KERNBEGRIPPENLIJST
Rechtsgeschiedenis — alle hoofdstukken
Open Universiteit (RB0402) — 2026
,Hoofdstuk 1 — Vóór de Twaalftafelenwet
Begrip Uitleg Waarom relevant / verband
§1 Codex Hammurabi Wetgeving van koning Hammurabi van Babylon (ca. 1780 v.Chr.), Vroegste voorbeeld in de cursus van geschreven recht dat zijn gezag
casuïstisch opgebouwd (situatie + gevolg), gezag ontleend aan de goden. ontleent aan een hogere (goddelijke) macht — een patroon dat je tot in
Straf/proces/privaatrecht nog ongescheiden; een rechter die zijn vonnis de middeleeuwen (koningen) blijft tegenkomen.
herzag kreeg een zware boete én een levenslang beroepsverbod.
§2 Athene (inleiding) Introductie van Draco en Solon als opeenvolgende stappen: eerst Zet de vraag centraal die de rest van het hoofdstuk beantwoordt: hoe
vastlegging van recht, dan matiging en democratisering van diezelfde kom je van willekeurige naar kenbare, gelijke rechtspraak?
vastlegging.
§3 Draco Eerste Atheense wetgever (ca. 624/621 v.Chr.); zeer zware straffen Vroegste kiem van het onderscheid opzet/onopzet dat in vrijwel elk later
('draconisch'), met al een onderscheid tussen moord rechtsstelsel terugkeert.
(familiezaak/bloedwraak) en doodslag (ephetai-rechtbank, met aandacht
voor opzet).
§4 Solon Atheense wetgever (594/593 v.Chr.); schuldkwijtschelding Eerste voorbeeld van bewuste keuze vóór volkssoevereiniteit over
(seisachtheia), afschaffing schuldslavernij, bezit i.p.v. afkomst voor rechtsuitleg — contrasteer met het 19e-eeuwse legisme (H15), waar
ambten; liet wetten bewust vaag optekenen zodat de jury de uitleg juist de wetgever die macht naar zich toetrekt.
kreeg. Staat neemt vervolgingsmonopolie over van de familie.
§5 De jury in Athene Dikastai oordelen over feiten én rechtsuitleg; geloot via de kleroterion Vroegste voorbeeld van 'wet primair, billijkheid als vangnet' — een
uit 6000 burgers (groepen van 201-6000) om omkoping te voorkomen; thema dat terugkeert bij redelijkheid en billijkheid in het 20e-eeuwse
jury-eed: oordelen naar de wet, anders naar 'to dikaion' (het Nederlandse recht (H16).
rechtvaardige).
, Hoofdstuk 2 — De Twaalftafelenwet
Begrip Uitleg Waarom relevant / verband
§1 Periodisering Romeins recht Politiek: Koninkrijk → Republiek → Principaat → Dominaat → Kader waarbinnen de rest van de cursus geplaatst moet worden.
West-/Oost-Rome. Rechtshistorisch: archaïsch → voorklassiek → klassiek
→ naklassiek → Byzantijns (vanaf Justinianus).
§2 Van koning naar consul Stichting Rome (753 v.Chr., Romulus); einde koningschap (510/509 Grondidee dat ook de hoogste macht aan regels gebonden moet zijn —
v.Chr., Tarquinius Superbus); consulaat: twee consuls, 1 jaar referentiepunt voor Theoderik (H7), Karel de Grote (H8) en Napoleon
ambtstermijn i.p.v. levenslang koningschap. (H13).
§3 Ius, fas en lex Ius = wereldlijk recht; fas = religieus/goddelijk recht (Isidorus van Basisonderscheid om Romeinse rechtsbronnen de hele cursus door te
Sevilla); lex = door volksvergadering aanvaard en door senaat kunnen classificeren.
bekrachtigd voorstel. Bij conflict met een edict gaat de lex voor.
§4 Lucretia-episode Verkrachting van Lucretia door Sextus Tarquinius (Livius) als directe Toont dat zelfs de bevrijders van de nieuwe vrijheid onmiddellijk aan
aanleiding voor de val van het koningschap; Brutus eerste consul, strenge regels worden gehouden.
Collatinus moet toch aftreden wegens koninklijke afkomst.
§5 Consulaat (uitwerking) Machtsdeling tussen twee gelijkwaardige ambtsdragers met kort Grondmotief dat je later terugziet bij Montesquieus machtenscheiding
mandaat, bewust ingebouwde zwakte om machtsmisbruik te (H11).
voorkomen.
§6 Slavernij (ontstaan/einde) Ontstaan door geboorte (moeder) of krijgsgevangenschap; einde door Voorbeeld van hoe geleidelijk en pragmatisch Romeinse
manumissio; Lex Iunia (19 na Chr.) geeft feitelijk vrijgelatenen beperkte rechtsontwikkeling verliep.
rechtsbekwaamheid.
§7 Senaat Centraal adviesorgaan/machtscentrum van de Republiek, samengesteld Verliest onder het Principaat (H3) geleidelijk invloed aan de keizer —
uit voormalige magistraten. machtsverschuiving vertaalt zich direct in wie het recht vaststelt.
§8 Tribunus plebis Ingesteld ca. 495-470 v.Chr. als reactie op schuldgijzeling van plebejers: Instituut ontstaan als reactie op concreet machtsprobleem — zelfde
ius auxilii (bijstand) en ius intercedendi (veto). Lex Hortensia (287 v.Chr.) patroon als bij de Twaalftafelenwet zelf.
geeft plebiscieten wetskracht voor iedereen.
§9 Verginia-episode Decemvir Appius Claudius misbruikt zijn rechterlijke macht om Verginia Kernboodschap: schriftelijke vastlegging van recht ontstaat vaak om
(ca. 451 v.Chr.) onterecht tot slavin te verklaren — directe aanleiding machtsmisbruik in te dammen.
voor de Twaalftafelenwet.
§10 Totstandkoming Decemviri legibus scribundis, twee ronden (451-450 v.Chr.); mogelijk Bleef tot Justinianus (H6) formeel de bron van het hele Romeinse recht.
Twaalftafelenwet (legendarisch) beïnvloed door een studiereis naar Athene (Pomponius).
Tekst ging verloren bij plundering door de Galliërs (390 v.Chr.), bleef
mondeling bekend.
Rechtsgeschiedenis — alle hoofdstukken
Open Universiteit (RB0402) — 2026
,Hoofdstuk 1 — Vóór de Twaalftafelenwet
Begrip Uitleg Waarom relevant / verband
§1 Codex Hammurabi Wetgeving van koning Hammurabi van Babylon (ca. 1780 v.Chr.), Vroegste voorbeeld in de cursus van geschreven recht dat zijn gezag
casuïstisch opgebouwd (situatie + gevolg), gezag ontleend aan de goden. ontleent aan een hogere (goddelijke) macht — een patroon dat je tot in
Straf/proces/privaatrecht nog ongescheiden; een rechter die zijn vonnis de middeleeuwen (koningen) blijft tegenkomen.
herzag kreeg een zware boete én een levenslang beroepsverbod.
§2 Athene (inleiding) Introductie van Draco en Solon als opeenvolgende stappen: eerst Zet de vraag centraal die de rest van het hoofdstuk beantwoordt: hoe
vastlegging van recht, dan matiging en democratisering van diezelfde kom je van willekeurige naar kenbare, gelijke rechtspraak?
vastlegging.
§3 Draco Eerste Atheense wetgever (ca. 624/621 v.Chr.); zeer zware straffen Vroegste kiem van het onderscheid opzet/onopzet dat in vrijwel elk later
('draconisch'), met al een onderscheid tussen moord rechtsstelsel terugkeert.
(familiezaak/bloedwraak) en doodslag (ephetai-rechtbank, met aandacht
voor opzet).
§4 Solon Atheense wetgever (594/593 v.Chr.); schuldkwijtschelding Eerste voorbeeld van bewuste keuze vóór volkssoevereiniteit over
(seisachtheia), afschaffing schuldslavernij, bezit i.p.v. afkomst voor rechtsuitleg — contrasteer met het 19e-eeuwse legisme (H15), waar
ambten; liet wetten bewust vaag optekenen zodat de jury de uitleg juist de wetgever die macht naar zich toetrekt.
kreeg. Staat neemt vervolgingsmonopolie over van de familie.
§5 De jury in Athene Dikastai oordelen over feiten én rechtsuitleg; geloot via de kleroterion Vroegste voorbeeld van 'wet primair, billijkheid als vangnet' — een
uit 6000 burgers (groepen van 201-6000) om omkoping te voorkomen; thema dat terugkeert bij redelijkheid en billijkheid in het 20e-eeuwse
jury-eed: oordelen naar de wet, anders naar 'to dikaion' (het Nederlandse recht (H16).
rechtvaardige).
, Hoofdstuk 2 — De Twaalftafelenwet
Begrip Uitleg Waarom relevant / verband
§1 Periodisering Romeins recht Politiek: Koninkrijk → Republiek → Principaat → Dominaat → Kader waarbinnen de rest van de cursus geplaatst moet worden.
West-/Oost-Rome. Rechtshistorisch: archaïsch → voorklassiek → klassiek
→ naklassiek → Byzantijns (vanaf Justinianus).
§2 Van koning naar consul Stichting Rome (753 v.Chr., Romulus); einde koningschap (510/509 Grondidee dat ook de hoogste macht aan regels gebonden moet zijn —
v.Chr., Tarquinius Superbus); consulaat: twee consuls, 1 jaar referentiepunt voor Theoderik (H7), Karel de Grote (H8) en Napoleon
ambtstermijn i.p.v. levenslang koningschap. (H13).
§3 Ius, fas en lex Ius = wereldlijk recht; fas = religieus/goddelijk recht (Isidorus van Basisonderscheid om Romeinse rechtsbronnen de hele cursus door te
Sevilla); lex = door volksvergadering aanvaard en door senaat kunnen classificeren.
bekrachtigd voorstel. Bij conflict met een edict gaat de lex voor.
§4 Lucretia-episode Verkrachting van Lucretia door Sextus Tarquinius (Livius) als directe Toont dat zelfs de bevrijders van de nieuwe vrijheid onmiddellijk aan
aanleiding voor de val van het koningschap; Brutus eerste consul, strenge regels worden gehouden.
Collatinus moet toch aftreden wegens koninklijke afkomst.
§5 Consulaat (uitwerking) Machtsdeling tussen twee gelijkwaardige ambtsdragers met kort Grondmotief dat je later terugziet bij Montesquieus machtenscheiding
mandaat, bewust ingebouwde zwakte om machtsmisbruik te (H11).
voorkomen.
§6 Slavernij (ontstaan/einde) Ontstaan door geboorte (moeder) of krijgsgevangenschap; einde door Voorbeeld van hoe geleidelijk en pragmatisch Romeinse
manumissio; Lex Iunia (19 na Chr.) geeft feitelijk vrijgelatenen beperkte rechtsontwikkeling verliep.
rechtsbekwaamheid.
§7 Senaat Centraal adviesorgaan/machtscentrum van de Republiek, samengesteld Verliest onder het Principaat (H3) geleidelijk invloed aan de keizer —
uit voormalige magistraten. machtsverschuiving vertaalt zich direct in wie het recht vaststelt.
§8 Tribunus plebis Ingesteld ca. 495-470 v.Chr. als reactie op schuldgijzeling van plebejers: Instituut ontstaan als reactie op concreet machtsprobleem — zelfde
ius auxilii (bijstand) en ius intercedendi (veto). Lex Hortensia (287 v.Chr.) patroon als bij de Twaalftafelenwet zelf.
geeft plebiscieten wetskracht voor iedereen.
§9 Verginia-episode Decemvir Appius Claudius misbruikt zijn rechterlijke macht om Verginia Kernboodschap: schriftelijke vastlegging van recht ontstaat vaak om
(ca. 451 v.Chr.) onterecht tot slavin te verklaren — directe aanleiding machtsmisbruik in te dammen.
voor de Twaalftafelenwet.
§10 Totstandkoming Decemviri legibus scribundis, twee ronden (451-450 v.Chr.); mogelijk Bleef tot Justinianus (H6) formeel de bron van het hele Romeinse recht.
Twaalftafelenwet (legendarisch) beïnvloed door een studiereis naar Athene (Pomponius).
Tekst ging verloren bij plundering door de Galliërs (390 v.Chr.), bleef
mondeling bekend.
