overnemen in hun edict.
Het edict van de preator
Voorwaarden vaak ruimer dan rechtsmiddel op grond van de wet, bv. de formule voor koop (pg. 21):
Wegens het feit dat (X) van (Y) de zaak (Z) waarover geprocedeerd wordt heeft gekocht, al hetgeen om
die reden (Y) aan (X) behoort te geven of jegens hem behoort te doen op grond van de redelijkheid en
, billijkheid, daartoe moet u, rechter, (Y) jegens (X) veroordelen; indien dit feit niet vast komt te staan,
moet hij de eis afwijzen.
Dit leidt tot een nieuwe procesvorm, het formula-proces
Specifiek in de context van de groei van Rome en het contact met niet-burgers (ius gentium,
volkenrecht)
Ondersteuning juristen door middel van adviezen
De Romeinse juristen
Verzamelingen adviezen
Over een enkel onderwerp
Geen ‘officiële benoemingen’, leken
Geabstraheerd van concrete omstandigheden, specifiek ‘juridisch’
Systematisch opgezette leerboeken
Aparte rechtsbron met veel autoriteit
De Romeinse keizer (vanaf 27 vC)
‘grootheid van het Romeinse rijk, verpersoonlijkt in de keizerlijke autoriteit
Keizer ook een aparte rechtsbron met veel autoriteit
Neemt de vorm van recht van de praetor en de juristen over
- beslissingen in individuele gevallen (rescripten/decreten)
- Algemene regels in ‘edicten’
Verbreiding Romeins recht over het rijk
Praetor ‘creeert’ volkenrecht (ius gentum) vanaf 242 vC
Van toepassing op Romeinse burgers en ‘vreemdelingen’ in het Romeinse rijk en daarbuiten
Ius gentum geconcipieerd als universeel, algemeen geldend
Gerelateerd aan ‘natuurrecht’(ius naturale)
212 nC: elke vrije inwoner van het Romeinse rijk wordt Romeins burger middels het
Verschillen tussen ‘centraal’ Romeins recht en ‘lokaal’ recht van bijvoorbeeld steden blijven bestaan
als ‘gewoonterecht’
Splitsing en val West Romeinse rijk – voortbestaan Oost Romeinse rijk
Politieke en economische crisissen vanaf de 3e en 4e eeuw nC
Splitsing WRR in 395 nC, ten onder in 476 nC
Oost-Romeinse rijk: hoofdstad Constantinopel
Keizer Jusinianus (482 – 565 nC), christelijke keizer van het ORR
Herstellen grootsheid ‘Oude Rome’
Idem wetgeving: Justiniaanse wetgeving in het Latijn
Het ‘Corpus iuris civilis’
Geheel van het recht van de gemeenschap
Verzameling keizerlijke wetgeving vanaf Hadrianus tot aan Jusinianus zelf
Digesten (533 nC): selectie uit de werken van juristen uit de periode van de 1e eeuw vC tot aan de 2e
eeuw nC
Instituten (533 na Christus): leerboek gebaseerd op de Instituten van de jurist Gaius, afgekondigd als
wetboek net als de Codex en de Digesten
Werkgroep
Vragen over Herzog
(1) In de inleiding van haar boek legt Tamar Herzog uit dat zij kritiek levert op ‘twee
grote verhalen’ over de Europese rechtsgeschiedenis (p. 4). Om welke verhalen gaat
,het en welke kritiek heeft zij daarop?
De twee grote verhalen:
1. Het recht is niet gegeven, maar een constante ontwikkeling. (voorbeeld dat Magna Carta een grondwet
kan worden)
2. Het Engelse common law en het civiele recht worden beschouwd als twee tegenpolen, maar stammen
voort uit hetzelfde idee.
(2) In hoofdstuk 1 beschrijft Herzog hoe het Romeinse formula-proces leidde tot
belangrijke innovaties in het recht. Beschrijf dit proces in eigen woorden en leg uit hoe
het bijdroeg aan de ontwikkeling van het Romeinse recht. Betrek in je antwoord de
begrippen ‘praetor’, ‘rechter’, ‘actie’, ‘formule’, en ‘edict’.
Beschrijving van het proces:
• In de Romeinse republiek werd rechtspraak geregeld via het formula-proces, een tweeledige procedure.
1. De partijen verschenen eerst voor de praetor (een magistraat). Deze beoordeelde of de eiser een actie
(actio) kon instellen. (hier was een lijst voor)
2. De praetor stelde vervolgens een formule op: een schriftelijke instructie voor de rechter (iudex), waarin
stond onder welke voorwaarden de eiser gelijk had.
3. Apud iudicem: de zaak werd daarna behandeld door de rechter, een leek die de feiten onderzocht en op
basis van de formule uitspraak deed.
Belang van het proces:
• De praetor kon nieuwe actiën toestaan of bestaande aanpassen → dit gaf het recht een dynamisch en
flexibel karakter.
• Via zijn jaarlijkse edict (edictum praetoris) kondigde de praetor aan welke rechtsmiddelen (actiën) hij
dat jaar zou toestaan — een soort voorlopige codificatie.
• Zo werd de praetor een belangrijke rechtscheppende instantie, naast de juristen en de wetgever.
• Het formula-proces leidde tot juridische innovatie: het maakte casuïstisch denken, systematisering en
verfijning van rechtsbegrippen mogelijk.
• De samenwerking tussen praetor (procedureel kader), rechter (feitenbeslisser) en juristen (interpretatie)
droeg bij aan de professionalisering van het Romeinse recht.
Vragen over bronnen
Deze week lezen we drie primaire bronnen van
de Romein Domitius Ulpianus en een
secundaire tekst van Jansen over de jurist. De
vraag die centraal staat is: hoe dacht een
prominente Romeinse jurist als Ulpianus zelf
over het Romeinse recht en de rechtsstaat en
hoe moeten we zijn uitspraken volgens
historisch en juridisch opvatten en plaatsen?
Hieronder staan drie in het Nederlands
vertaalde teksten uit de Romeinse Oudheid:
(3) Kennisvragen
a) Wat zijn de Digesten en wanneer kwam dit
werk tot stand?
De Digesten was de verzameling van juristengeschriften, die onderdeel vormen een onderdeel van het Corpus
Iuris Civilis, dat in de zesde eeuw nC werd samengesteld in opdracht van keizer Justinianus. Ze bevatten een
verzameling uittreksels uit oudere juristenteksten. Het doel was om de rijks overkoepelende rechtspraktijk te
uniformeren. De Digesten geven een gecanoniseerde weergave van het klassieke Romeinse juristenrecht.
b) Wie was Ulpianus en wanneer leefde hij ongeveer?
, Domitius Ulpianus was een Romeins jurist en bestuurder (160 nC – 223 nC). Hij werkte als juridisch adviseur
onder de keizers Carcalla en Severus. Onder Carcalla speelde hij een belangrijke rol in de periode waarin alle
vrije inwoners van het rijk Romeins burgerrecht kregen. Hij schreef duizenden juridische commentaren (2562
fragmenten in de Digesten zijn van hem). Hij was een ‘wetgevingsjurist avant la lettre’, met een heldere
schrijfstijl en een systematische benadering van het recht.
(4) Achtergrondvragen
a) Omschrijf kort de betekenis van het concept ‘natuurrecht’. Welke opvatting heeft
Ulpianus over het natuurrecht, en welke rechtsfiguur is volgens Ulpianus ingevoerd
door het ‘volkenrecht’ (ius gentium) ondanks dat deze rechtsfiguur de aangeboren
vrijheid weerspreekt?
Natuurecht (Ius naturale) betekent het recht dat voortvloeit uit de natuur of rede en dus voor alle mensen gelijk
is, ongeacht plaats of tijd. Ulpianus koppelt dit aan het idee dat alle mensen van nature vrijgeboren zijn. Toch
erkent hij dat er in de menselijke samenleving een positief recht (ius gentium) is ontstaan dat slavernij toelaat.
Volgens hem is de slavernij dus een instelling van het ius gentium, niet van het natuurrecht. De rechtsfiguur van
de vrijlating (manumissio) is dan een correctie binnen datzelfde ius gentium: zij brengt de oorspronkelijke
natuurlijke vrijheid deels terug.
-> Ulpianus erkent dat slavernij tegen het natuurrecht ingaat, maar ziet haar als een feitelijke ontwikkeling
onder het ius gentium; vrijlating is de juridische erkenning van de menselijke neiging tot vrijheid.
b) Welke aspecten van de moderne idee van de staat, het legaliteitsbeginsel, de
machtenscheiding en de rechtsstaat neem je waar in het Romeinse recht, zoals
beschreven door Ulpianus, Herzog en Jansen?
Staat (imperium): De keizer vertegenwoordigde de hoogste macht; Ulpianus benadrukt echter dat de
keizer boven de wet staat (“De keizer is niet gebonden aan de wetten”, Digesten 1,3,31), wat een vroeg
debat over soevereiniteit oproept.
Legaliteitsbeginsel: De praetor kondigde zijn bevoegdheden jaarlijks via het edict aan →
rechtsschepping gebonden aan formele publicatie.
Machtenscheiding: Er bestond een functionele taakverdeling: praetor (procedure en toegang), rechter
(feitenbeslissing), juristen (interpretatie), keizer (wetgeving). Geen echte trias politica, maar wel een
gespreide rechtsvorming.
Rechtstaatgedachte: keizer is nergens aan verbonden, dus er was niet echt sprake van een rechtstaat.
Aantekeningen
Leerdoel 1: preator, juristen en keizer uitwerken
Leerdoel 2: is af te leiden uit Herzog.
Bron leerdoel 1: tekst van Jelle Janssen over Ulpianus
Bron leerdoel 2: (bronnen)opdrachten en wetenschappelijke teksten op canvas
-> leerdoelen nalezen in de syllabus
Romeins recht in de oudheid
→ Priesters (pontifices) verzorgde de rechtsbedeling, totdat:
→ De praetor: verleende rechtsmiddelen (actiones) en zette deze om in formules (formula) die hij naar de
rechter stuurde.
Formula: kijken welk rechtsmiddel toegepast kan worden (bijv. Twaalf tafelen). Deze werd ingevuld
als formule. Deze formule werd naar de rechter gestuurd.
Rechtsbron van de preator: edict
Als de praetor niet verder kwam (geen rechtsmiddel, etc.) dan gingen zij naar de:
→ De juristen: gaf advies (responsa). Deze adviezen en andere juristengeschriften werden uiteindelijk
vastgelegd in edicten.
Rechtsbron juristen: edict
→ Keizer Augustus ziet dat naast de normale wetgeving, er ook andere rechtsbronnen bij komen (zie
hierboven). De keizer wilde ook meer macht in de rechtspraak. Dit deed hij door de praetor en de juristen te
