,INHOUDSOPGAVE
HC 1 – Introductie kwalitatief onderzoek ............................................................................................................................................. 2
HC2 – Reflexiviteit en generaliseerbaarheid ........................................................................................................................................ 4
HC3 – Kwaliteit en vertrouwbaarheid in kwalitatief onderzoek .......................................................................................................... 6
HC4 – VerDiePing – Paradigma’s en kwaliteit in de praktijk ................................................................................................................ 8
HC5 – Onderzoeksontwerpen en steekproeven................................................................................................................................... 9
HC6 – Dataverzameling in kwalitatief onderzoek............................................................................................................................... 11
HC7 – Observatie, ethiek en participatief actieonderzoek ................................................................................................................. 15
HC8 – Generatieve AI en Open Science .............................................................................................................................................. 18
HC9 – Coderen en kwalitatieve data-analyse ..................................................................................................................................... 20
HC10 – Thematische analyse .............................................................................................................................................................. 23
HC11 – Grounded Theory ................................................................................................................................................................... 26
HC12 – Mixed methods ...................................................................................................................................................................... 29
1
,HC 1 – INTRODUCTIE KWALITATIEF ONDERZOEK
Wat is kwalitatief onderzoek?
Kwalitatief onderzoek: een brede onderzoeksbenadering waarmee ervaringen, betekenissen, interpretaties en sociale processen
in detail worden onderzocht. De onderzoeker probeert vooral te begrijpen: wat mensen ervaren, hoe zij iets ervaren, waarom
processen of gedragingen ontstaan en welke betekenis mensen zelf geven aan gebeurtenissen, gedrag of objecten.
Kwalitatief onderzoek is meestal: interpretatief (betekenis begrijpen), naturalistisch (onderzoek in of dichtbij de natuurlijke
context), flexibel en open, gericht op het perspectief van deelnemers en vaak inductief.
Veelgebruikte methoden zijn interviews, focusgroepen, observatie, documentanalyse en case studies.
Kwalitatief onderzoek is meer dan alleen het gebruiken van kwalitatieve methoden. Een interview afnemen maakt een onderzoek
niet automatisch kwalitatief → ook de manier waarop de onderzoeker de werkelijkheid probeert te begrijpen is belangrijk.
Drie klassieke kwalitatieve onderzoeken
Deze drie studies worden in de cursus vaker gebruikt als voorbeelden van hoe kwalitatief onderzoek eruit kan zien.
Whyte (1943) – Street Corner Society
Whyte onderzocht hoe sociale structuren en relaties ontstaan in de wijk North End in Boston. Hij wilde niet alleen cijfers over de
buurt verzamelen, maar begrijpen hoe mensen met elkaar omgaan en hoe het groepsleven georganiseerd is. Daarom woonde
hij jarenlang in de buurt en gebruikte hij etnografie en participerende observatie. Via een poortwachter, “Doc”, kreeg hij
toegang tot de zogenoemde Corner Boys en nam hij deel aan hun dagelijkse activiteiten. Hij observeerde onder andere sociale
bijeenkomsten, sportactiviteiten en onderlinge conflicten. Uit zijn onderzoek bleek dat leiderschap situationeel is: wie invloed
heeft, kan per activiteit of situatie verschillen. Ook ontdekte hij dat het groepsleven sterk wordt georganiseerd door
wederkerigheidsnetwerken van hulp, gunsten en verplichtingen. De studie laat goed zien waarom kwalitatief onderzoek geschikt
is om sociale processen, relaties en context van dichtbij te begrijpen.
Hochschild (1983) – The Managed Heart
Hochschild onderzocht hoe werknemers hun emoties reguleren als onderdeel van hun betaalde werk. Ze gebruikte interviews en
observaties, onder andere bij stewardessen en bij werknemers in contrasterende beroepen zoals incassomedewerkers. Op basis
daarvan introduceerde ze het begrip emotionele arbeid: het actief sturen of aanpassen van gevoelens om te voldoen aan
verwachtingen van het werk. Organisaties stellen hierbij bepaalde gevoelsregels op, bijvoorbeeld dat een stewardess vriendelijk
en opgewekt moet overkomen. Werknemers kunnen gebruikmaken van surface acting, waarbij ze een emotie tonen zonder die
werkelijk te voelen. Bij deep acting proberen ze de gewenste emotie ook daadwerkelijk te ervaren. Wanneer wat iemand voelt
sterk afwijkt van wat diegene moet laten zien, kan emotionele dissonantie ontstaan. Volgens Hochschild kan dit gevolgen
hebben voor identiteit en welzijn. De studie laat daarnaast zien hoe organisaties emoties als het ware commercialiseren om de
ervaring van klanten te beïnvloeden.
Jarzabkowski (2005) – Strategy As Practice
Jarzabkowski onderzocht strategie niet als een vast plan, maar als iets dat mensen in organisaties in de dagelijkse praktijk
creëren en uitvoeren. Ze voerde case studies uit bij drie Britse universiteiten met elk een eigen karakter. Het onderzoek richtte
zich vooral op hoger management en maakte gebruik van interviews, organisatiedocumenten en notulen. Op basis hiervan
conceptualiseerde zij strategie als dynamisch en emergent: strategie ontstaat en verandert door voortdurende interacties en
activiteiten. Organisatorische activiteiten kunnen worden gestuurd door zowel formeel vastgelegde procedures als door
informele interacties tussen mensen. Te veel nadruk op structurele formalisering kan leiden tot strategische drift of stilstand. Te
veel nadruk op informele interacties kan er juist voor zorgen dat beleid niet duurzaam is en voortdurend verandert. Strategische
activiteiten bewegen daarom voortdurend tussen deze verschillende vormen van organiseren. De studie laat zien hoe kwalitatief
onderzoek geschikt is om complexe organisatieprocessen en veranderingen in de praktijk te bestuderen.
2
,Kwantitatief vs. Kwalitatief onderzoek
Kwantitatief Kwalitatief
Data Getallen, metingen Woorden, beelden, betekenissen
Vragen Hoeveel? In welke mate? Wat? Hoe? Waarom?
Focus Verbanden en effecten Processen, ervaringen, percepties, overtuigingen
Theorie Vooral theorie testen Vooral theorie ontwikkelen / aanpassen
Redenering Vooral deductief Vooral inductief
Hypothesen Testbare hypothesen Meestal geen hypothesen; evt. verwachtingen
Perspectief Vooral etisch (buitenstaander) Vooral emisch (binnenstaander)
Opzet Gestructureerd, gestandaardiseerd Open, flexibel
Steekproef Vaak groter Vaak kleiner
Data Breder, kwantificeerbaar Rijk en diepgaand
Context Kan artificieel zijn Vaak naturalistisch
Voorbeeld Street Corner Society – Kwantitatief: percentage werkloosheid, percentage kerkbezoek, huishoudsamenstelling.
Kwalitatief: hoe ontstaan loyaliteiten? Hoe zijn relaties georganiseerd? Welke sociale structuren ontstaan uit interacties.
Deductief vs. Inductief
Deductief: je begint met een bestaande theorie en test deze aan de hand van data. Typischer voor kwantitatief onderzoek.
→ Theorie → hypothese → observatie → bevestiging/verwerping
Inductief: je begint bij de data en ontwikkelt daaruit ideeën of theorie. Typischer voor kwalitatief onderzoek.
→ Observatie → patroon → voorlopige verklaring → theorie
Emisch vs. Ethisch perspectief
Emisch perspectief (binnenstaandersperspectief): de onderzoeker probeert te begrijpen hoe deelnemers zelf hun wereld
ervaren en betekenis geven. Typisch voor kwalitatief onderzoek.
Etisch perspectief (buitenstaandersperspectief): de onderzoeker analyseert een fenomeen vanuit vooraf bepaalde concepten of
categorieën. Typischer voor kwantitatief onderzoek.
Belangrijke nuance
De verschillen tussen kwantitatief en kwalitatief zijn geen absolute tegenstellingen.
§ Kwalitatief onderzoek kan deductief zijn (bijvoorbeeld deductieve codering) en een meer etisch perspectief gebruiken.
§ Kwantitatief onderzoek kan inductief zijn en meer aandacht geven aan emisch perspectief.
Functies van sociaalwetenschappelijk onderzoek
Functie Kernvraag Doel
Contextueel Wat bestaat er? Beschrijven van ervaringen, perspectieven en context
Verklarend Waarom gebeurt dit? Processen en dynamieken begrijpen
Evaluatief Werkt het en waarom? Werking van beleid, interventie of praktijk beoordelen
Generatief Welke nieuwe inzichten ontstaan? Nieuwe theorieën, concepten of strategieën ontwikkelen
Voorbeeld Street Corner Society
→ Contextueel en verklaren: hoe ziet de sociale structuur eruit en hoe ontstaat die?
The Managed Heart
→ Verklarend en generatief: hoe gaan werknemers om met emoties en hoe ontstaat het concept emotionele arbeid.
Strategy as Practice
→ Verklarend en generatief: hoe ontstaat strategie in de praktijk en hoe kunnen we strategie anders conceptualiseren.
3
,Mixed methods
Mixed methods onderzoek: combineert kwalitatieve en kwantitatieve methoden binnen één studie en integreert de
bevindingen. Belangrijke redenen zijn kennisgeneratie en methodologische grondigheid.
Ontwerp Volgorde Logica
Gelijktijdig Kwali + kwanti Fenomeen tegelijk vanuit verschillende soorten bewijs onderzoeken
→ methodologische grondigheid
Exploratief sequentieel Kwali → kwanti Eerst kwalitatief ontdekken, daarna kwantitatief verder onderzoeken
→ kennisgeneratie
Verklarend sequentieel Kwanti → kwali Eerst kwantitatief patroon vinden, daarna kwalitatief verklaren
→ kennisgeneratie
HC2 – REFLEXIVITEIT EN GENERALISEERBAARHEID
Korte geschiedenis van kwalitatief onderzoek
De ontwikkeling van kwalitatief onderzoek laat zien dat ideeën over wat goed onderzoek is door de tijd heen zijn veranderd.
±1880–1939 De eenzame etnograaf: onderzoeker bestudeert groepen langdurig van dichtbij.
Kritiek → romantisering, over-identificatie en kolonialisme.
±1945–1970 Meer standaardisering en nadruk op een strikt wetenschappelijk proces → opkomst van grounded theory.
Vanaf ±1970 Kwalitatief onderzoek wordt breder en meer toegepast, met aandacht voor gemarginaliseerde groepen en de
interpretatieve benadering.
Vanaf ±1990 Reflexive turn: meer aandacht voor de invloed van de onderzoeker, diens aannames en onderzoeksparadigma.
De belangrijkste verschuiving is dus dat de onderzoeker steeds minder wordt gezien als een volledig neutrale buitenstaander.
Reflexiviteit en positionaliteit
Reflexiviteit: het systematisch onderzoeken van hoe de onderzoeker en diens subjectiviteit invloed hebben op wat in onderzoek
wordt bedacht, verzameld, geïnterpreteerd, geanalyseerd en gerapporteerd. Het gaat om voortdurend bewustzijn, actieve
aandacht, zelfreflectie en het kritisch bevragen van eigen aannames.
Voorbeeld The Managed Heart – Ze werd tijdens haar onderzoek bewust dat emotionele arbeid niet alleen voorkwam in de beroepen
die zij onderzocht, maar ook in haar eigen werk als socioloog en docent. Haar eigen positie werd daardoor onderdeel van
haar reflectie op het onderzoek.
Positionaliteit: de rol, identiteit en achtergrond van de onderzoeker in relatie tot het onderzoek en de deelnemers. Denk aan:
§ Binnenstaander vs. buitenstaander
§ Gender, religie en etniciteit
§ Sociale achtergrond
§ Relatie met deelnemers
§ Aannames vanuit het gebruikte paradigma
Verschil
Reflexiviteit: voortdurend reflecteren op hoe je als onderzoeker het onderzoek beïnvloedt.
Positionaliteit: expliciet beschrijven vanuit welke rol, identiteit en positie je het onderzoek uitvoert.
4
,Onderzoeksparadigma’s
Onderzoeksparadigma: bevat fundamentele aannames over wat werkelijkheid is, hoe we kennis kunnen verkrijgen en hoe
onderzoek moet worden uitgevoerd. Daarbij worden drie vragen onderscheiden:
§ Ontologie = realiteit: Hoe ziet de wereld eruit?
§ Epistemologie = weten / kennis: Hoe kunnen we de werkelijkheid kennen?
§ Methodologie = doen: Hoe bestuderen we de werkelijkheid?
Positivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaat één objectieve realiteit, onafhankelijk van ons. → Naïef realisme
§ Weten (epistemologie): we moeten de werkelijkheid objectief meten om universele wetten te ontdekken. De
onderzoeker blijft neutraal en afstandelijk.
§ Doen (methodologie): experimenten, enquêtes, statistieken en hypothesetoetsing.
Post-positivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaat een echte wereld, maar we kunnen die slechts onvolmaakt kennen omdat onze
metingen feilbaar zijn. → Kritisch realisme
§ Weten (epistemologie): er wordt gestreefd naar objectiviteit, maar men erkent dat volledige objectiviteit niet haalbaar
is. Daarom worden bijvoorbeeld meerdere methoden en kwaliteitscontroles gebruikt.
§ Doen (methodologie): quasi-experimenten, grote-N-enquêtes, gestructureerde observaties/interviews en soms mixed
methods.
Kritische theorie en aanverwante benaderingen
§ Realiteit (ontologie): de sociale werkelijkheid wordt gevormd door macht, geschiedenis, ideologie en ongelijkheid. De
werkelijkheid is daarom altijd verbonden met waarden en macht. → Historisch realisme
§ Weten (epistemologie): kennis is nooit volledig neutraal. Onderzoekers moeten overheersing blootleggen en uitdagen
en aandacht hebben voor verschillende standpunten.
§ Doen (methodologie): bijvoorbeeld kritische etnografie, discoursanalyse en participatief/actieonderzoek. Er is nadruk op
emancipatie en reflexiviteit.
Constructivisme / interpretivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaan meerdere, sociaal geconstrueerde realiteiten. Betekenissen zijn afhankelijk van context
en cultuur. → Relativisme
§ Weten (epistemologie): onderzoekers en deelnemers co-creëren kennis. De aanwezigheid van de onderzoeker
beïnvloedt wat bekend wordt.
§ Doen (methodologie): bijvoorbeeld interviews, focusgroepen, etnografie en document- en verhaalanalyse. Analyse kan
bijvoorbeeld via thematische analyse of grounded theory.
Paradigma’s onderscheiden
Paradigma Realiteit (ontologie) Kennis (epistemologie) Onderzoek (methodologie)
Positivisme Eén objectieve realiteit Objectief meetbaar Experimenten, enquêtes, statistiek
Post-positivisme Echte realiteit, maar onvolmaakt Objectiviteit nastreven, maar kennis Quasi-experimenten, enquêtes,
kenbaar is feilbaar meerdere methoden
Kritische theorie Macht, geschiedenis en ongelijkheid Kennis is niet neutraal Kritische etnografie, discoursanalyse,
vormen realiteit actieonderzoek
Constructivisme / Meerdere sociaal geconstrueerde Kennis wordt samen geconstrueerd Interviews, focusgroepen, etnografie
interpretivisme realiteiten
5
,Voorbeeld The Managed Heart – Ze laat zien dat emotionele arbeid niet voor iedereen hetzelfde werkt. Gender en
sociale klasse beïnvloeden hoe emotionele arbeid wordt ervaren en welke verwachtingen eraan verbonden zijn. Daarnaast
laat haar analyse zien hoe organisaties werknemers leren hun emoties op een bepaalde manier te managen. Dit sluit aan bij
een benadering waarin aandacht is voor sociale structuren, ongelijkheid en macht.
Voorbeeld Strategy as Practice – Ze benadrukt dat ‘realiteit’ niet simpelweg een objectieve werkelijkheid is die je
volledig kunt ontdekken door steeds gedetailleerder te observeren. Strategie ontstaat volgens haar als gesitueerde activiteit
die zich door de tijd heen en binnen een context ontwikkelt.
Reflexiviteit verschilt per paradigma
Paradigma’s bepalen ook waarom een onderzoeker reflexief moet zijn.
§ Post-positivisme → Focus op het verminderen van invloed/bias van de onderzoeker.
Hoe kan ik mijn bias verminderen of ervoor controleren?
§ Constructivisme → Focus op het begrijpen van de coproductie van betekenis tussen onderzoeker en deelnemers.
Hoe hebben we deze kennis samen gecreëerd?
§ Kritische theorie → Focus op macht en sociale positionering.
Wiens kennis telt en welke machtsverhoudingen vormen dit onderzoek?
Generaliseerbaarheid in kwalitatief onderzoek
Of generaliseerbaarheid belangrijk is, hangt mede af van het onderzoeksparadigma. Bij kwalitatief onderzoek is de belangrijkste
vraag vaak niet of een kleine steekproef statistisch representatief is, maar in hoeverre inzichten ook iets kunnen zeggen over
andere groepen, contexten of theorieën. Er zijn drie vormen:
Vorm Waarnaar generaliseren Centrale vraag
Representatief Van steekproef → grotere populatie Vertegenwoordigt de steekproef de bredere groep?
Inferentieel Van onderzochte context → vergelijkbare Kunnen de bevindingen zinvol worden toegepast in een
context soortgelijke omgeving?
Theoretisch Van bevindingen → algemenere Kunnen de ontwikkelde ideeën of concepten ook andere
concepten/theorie situaties helpen verklaren?
HC3 – KWALITEIT EN VERTROUWBAARHEID IN KWALITATIEF ONDERZOEK
Paradigma’s kort herhaald
Positivisme → Eén objectieve werkelijkheid, kennis kan objectief worden gemeten.
Post-positivisme → Er is een echte werkelijkheid, maar die is slechts onvolmaakt kenbaar.
Constructivisme / interpretivisme → Er bestaan meerdere, sociaal geconstrueerde werkelijkheden; kennis ontstaat in interactie.
Kritische theorie → Werkelijkheid en kennis worden gevormd door macht, geschiedenis en ongelijkheid.
Daarom verschillen ook de kwaliteitscriteria per paradigma. Positivistisch onderzoek spreekt bijvoorbeeld over validiteit en
betrouwbaarheid, terwijl binnen constructivistisch kwalitatief onderzoek vaak wordt gesproken over trustworthiness
(vertrouwbaarheid).
Kwaliteit in kwalitatief onderzoek
Er is veel discussie over hoe kwaliteit van kwalitatief onderzoek moet worden beoordeeld. Dit ontstond deels als reactie op
kritiek vanuit meer positivistisch/kwantitatief onderzoek, bijvoorbeeld dat kwalitatief onderzoek kleine steekproeven gebruikt,
niet statistisch analyseert of moeilijk reproduceerbaar is. Er bestaan daarom rapportagerichtlijnen zoals COREQ en SRQR, die
onderzoekers helpen duidelijk en volledig te rapporteren.
Maar goede rapportage ¹ automatisch goed onderzoek.
6
,Een studie kan heel transparant beschrijven wat is gedaan, terwijl de dataverzameling of analyse alsnog zwak is. Ook zijn
kwalitatieve onderzoekers voorzichtig met te veel standaardisatie:
§ kwalitatief onderzoek is flexibel en contextafhankelijk,
§ het verloop is vooraf niet altijd volledig te plannen,
§ strikte regels kunnen juist ten koste gaan van kwaliteit.
→ Advies en richtlijnen zijn dus nuttig, maar vaste regels passen niet altijd bij kwalitatief onderzoek.
Twee manieren om naar kwaliteitscriteria te kijken
Binnen kwalitatief onderzoek zijn grofweg twee reacties ontstaan:
1. Kwantitatieve criteria aanpassen aan kwalitatief onderzoek → post-positivisme.
2. Nieuwe termen gebruiken die beter passen bij kwalitatief onderzoek → constructivisme/interpretivisme.
Binnen het constructivisme wordt kwaliteit meestal aangeduid als trustworthiness.
Trustworthiness – vier dimensies
Dimensie Betekenis Vergelijkbaar met
Geloofwaardigheid (credibility) Sluiten de bevindingen goed aan bij de Interne validiteit
ervaringen/werkelijkheid van deelnemers?
Betrouwbaarheid (dependability) Is het onderzoeksproces degelijk, consistent en navolgbaar Reliability
uitgevoerd?
Bevestigbaarheid (confirmability) Zijn de conclusies duidelijk gebaseerd op de data en niet alleen Objectiviteit
op aannames van de onderzoeker?
Overdraagbaarheid (transferability) In hoeverre kunnen bevindingen betekenisvol zijn in andere Externe validiteit /
contexten? generaliseerbaarheid
Geloofwaardigheid (credibility) versterken
Geloofwaardigheid: in hoeverre de bevindingen een geloofwaardige weergave vormen van de ervaringen en perspectieven van
de onderzoekspopulatie.
Langdurige betrokkenheid: voldoende tijd doorbrengen in de onderzoekssetting om de context goed te begrijpen,
misverstanden weg te nemen en oppervlakkige conclusies te voorkomen. → gericht op breedte / scope
Aanhoudende observatie: de belangrijkste aspecten van het fenomeen identificeren en deze vervolgens diepgaand
bestuderen. → gericht op diepte
Diversiteit in je bewijs: niet alleen bewijs zoeken dat één conclusie ondersteunt. Te simpele of eenzijdige conclusies
kunnen erop wijzen dat relevante informatie wordt gemist.
Triangulatie: hetzelfde fenomeen vanuit verschillende invalshoeken onderzoeken. Bijvoorbeeld met verschillende
databronnen, methoden, onderzoekers of theorieën
Member checking: deelnemers feedback laten geven op interpretaties.
Doel → Nagaan of de interpretatie herkenbaar en correct is vanuit het perspectief van de deelnemers.
Peer briefing: een deskundige collega laat de analyse kritisch beoordelen en als advocaat van de duivel optreden.
Doel → Aannames en interpretaties ter discussie stellen.
Deviant case analysis: actief zoeken naar gevallen die niet passen binnen de voorlopige conclusie of theorie.
Doel → De theorie verfijnen en ontdekken waar de grenzen ervan liggen.
7
HC 1 – Introductie kwalitatief onderzoek ............................................................................................................................................. 2
HC2 – Reflexiviteit en generaliseerbaarheid ........................................................................................................................................ 4
HC3 – Kwaliteit en vertrouwbaarheid in kwalitatief onderzoek .......................................................................................................... 6
HC4 – VerDiePing – Paradigma’s en kwaliteit in de praktijk ................................................................................................................ 8
HC5 – Onderzoeksontwerpen en steekproeven................................................................................................................................... 9
HC6 – Dataverzameling in kwalitatief onderzoek............................................................................................................................... 11
HC7 – Observatie, ethiek en participatief actieonderzoek ................................................................................................................. 15
HC8 – Generatieve AI en Open Science .............................................................................................................................................. 18
HC9 – Coderen en kwalitatieve data-analyse ..................................................................................................................................... 20
HC10 – Thematische analyse .............................................................................................................................................................. 23
HC11 – Grounded Theory ................................................................................................................................................................... 26
HC12 – Mixed methods ...................................................................................................................................................................... 29
1
,HC 1 – INTRODUCTIE KWALITATIEF ONDERZOEK
Wat is kwalitatief onderzoek?
Kwalitatief onderzoek: een brede onderzoeksbenadering waarmee ervaringen, betekenissen, interpretaties en sociale processen
in detail worden onderzocht. De onderzoeker probeert vooral te begrijpen: wat mensen ervaren, hoe zij iets ervaren, waarom
processen of gedragingen ontstaan en welke betekenis mensen zelf geven aan gebeurtenissen, gedrag of objecten.
Kwalitatief onderzoek is meestal: interpretatief (betekenis begrijpen), naturalistisch (onderzoek in of dichtbij de natuurlijke
context), flexibel en open, gericht op het perspectief van deelnemers en vaak inductief.
Veelgebruikte methoden zijn interviews, focusgroepen, observatie, documentanalyse en case studies.
Kwalitatief onderzoek is meer dan alleen het gebruiken van kwalitatieve methoden. Een interview afnemen maakt een onderzoek
niet automatisch kwalitatief → ook de manier waarop de onderzoeker de werkelijkheid probeert te begrijpen is belangrijk.
Drie klassieke kwalitatieve onderzoeken
Deze drie studies worden in de cursus vaker gebruikt als voorbeelden van hoe kwalitatief onderzoek eruit kan zien.
Whyte (1943) – Street Corner Society
Whyte onderzocht hoe sociale structuren en relaties ontstaan in de wijk North End in Boston. Hij wilde niet alleen cijfers over de
buurt verzamelen, maar begrijpen hoe mensen met elkaar omgaan en hoe het groepsleven georganiseerd is. Daarom woonde
hij jarenlang in de buurt en gebruikte hij etnografie en participerende observatie. Via een poortwachter, “Doc”, kreeg hij
toegang tot de zogenoemde Corner Boys en nam hij deel aan hun dagelijkse activiteiten. Hij observeerde onder andere sociale
bijeenkomsten, sportactiviteiten en onderlinge conflicten. Uit zijn onderzoek bleek dat leiderschap situationeel is: wie invloed
heeft, kan per activiteit of situatie verschillen. Ook ontdekte hij dat het groepsleven sterk wordt georganiseerd door
wederkerigheidsnetwerken van hulp, gunsten en verplichtingen. De studie laat goed zien waarom kwalitatief onderzoek geschikt
is om sociale processen, relaties en context van dichtbij te begrijpen.
Hochschild (1983) – The Managed Heart
Hochschild onderzocht hoe werknemers hun emoties reguleren als onderdeel van hun betaalde werk. Ze gebruikte interviews en
observaties, onder andere bij stewardessen en bij werknemers in contrasterende beroepen zoals incassomedewerkers. Op basis
daarvan introduceerde ze het begrip emotionele arbeid: het actief sturen of aanpassen van gevoelens om te voldoen aan
verwachtingen van het werk. Organisaties stellen hierbij bepaalde gevoelsregels op, bijvoorbeeld dat een stewardess vriendelijk
en opgewekt moet overkomen. Werknemers kunnen gebruikmaken van surface acting, waarbij ze een emotie tonen zonder die
werkelijk te voelen. Bij deep acting proberen ze de gewenste emotie ook daadwerkelijk te ervaren. Wanneer wat iemand voelt
sterk afwijkt van wat diegene moet laten zien, kan emotionele dissonantie ontstaan. Volgens Hochschild kan dit gevolgen
hebben voor identiteit en welzijn. De studie laat daarnaast zien hoe organisaties emoties als het ware commercialiseren om de
ervaring van klanten te beïnvloeden.
Jarzabkowski (2005) – Strategy As Practice
Jarzabkowski onderzocht strategie niet als een vast plan, maar als iets dat mensen in organisaties in de dagelijkse praktijk
creëren en uitvoeren. Ze voerde case studies uit bij drie Britse universiteiten met elk een eigen karakter. Het onderzoek richtte
zich vooral op hoger management en maakte gebruik van interviews, organisatiedocumenten en notulen. Op basis hiervan
conceptualiseerde zij strategie als dynamisch en emergent: strategie ontstaat en verandert door voortdurende interacties en
activiteiten. Organisatorische activiteiten kunnen worden gestuurd door zowel formeel vastgelegde procedures als door
informele interacties tussen mensen. Te veel nadruk op structurele formalisering kan leiden tot strategische drift of stilstand. Te
veel nadruk op informele interacties kan er juist voor zorgen dat beleid niet duurzaam is en voortdurend verandert. Strategische
activiteiten bewegen daarom voortdurend tussen deze verschillende vormen van organiseren. De studie laat zien hoe kwalitatief
onderzoek geschikt is om complexe organisatieprocessen en veranderingen in de praktijk te bestuderen.
2
,Kwantitatief vs. Kwalitatief onderzoek
Kwantitatief Kwalitatief
Data Getallen, metingen Woorden, beelden, betekenissen
Vragen Hoeveel? In welke mate? Wat? Hoe? Waarom?
Focus Verbanden en effecten Processen, ervaringen, percepties, overtuigingen
Theorie Vooral theorie testen Vooral theorie ontwikkelen / aanpassen
Redenering Vooral deductief Vooral inductief
Hypothesen Testbare hypothesen Meestal geen hypothesen; evt. verwachtingen
Perspectief Vooral etisch (buitenstaander) Vooral emisch (binnenstaander)
Opzet Gestructureerd, gestandaardiseerd Open, flexibel
Steekproef Vaak groter Vaak kleiner
Data Breder, kwantificeerbaar Rijk en diepgaand
Context Kan artificieel zijn Vaak naturalistisch
Voorbeeld Street Corner Society – Kwantitatief: percentage werkloosheid, percentage kerkbezoek, huishoudsamenstelling.
Kwalitatief: hoe ontstaan loyaliteiten? Hoe zijn relaties georganiseerd? Welke sociale structuren ontstaan uit interacties.
Deductief vs. Inductief
Deductief: je begint met een bestaande theorie en test deze aan de hand van data. Typischer voor kwantitatief onderzoek.
→ Theorie → hypothese → observatie → bevestiging/verwerping
Inductief: je begint bij de data en ontwikkelt daaruit ideeën of theorie. Typischer voor kwalitatief onderzoek.
→ Observatie → patroon → voorlopige verklaring → theorie
Emisch vs. Ethisch perspectief
Emisch perspectief (binnenstaandersperspectief): de onderzoeker probeert te begrijpen hoe deelnemers zelf hun wereld
ervaren en betekenis geven. Typisch voor kwalitatief onderzoek.
Etisch perspectief (buitenstaandersperspectief): de onderzoeker analyseert een fenomeen vanuit vooraf bepaalde concepten of
categorieën. Typischer voor kwantitatief onderzoek.
Belangrijke nuance
De verschillen tussen kwantitatief en kwalitatief zijn geen absolute tegenstellingen.
§ Kwalitatief onderzoek kan deductief zijn (bijvoorbeeld deductieve codering) en een meer etisch perspectief gebruiken.
§ Kwantitatief onderzoek kan inductief zijn en meer aandacht geven aan emisch perspectief.
Functies van sociaalwetenschappelijk onderzoek
Functie Kernvraag Doel
Contextueel Wat bestaat er? Beschrijven van ervaringen, perspectieven en context
Verklarend Waarom gebeurt dit? Processen en dynamieken begrijpen
Evaluatief Werkt het en waarom? Werking van beleid, interventie of praktijk beoordelen
Generatief Welke nieuwe inzichten ontstaan? Nieuwe theorieën, concepten of strategieën ontwikkelen
Voorbeeld Street Corner Society
→ Contextueel en verklaren: hoe ziet de sociale structuur eruit en hoe ontstaat die?
The Managed Heart
→ Verklarend en generatief: hoe gaan werknemers om met emoties en hoe ontstaat het concept emotionele arbeid.
Strategy as Practice
→ Verklarend en generatief: hoe ontstaat strategie in de praktijk en hoe kunnen we strategie anders conceptualiseren.
3
,Mixed methods
Mixed methods onderzoek: combineert kwalitatieve en kwantitatieve methoden binnen één studie en integreert de
bevindingen. Belangrijke redenen zijn kennisgeneratie en methodologische grondigheid.
Ontwerp Volgorde Logica
Gelijktijdig Kwali + kwanti Fenomeen tegelijk vanuit verschillende soorten bewijs onderzoeken
→ methodologische grondigheid
Exploratief sequentieel Kwali → kwanti Eerst kwalitatief ontdekken, daarna kwantitatief verder onderzoeken
→ kennisgeneratie
Verklarend sequentieel Kwanti → kwali Eerst kwantitatief patroon vinden, daarna kwalitatief verklaren
→ kennisgeneratie
HC2 – REFLEXIVITEIT EN GENERALISEERBAARHEID
Korte geschiedenis van kwalitatief onderzoek
De ontwikkeling van kwalitatief onderzoek laat zien dat ideeën over wat goed onderzoek is door de tijd heen zijn veranderd.
±1880–1939 De eenzame etnograaf: onderzoeker bestudeert groepen langdurig van dichtbij.
Kritiek → romantisering, over-identificatie en kolonialisme.
±1945–1970 Meer standaardisering en nadruk op een strikt wetenschappelijk proces → opkomst van grounded theory.
Vanaf ±1970 Kwalitatief onderzoek wordt breder en meer toegepast, met aandacht voor gemarginaliseerde groepen en de
interpretatieve benadering.
Vanaf ±1990 Reflexive turn: meer aandacht voor de invloed van de onderzoeker, diens aannames en onderzoeksparadigma.
De belangrijkste verschuiving is dus dat de onderzoeker steeds minder wordt gezien als een volledig neutrale buitenstaander.
Reflexiviteit en positionaliteit
Reflexiviteit: het systematisch onderzoeken van hoe de onderzoeker en diens subjectiviteit invloed hebben op wat in onderzoek
wordt bedacht, verzameld, geïnterpreteerd, geanalyseerd en gerapporteerd. Het gaat om voortdurend bewustzijn, actieve
aandacht, zelfreflectie en het kritisch bevragen van eigen aannames.
Voorbeeld The Managed Heart – Ze werd tijdens haar onderzoek bewust dat emotionele arbeid niet alleen voorkwam in de beroepen
die zij onderzocht, maar ook in haar eigen werk als socioloog en docent. Haar eigen positie werd daardoor onderdeel van
haar reflectie op het onderzoek.
Positionaliteit: de rol, identiteit en achtergrond van de onderzoeker in relatie tot het onderzoek en de deelnemers. Denk aan:
§ Binnenstaander vs. buitenstaander
§ Gender, religie en etniciteit
§ Sociale achtergrond
§ Relatie met deelnemers
§ Aannames vanuit het gebruikte paradigma
Verschil
Reflexiviteit: voortdurend reflecteren op hoe je als onderzoeker het onderzoek beïnvloedt.
Positionaliteit: expliciet beschrijven vanuit welke rol, identiteit en positie je het onderzoek uitvoert.
4
,Onderzoeksparadigma’s
Onderzoeksparadigma: bevat fundamentele aannames over wat werkelijkheid is, hoe we kennis kunnen verkrijgen en hoe
onderzoek moet worden uitgevoerd. Daarbij worden drie vragen onderscheiden:
§ Ontologie = realiteit: Hoe ziet de wereld eruit?
§ Epistemologie = weten / kennis: Hoe kunnen we de werkelijkheid kennen?
§ Methodologie = doen: Hoe bestuderen we de werkelijkheid?
Positivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaat één objectieve realiteit, onafhankelijk van ons. → Naïef realisme
§ Weten (epistemologie): we moeten de werkelijkheid objectief meten om universele wetten te ontdekken. De
onderzoeker blijft neutraal en afstandelijk.
§ Doen (methodologie): experimenten, enquêtes, statistieken en hypothesetoetsing.
Post-positivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaat een echte wereld, maar we kunnen die slechts onvolmaakt kennen omdat onze
metingen feilbaar zijn. → Kritisch realisme
§ Weten (epistemologie): er wordt gestreefd naar objectiviteit, maar men erkent dat volledige objectiviteit niet haalbaar
is. Daarom worden bijvoorbeeld meerdere methoden en kwaliteitscontroles gebruikt.
§ Doen (methodologie): quasi-experimenten, grote-N-enquêtes, gestructureerde observaties/interviews en soms mixed
methods.
Kritische theorie en aanverwante benaderingen
§ Realiteit (ontologie): de sociale werkelijkheid wordt gevormd door macht, geschiedenis, ideologie en ongelijkheid. De
werkelijkheid is daarom altijd verbonden met waarden en macht. → Historisch realisme
§ Weten (epistemologie): kennis is nooit volledig neutraal. Onderzoekers moeten overheersing blootleggen en uitdagen
en aandacht hebben voor verschillende standpunten.
§ Doen (methodologie): bijvoorbeeld kritische etnografie, discoursanalyse en participatief/actieonderzoek. Er is nadruk op
emancipatie en reflexiviteit.
Constructivisme / interpretivisme
§ Realiteit (ontologie): er bestaan meerdere, sociaal geconstrueerde realiteiten. Betekenissen zijn afhankelijk van context
en cultuur. → Relativisme
§ Weten (epistemologie): onderzoekers en deelnemers co-creëren kennis. De aanwezigheid van de onderzoeker
beïnvloedt wat bekend wordt.
§ Doen (methodologie): bijvoorbeeld interviews, focusgroepen, etnografie en document- en verhaalanalyse. Analyse kan
bijvoorbeeld via thematische analyse of grounded theory.
Paradigma’s onderscheiden
Paradigma Realiteit (ontologie) Kennis (epistemologie) Onderzoek (methodologie)
Positivisme Eén objectieve realiteit Objectief meetbaar Experimenten, enquêtes, statistiek
Post-positivisme Echte realiteit, maar onvolmaakt Objectiviteit nastreven, maar kennis Quasi-experimenten, enquêtes,
kenbaar is feilbaar meerdere methoden
Kritische theorie Macht, geschiedenis en ongelijkheid Kennis is niet neutraal Kritische etnografie, discoursanalyse,
vormen realiteit actieonderzoek
Constructivisme / Meerdere sociaal geconstrueerde Kennis wordt samen geconstrueerd Interviews, focusgroepen, etnografie
interpretivisme realiteiten
5
,Voorbeeld The Managed Heart – Ze laat zien dat emotionele arbeid niet voor iedereen hetzelfde werkt. Gender en
sociale klasse beïnvloeden hoe emotionele arbeid wordt ervaren en welke verwachtingen eraan verbonden zijn. Daarnaast
laat haar analyse zien hoe organisaties werknemers leren hun emoties op een bepaalde manier te managen. Dit sluit aan bij
een benadering waarin aandacht is voor sociale structuren, ongelijkheid en macht.
Voorbeeld Strategy as Practice – Ze benadrukt dat ‘realiteit’ niet simpelweg een objectieve werkelijkheid is die je
volledig kunt ontdekken door steeds gedetailleerder te observeren. Strategie ontstaat volgens haar als gesitueerde activiteit
die zich door de tijd heen en binnen een context ontwikkelt.
Reflexiviteit verschilt per paradigma
Paradigma’s bepalen ook waarom een onderzoeker reflexief moet zijn.
§ Post-positivisme → Focus op het verminderen van invloed/bias van de onderzoeker.
Hoe kan ik mijn bias verminderen of ervoor controleren?
§ Constructivisme → Focus op het begrijpen van de coproductie van betekenis tussen onderzoeker en deelnemers.
Hoe hebben we deze kennis samen gecreëerd?
§ Kritische theorie → Focus op macht en sociale positionering.
Wiens kennis telt en welke machtsverhoudingen vormen dit onderzoek?
Generaliseerbaarheid in kwalitatief onderzoek
Of generaliseerbaarheid belangrijk is, hangt mede af van het onderzoeksparadigma. Bij kwalitatief onderzoek is de belangrijkste
vraag vaak niet of een kleine steekproef statistisch representatief is, maar in hoeverre inzichten ook iets kunnen zeggen over
andere groepen, contexten of theorieën. Er zijn drie vormen:
Vorm Waarnaar generaliseren Centrale vraag
Representatief Van steekproef → grotere populatie Vertegenwoordigt de steekproef de bredere groep?
Inferentieel Van onderzochte context → vergelijkbare Kunnen de bevindingen zinvol worden toegepast in een
context soortgelijke omgeving?
Theoretisch Van bevindingen → algemenere Kunnen de ontwikkelde ideeën of concepten ook andere
concepten/theorie situaties helpen verklaren?
HC3 – KWALITEIT EN VERTROUWBAARHEID IN KWALITATIEF ONDERZOEK
Paradigma’s kort herhaald
Positivisme → Eén objectieve werkelijkheid, kennis kan objectief worden gemeten.
Post-positivisme → Er is een echte werkelijkheid, maar die is slechts onvolmaakt kenbaar.
Constructivisme / interpretivisme → Er bestaan meerdere, sociaal geconstrueerde werkelijkheden; kennis ontstaat in interactie.
Kritische theorie → Werkelijkheid en kennis worden gevormd door macht, geschiedenis en ongelijkheid.
Daarom verschillen ook de kwaliteitscriteria per paradigma. Positivistisch onderzoek spreekt bijvoorbeeld over validiteit en
betrouwbaarheid, terwijl binnen constructivistisch kwalitatief onderzoek vaak wordt gesproken over trustworthiness
(vertrouwbaarheid).
Kwaliteit in kwalitatief onderzoek
Er is veel discussie over hoe kwaliteit van kwalitatief onderzoek moet worden beoordeeld. Dit ontstond deels als reactie op
kritiek vanuit meer positivistisch/kwantitatief onderzoek, bijvoorbeeld dat kwalitatief onderzoek kleine steekproeven gebruikt,
niet statistisch analyseert of moeilijk reproduceerbaar is. Er bestaan daarom rapportagerichtlijnen zoals COREQ en SRQR, die
onderzoekers helpen duidelijk en volledig te rapporteren.
Maar goede rapportage ¹ automatisch goed onderzoek.
6
,Een studie kan heel transparant beschrijven wat is gedaan, terwijl de dataverzameling of analyse alsnog zwak is. Ook zijn
kwalitatieve onderzoekers voorzichtig met te veel standaardisatie:
§ kwalitatief onderzoek is flexibel en contextafhankelijk,
§ het verloop is vooraf niet altijd volledig te plannen,
§ strikte regels kunnen juist ten koste gaan van kwaliteit.
→ Advies en richtlijnen zijn dus nuttig, maar vaste regels passen niet altijd bij kwalitatief onderzoek.
Twee manieren om naar kwaliteitscriteria te kijken
Binnen kwalitatief onderzoek zijn grofweg twee reacties ontstaan:
1. Kwantitatieve criteria aanpassen aan kwalitatief onderzoek → post-positivisme.
2. Nieuwe termen gebruiken die beter passen bij kwalitatief onderzoek → constructivisme/interpretivisme.
Binnen het constructivisme wordt kwaliteit meestal aangeduid als trustworthiness.
Trustworthiness – vier dimensies
Dimensie Betekenis Vergelijkbaar met
Geloofwaardigheid (credibility) Sluiten de bevindingen goed aan bij de Interne validiteit
ervaringen/werkelijkheid van deelnemers?
Betrouwbaarheid (dependability) Is het onderzoeksproces degelijk, consistent en navolgbaar Reliability
uitgevoerd?
Bevestigbaarheid (confirmability) Zijn de conclusies duidelijk gebaseerd op de data en niet alleen Objectiviteit
op aannames van de onderzoeker?
Overdraagbaarheid (transferability) In hoeverre kunnen bevindingen betekenisvol zijn in andere Externe validiteit /
contexten? generaliseerbaarheid
Geloofwaardigheid (credibility) versterken
Geloofwaardigheid: in hoeverre de bevindingen een geloofwaardige weergave vormen van de ervaringen en perspectieven van
de onderzoekspopulatie.
Langdurige betrokkenheid: voldoende tijd doorbrengen in de onderzoekssetting om de context goed te begrijpen,
misverstanden weg te nemen en oppervlakkige conclusies te voorkomen. → gericht op breedte / scope
Aanhoudende observatie: de belangrijkste aspecten van het fenomeen identificeren en deze vervolgens diepgaand
bestuderen. → gericht op diepte
Diversiteit in je bewijs: niet alleen bewijs zoeken dat één conclusie ondersteunt. Te simpele of eenzijdige conclusies
kunnen erop wijzen dat relevante informatie wordt gemist.
Triangulatie: hetzelfde fenomeen vanuit verschillende invalshoeken onderzoeken. Bijvoorbeeld met verschillende
databronnen, methoden, onderzoekers of theorieën
Member checking: deelnemers feedback laten geven op interpretaties.
Doel → Nagaan of de interpretatie herkenbaar en correct is vanuit het perspectief van de deelnemers.
Peer briefing: een deskundige collega laat de analyse kritisch beoordelen en als advocaat van de duivel optreden.
Doel → Aannames en interpretaties ter discussie stellen.
Deviant case analysis: actief zoeken naar gevallen die niet passen binnen de voorlopige conclusie of theorie.
Doel → De theorie verfijnen en ontdekken waar de grenzen ervan liggen.
7
