Samenvatting CNW Module 1-6
Blok 1 | 2026-2027 | Cognitieve Neurowetenschap voor Geesteswetenschappers (TL2V14113)
Inhoud
Inhoudsopgave — Module 1–6
Module 1 — Inleiding tot het vak en het brein
Ward H1 en H2
Feinstein et al. (2011)
Kennisclips: We zijn dieren, Neuronen, Anatomie en Lesies
Documentaire: What Darwin Never Knew
Module 2 — Reactietijdtaken en eye tracking
Leeswijzer onderzoeksartikelen
Quiroga & Pedreira (2011); Johansson & Johansson (2014)
Kennisclips: Onderzoeksdesigns, RT & ET en toelichting Johansson
Video’s: Eye-trackingdemo en The Secret You
Module 3 — EEG en MEG
Ward H3
Van Berkum et al. (2008)
Kennisclips en video: EEG, ERP-middeling en MEG
Module 4 — fMRI en PET
Ward H4
Bachrach et al. (2016)
Kennisclips: fMRI, Subtractie en toelichting Bachrach
Module 5 — Visuele perceptie
Ward H7, exclusief Recognizing faces
Kennisclips: Visuele verwerkingsgebieden en Schakelingetjes bouwen
Documentaire: Test Your Brain — Perception
Module 6 — TMS en tDCS
Ward H5, p. 113–124, exclusief tACS en tRNS
Boyer et al. (2005)
Kennisclip: TMS
Toolkeuzeopdracht en overzicht onderzoeksmethoden
Module 1 — Inleiding tot het vak en het brein
Hoofdgedachte: cognitieve neurowetenschap onderzoekt hoe het brein denken, waarnemen, voelen
en handelenmogelijk maakt.
Samenvatting CNW Module 1-6 1
, Hiervoor moeten we verschillende niveaus verbinden: gedrag, cognitieve
processen, hersengebieden, netwerken en neuronen.
Het brein is bovendien een biologisch orgaan dat door evolutie is gevormd.
Leeswerk — Ward hoofdstuk 1: Introducing cognitive neuroscience
Cognitie omvat mentale processen zoals waarnemen, onthouden, denken, spreken, voorstellen,
plannen en handelen.
Cognitieve psychologie onderzoekt hoe deze informatieverwerking verloopt.
Neurowetenschap onderzoekt de bouw en werking van het zenuwstelsel.
Cognitieve neurowetenschap verbindt deze perspectieven: hoe worden cognitieve processen
gerealiseerd door het brein?
Het mind-body problem gaat over de verhouding tussen lichamelijke processen en mentale
ervaringen.
Hoe kan fysieke hersenactiviteit samengaan met een subjectieve ervaring, zoals pijn, een
gedachte of een kleur?
Omdat vooral het brein centraal staat, wordt ook gesproken van het mind-brain problem.
Verschillende filosofische posities geven verschillende antwoorden:
Dualisme: geest en lichaam zijn twee verschillende soorten substanties.
Descartes beschouwde de geest als niet-materieel en het lichaam als materieel.
Hij stelde dat interactie plaatsvindt via de pijnappelklier.
Een probleem voor wetenschappelijk onderzoek is hoe een niet-materiële geest met fysieke
methoden onderzocht kan worden.
Dual-aspecttheorie: geest en brein zijn twee beschrijvingswijzen van dezelfde werkelijkheid.
Een ervaring kan worden beschreven vanuit het subjectieve perspectief én vanuit de
onderliggende lichamelijke processen.
Reductionisme: mentale verschijnselen kunnen uiteindelijk worden verklaard in termen van
onderliggende neurale processen.
In een sterke versie zouden psychologische begrippen uiteindelijk door
neurowetenschappelijke begrippen kunnen worden vervangen.
Functionele specialisatie betekent dat verschillende hersengebieden verschillende bijdragen leveren
aan informatieverwerking.
Historisch probeerde de frenologie eigenschappen af te leiden uit de vorm van de schedel.
Die methode en de veronderstelde koppelingen waren niet wetenschappelijk houdbaar.
Het bredere idee dat niet elk hersengebied hetzelfde doet, bleef wel relevant.
Onderzoek van Broca koppelde problemen met spraakproductie aan schade in de linker frontale
cortex.
Specialisatie betekent niet dat één gebied een complexe functie volledig zelfstandig uitvoert.
Functies ontstaan doorgaans door samenwerking tussen gebieden.
De cognitieve neuropsychologie gebruikt gevolgen van hersenbeschadiging om normale cognitie te
begrijpen.
Samenvatting CNW Module 1-6 2
, Wanneer na schade een bepaalde vaardigheid uitvalt, geeft dat aanwijzingen over de bijdrage van
het beschadigde systeem.
Het gaat daarbij zowel om welke functies uitvallen als om welke behouden blijven.
Informatieverwerkingsmodellen beschrijven de bewerkingen tussen input en gedrag.
Bijvoorbeeld: een woord zien → letters herkennen → betekenis activeren → een antwoord kiezen.
Seriële verwerking: bewerkingen volgen elkaar op.
Parallelle verwerking: meerdere bewerkingen vinden tegelijkertijd plaats.
Interactiviteit: verwerkingsstappen beïnvloeden elkaar; een volgende stap kan al beginnen
voordat een eerdere stap volledig is afgerond.
Bottom-upverwerking: informatie loopt van eenvoudige kenmerken naar complexere
representaties.
Bijvoorbeeld: lijnen → vormen → herkenning van een fiets.
Top-downverwerking: kennis, doelen en verwachtingen beïnvloeden de verwerking van
binnenkomende informatie.
Bijvoorbeeld: een moeilijk leesbaar woord herkennen doordat je weet waar de zin over gaat.
Modulariteit is het idee dat bepaalde verwerkingssystemen gespecialiseerd zijn in een beperkt
informatiedomein.
Domeinspecificiteit: een proces of gebied is vooral gericht op een bepaald type informatie.
Bij Fodor staan gespecialiseerde modules tegenover meer algemene centrale systemen.
Dit is een theoretisch model; het betekent niet automatisch dat elk psychologisch proces één
afgebakend hersengebied heeft.
Neurale-netwerkmodellen onderzoeken hoe informatieverwerking kan ontstaan uit veel verbonden
eenheden.
Nodes: eenvoudige verwerkingseenheden die input ontvangen en output doorgeven.
Verbindingsgewichten: bepalen hoe sterk de ene eenheid de andere beïnvloedt.
Deep neural networks: bevatten meerdere verwerkingslagen, waardoor eenvoudige kenmerken
kunnen worden gecombineerd tot complexere patronen.
Zulke modellen kunnen principes van hersenwerking onderzoeken, maar zijn niet automatisch
exacte kopieën van biologische hersenen.
Onderzoeksmethoden verschillen in wat ze meten of veranderen:
Registratiemethoden: meten gedrag of een lichamelijk signaal dat samenhangt met
hersenactiviteit.
Stimulatiemethoden: beïnvloeden hersenactiviteit en onderzoeken wat daardoor verandert.
Temporele resolutie: hoe nauwkeurig je kunt bepalen wanneer iets gebeurt.
Spatiële resolutie: hoe nauwkeurig je kunt bepalen waar iets gebeurt.
Invasiviteit: de mate waarin een methode het lichaam binnendringt.
Psychologische en neurale verklaringen vullen elkaar aan.
Psychologische theorieën helpen bepalen welke processen een taak vereist.
Hersenonderzoek laat zien hoe die processen biologisch mogelijk worden gemaakt en welke
beperkingen daarbij gelden.
Samenvatting CNW Module 1-6 3
, De vergelijking software versus hardware is bruikbaar, maar beperkt:
Het brein is geen computer waarop onafhankelijk ontworpen software draait.
De biologische bouw en ontwikkeling beïnvloeden de informatieverwerking zelf.
Het netwerkperspectief benadrukt verbindingen tussen hersengebieden.
Structurele connectiviteit: anatomische verbindingen.
Functionele connectiviteit: samenhang tussen activiteitspatronen.
Samenhang bewijst op zichzelf geen directe anatomische verbinding of causale invloed.
Connectoom: een beschrijving van de verbindingen in het zenuwstelsel.
Graafentheorie: wiskundige methode om netwerken van knooppunten en verbindingen te
analyseren.
De bijdrage van een gebied hangt mede af van met welke andere gebieden het samenwerkt.
Betrouwbaar onderzoek vereist aandacht voor reproduceerbaarheid en replicatie.
Reproduceerbaarheid: met dezelfde gegevens en analyses dezelfde resultaten kunnen verkrijgen.
Repliceerbaarheid: met nieuwe gegevens een vergelijkbaar resultaat kunnen vinden.
Poweranalyse: helpt bepalen hoeveel deelnemers nodig zijn om een verwacht effect met
voldoende kans te detecteren.
Publicatiebias / file-drawer problem: significante resultaten worden eerder gepubliceerd dan
niet-significante resultaten.
P-hacking: verschillende analyses proberen en selectief een gunstige uitkomst rapporteren.
HARKing: achteraf bedachte hypothesen presenteren alsof ze vooraf waren opgesteld.
Preregistratie: hypothesen en analyses vooraf vastleggen.
Registered report: onderzoeksplan laten beoordelen voordat de resultaten bekend zijn.
Meta-analyse: resultaten uit meerdere studies statistisch combineren.
Multiverse-analyse: onderzoeken of conclusies overeind blijven bij verschillende verdedigbare
analysekeuzes.
Leeswerk — Ward hoofdstuk 2: Introducing the brain
Het brein verwerkt informatie via netwerken van neuronen.
Neuron: zenuwcel die signalen ontvangt, verwerkt en doorgeeft.
Soma / cellichaam: bevat de celkern en ondersteunt de celhuishouding.
Dendrieten: ontvangen veel van de input van andere neuronen.
Axon: geleidt actiepotentialen naar andere cellen.
Axonuiteinden: geven signalen door bij synapsen.
Communicatie tussen neuronen verloopt doorgaans via elektrische en chemische processen.
Een neuron ontvangt input die zijn elektrische membraanpotentiaal beïnvloedt.
Excitatoire input vergroot de kans dat het neuron een actiepotentiaal genereert.
Inhibitoire input verkleint die kans.
Wanneer de gecombineerde input bij het begin van het axon voldoende is, ontstaat
een actiepotentiaal.
Samenvatting CNW Module 1-6 4
Blok 1 | 2026-2027 | Cognitieve Neurowetenschap voor Geesteswetenschappers (TL2V14113)
Inhoud
Inhoudsopgave — Module 1–6
Module 1 — Inleiding tot het vak en het brein
Ward H1 en H2
Feinstein et al. (2011)
Kennisclips: We zijn dieren, Neuronen, Anatomie en Lesies
Documentaire: What Darwin Never Knew
Module 2 — Reactietijdtaken en eye tracking
Leeswijzer onderzoeksartikelen
Quiroga & Pedreira (2011); Johansson & Johansson (2014)
Kennisclips: Onderzoeksdesigns, RT & ET en toelichting Johansson
Video’s: Eye-trackingdemo en The Secret You
Module 3 — EEG en MEG
Ward H3
Van Berkum et al. (2008)
Kennisclips en video: EEG, ERP-middeling en MEG
Module 4 — fMRI en PET
Ward H4
Bachrach et al. (2016)
Kennisclips: fMRI, Subtractie en toelichting Bachrach
Module 5 — Visuele perceptie
Ward H7, exclusief Recognizing faces
Kennisclips: Visuele verwerkingsgebieden en Schakelingetjes bouwen
Documentaire: Test Your Brain — Perception
Module 6 — TMS en tDCS
Ward H5, p. 113–124, exclusief tACS en tRNS
Boyer et al. (2005)
Kennisclip: TMS
Toolkeuzeopdracht en overzicht onderzoeksmethoden
Module 1 — Inleiding tot het vak en het brein
Hoofdgedachte: cognitieve neurowetenschap onderzoekt hoe het brein denken, waarnemen, voelen
en handelenmogelijk maakt.
Samenvatting CNW Module 1-6 1
, Hiervoor moeten we verschillende niveaus verbinden: gedrag, cognitieve
processen, hersengebieden, netwerken en neuronen.
Het brein is bovendien een biologisch orgaan dat door evolutie is gevormd.
Leeswerk — Ward hoofdstuk 1: Introducing cognitive neuroscience
Cognitie omvat mentale processen zoals waarnemen, onthouden, denken, spreken, voorstellen,
plannen en handelen.
Cognitieve psychologie onderzoekt hoe deze informatieverwerking verloopt.
Neurowetenschap onderzoekt de bouw en werking van het zenuwstelsel.
Cognitieve neurowetenschap verbindt deze perspectieven: hoe worden cognitieve processen
gerealiseerd door het brein?
Het mind-body problem gaat over de verhouding tussen lichamelijke processen en mentale
ervaringen.
Hoe kan fysieke hersenactiviteit samengaan met een subjectieve ervaring, zoals pijn, een
gedachte of een kleur?
Omdat vooral het brein centraal staat, wordt ook gesproken van het mind-brain problem.
Verschillende filosofische posities geven verschillende antwoorden:
Dualisme: geest en lichaam zijn twee verschillende soorten substanties.
Descartes beschouwde de geest als niet-materieel en het lichaam als materieel.
Hij stelde dat interactie plaatsvindt via de pijnappelklier.
Een probleem voor wetenschappelijk onderzoek is hoe een niet-materiële geest met fysieke
methoden onderzocht kan worden.
Dual-aspecttheorie: geest en brein zijn twee beschrijvingswijzen van dezelfde werkelijkheid.
Een ervaring kan worden beschreven vanuit het subjectieve perspectief én vanuit de
onderliggende lichamelijke processen.
Reductionisme: mentale verschijnselen kunnen uiteindelijk worden verklaard in termen van
onderliggende neurale processen.
In een sterke versie zouden psychologische begrippen uiteindelijk door
neurowetenschappelijke begrippen kunnen worden vervangen.
Functionele specialisatie betekent dat verschillende hersengebieden verschillende bijdragen leveren
aan informatieverwerking.
Historisch probeerde de frenologie eigenschappen af te leiden uit de vorm van de schedel.
Die methode en de veronderstelde koppelingen waren niet wetenschappelijk houdbaar.
Het bredere idee dat niet elk hersengebied hetzelfde doet, bleef wel relevant.
Onderzoek van Broca koppelde problemen met spraakproductie aan schade in de linker frontale
cortex.
Specialisatie betekent niet dat één gebied een complexe functie volledig zelfstandig uitvoert.
Functies ontstaan doorgaans door samenwerking tussen gebieden.
De cognitieve neuropsychologie gebruikt gevolgen van hersenbeschadiging om normale cognitie te
begrijpen.
Samenvatting CNW Module 1-6 2
, Wanneer na schade een bepaalde vaardigheid uitvalt, geeft dat aanwijzingen over de bijdrage van
het beschadigde systeem.
Het gaat daarbij zowel om welke functies uitvallen als om welke behouden blijven.
Informatieverwerkingsmodellen beschrijven de bewerkingen tussen input en gedrag.
Bijvoorbeeld: een woord zien → letters herkennen → betekenis activeren → een antwoord kiezen.
Seriële verwerking: bewerkingen volgen elkaar op.
Parallelle verwerking: meerdere bewerkingen vinden tegelijkertijd plaats.
Interactiviteit: verwerkingsstappen beïnvloeden elkaar; een volgende stap kan al beginnen
voordat een eerdere stap volledig is afgerond.
Bottom-upverwerking: informatie loopt van eenvoudige kenmerken naar complexere
representaties.
Bijvoorbeeld: lijnen → vormen → herkenning van een fiets.
Top-downverwerking: kennis, doelen en verwachtingen beïnvloeden de verwerking van
binnenkomende informatie.
Bijvoorbeeld: een moeilijk leesbaar woord herkennen doordat je weet waar de zin over gaat.
Modulariteit is het idee dat bepaalde verwerkingssystemen gespecialiseerd zijn in een beperkt
informatiedomein.
Domeinspecificiteit: een proces of gebied is vooral gericht op een bepaald type informatie.
Bij Fodor staan gespecialiseerde modules tegenover meer algemene centrale systemen.
Dit is een theoretisch model; het betekent niet automatisch dat elk psychologisch proces één
afgebakend hersengebied heeft.
Neurale-netwerkmodellen onderzoeken hoe informatieverwerking kan ontstaan uit veel verbonden
eenheden.
Nodes: eenvoudige verwerkingseenheden die input ontvangen en output doorgeven.
Verbindingsgewichten: bepalen hoe sterk de ene eenheid de andere beïnvloedt.
Deep neural networks: bevatten meerdere verwerkingslagen, waardoor eenvoudige kenmerken
kunnen worden gecombineerd tot complexere patronen.
Zulke modellen kunnen principes van hersenwerking onderzoeken, maar zijn niet automatisch
exacte kopieën van biologische hersenen.
Onderzoeksmethoden verschillen in wat ze meten of veranderen:
Registratiemethoden: meten gedrag of een lichamelijk signaal dat samenhangt met
hersenactiviteit.
Stimulatiemethoden: beïnvloeden hersenactiviteit en onderzoeken wat daardoor verandert.
Temporele resolutie: hoe nauwkeurig je kunt bepalen wanneer iets gebeurt.
Spatiële resolutie: hoe nauwkeurig je kunt bepalen waar iets gebeurt.
Invasiviteit: de mate waarin een methode het lichaam binnendringt.
Psychologische en neurale verklaringen vullen elkaar aan.
Psychologische theorieën helpen bepalen welke processen een taak vereist.
Hersenonderzoek laat zien hoe die processen biologisch mogelijk worden gemaakt en welke
beperkingen daarbij gelden.
Samenvatting CNW Module 1-6 3
, De vergelijking software versus hardware is bruikbaar, maar beperkt:
Het brein is geen computer waarop onafhankelijk ontworpen software draait.
De biologische bouw en ontwikkeling beïnvloeden de informatieverwerking zelf.
Het netwerkperspectief benadrukt verbindingen tussen hersengebieden.
Structurele connectiviteit: anatomische verbindingen.
Functionele connectiviteit: samenhang tussen activiteitspatronen.
Samenhang bewijst op zichzelf geen directe anatomische verbinding of causale invloed.
Connectoom: een beschrijving van de verbindingen in het zenuwstelsel.
Graafentheorie: wiskundige methode om netwerken van knooppunten en verbindingen te
analyseren.
De bijdrage van een gebied hangt mede af van met welke andere gebieden het samenwerkt.
Betrouwbaar onderzoek vereist aandacht voor reproduceerbaarheid en replicatie.
Reproduceerbaarheid: met dezelfde gegevens en analyses dezelfde resultaten kunnen verkrijgen.
Repliceerbaarheid: met nieuwe gegevens een vergelijkbaar resultaat kunnen vinden.
Poweranalyse: helpt bepalen hoeveel deelnemers nodig zijn om een verwacht effect met
voldoende kans te detecteren.
Publicatiebias / file-drawer problem: significante resultaten worden eerder gepubliceerd dan
niet-significante resultaten.
P-hacking: verschillende analyses proberen en selectief een gunstige uitkomst rapporteren.
HARKing: achteraf bedachte hypothesen presenteren alsof ze vooraf waren opgesteld.
Preregistratie: hypothesen en analyses vooraf vastleggen.
Registered report: onderzoeksplan laten beoordelen voordat de resultaten bekend zijn.
Meta-analyse: resultaten uit meerdere studies statistisch combineren.
Multiverse-analyse: onderzoeken of conclusies overeind blijven bij verschillende verdedigbare
analysekeuzes.
Leeswerk — Ward hoofdstuk 2: Introducing the brain
Het brein verwerkt informatie via netwerken van neuronen.
Neuron: zenuwcel die signalen ontvangt, verwerkt en doorgeeft.
Soma / cellichaam: bevat de celkern en ondersteunt de celhuishouding.
Dendrieten: ontvangen veel van de input van andere neuronen.
Axon: geleidt actiepotentialen naar andere cellen.
Axonuiteinden: geven signalen door bij synapsen.
Communicatie tussen neuronen verloopt doorgaans via elektrische en chemische processen.
Een neuron ontvangt input die zijn elektrische membraanpotentiaal beïnvloedt.
Excitatoire input vergroot de kans dat het neuron een actiepotentiaal genereert.
Inhibitoire input verkleint die kans.
Wanneer de gecombineerde input bij het begin van het axon voldoende is, ontstaat
een actiepotentiaal.
Samenvatting CNW Module 1-6 4
