HOOFDSTUK 11
Het op schrift stellen van privaatrechtwetgeving in Frankrijk
Rechtsgeschiedenis (RB0402) — 2026
, 1 Geschreven recht en coutumes
Na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk (na 493, hoofdstuk 7) versplintert het huidige
Frankrijk in vele kleine territoria met elk een eigen wetgeving — een direct vervolg op het
personaliteitsbeginsel (hoofdstuk 7-8). Gallo-Romeinse burgers in het zuiden bleven onder hun
Romeinse recht leven (de Lex Romana Visigothorum); de van noord binnenvallende Germaanse
stammen behielden hun eigen recht als persoonlijk statuut (de leges barbarorum), eeuwenlang
mondeling overgeleverd en geleidelijk beïnvloed door zowel Romeins als kerkelijk recht. Belangrijk:
het kerkelijk recht (voor sacramenten — vooral het huwelijk —, kerkelijke belangen zoals legaten, en
de positie van geestelijken) vormde tot de Reformatie een uniform stelsel voor héél Europa, dwars
door de wereldlijke versnippering heen — vergelijk het canonieke recht uit hoofdstuk 9. Deze
pluraliteit van rechtsbronnen bleef in Frankrijk bestaan tot de Revolutie van 1789 (hoofdstuk 13).
Hieruit ontstaat de fundamentele tweedeling die dit hele hoofdstuk structureert: het noorden
ontwikkelt recht geënt op Frankisch-Germaans gewoonterecht, vastgelegd in coutumes; het zuiden
blijft gebaseerd op het in de 5e eeuw schriftelijk vastgelegde Romeinse recht (de Codex
Theodosianus, hoofdstuk 6) — het territorium van het 'droit écrit'. Precisering die vaak over het
hoofd wordt gezien: het is voor de Franse bronnen zelf niet eens eenduidig óf dit de Codex
Theodosianus was of het latere Corpus iuris civilis van Justinianus — een wet van koning Gondebaut
van Bourgondië (die in 527 al de band met het Romeinse Rijk had verbroken) verwijst naar Romeins
recht mét gebod dat Romeinen naar Romeinse wetten berecht worden, en dat moet dus wel de
Codex Theodosianus zijn geweest, want het Corpus iuris civilis werd pas in 533 (na Gondebauts
breuk met Rome) uitgevaardigd. Clovis bekrachtigde deze wet later, en Karel de Grote (hoofdstuk 8)
liet de Codex Theodosianus zelfs in Lyon onderwijzen. Uitzondering: enkele zuidelijke provincies
(Languedoc, Provence, Dauphiné) volgden op specifieke onderdelen, zoals testamenten, juist wél de
latere codificatie van Justinianus.
Deze tweedeling bleek politiek hardnekkiger dan de bestuurlijke eenwording van Frankrijk zelf. Hugo
Capet (941–996) wordt in 987 gekroond en zijn nakomelingen brengen geleidelijk de vele autonome
gebiedsdelen onder één bestuur: Philippe Auguste (1180–1223) verovert Aquitaine op de Engelsen;
de Honderdjarige Oorlog (1337–1443) verdrijft de Engelsen bijna geheel van het continent, al kostte
de bestuurlijke eenwording daarna nog lang. Ook kerkelijk probeerde de kroon grip te krijgen: bij het
Concordaat van Bologna (1516, koning François I en paus Leo X) kreeg de koning het recht om
bisschoppen en abten te benoemen — vergelijkbaar met de eerdere machtsstrijd tussen paus en
keizer in hoofdstuk 9 (Investituurstrijd), maar nu in het voordeel van de wereldlijke macht.
De coutumes zelf waren een gelaagd verschijnsel: territoriaal gewoonterecht, soms voor zeer kleine,
aan een leenman onderworpen gebieden, maar wel te groeperen in families met vergelijkbare
trekken (bijv. de 'coutumes de l'Île de France'). Het was recht 'van onderop' (rechtsovertuiging van
de bevolking), tegenover het recht 'van bovenaf' dat de koning oplegde. Omdat coutumes
mondeling overgeleverd werden, ontstond grote rechtsonzekerheid: een rechter moest zelf
vaststellen of een gestelde coutume daadwerkelijk bestond. In de 13e eeuw ontstond hiervoor de
'turbe'-procedure: tien kenners van de coutume werden door de rechter ondervraagd en moesten
unaniem oordelen of de regel bestond; bij één tegenstem viel de regel af. Een coutume waarvan het
bestaan zo werd bewezen, heette een 'coutume notoire'. Koning Louis IX (1214–1270) legde deze
procedure in 1270 in een ordonnance vast; in de 14e-15e eeuw werden zelfs twee turbes van elk
tien man geraadpleegd. Deze rechtsonzekerheid maakte het gewoonterecht ook voor de
wetenschap lastig bruikbaar (vandaar dat serieus wetenschappelijk onderzoek naar de coutumes
zich pas laat ontwikkelde, zie paragraaf 2). Coutumes bevatten zowel straf- als burgerlijk recht,
waren casuïstisch en gefragmenteerd (geen enkele coutume behandelde het hele privaatrecht, zoals
een moderne codificatie pretendeert), bevatten meestal géén procesrecht (dat was een koninklijk
prerogatief), en lieten huwelijkskwesties grotendeels aan het kerkelijk recht (vastgelegd in het
Het op schrift stellen van privaatrechtwetgeving in Frankrijk
Rechtsgeschiedenis (RB0402) — 2026
, 1 Geschreven recht en coutumes
Na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk (na 493, hoofdstuk 7) versplintert het huidige
Frankrijk in vele kleine territoria met elk een eigen wetgeving — een direct vervolg op het
personaliteitsbeginsel (hoofdstuk 7-8). Gallo-Romeinse burgers in het zuiden bleven onder hun
Romeinse recht leven (de Lex Romana Visigothorum); de van noord binnenvallende Germaanse
stammen behielden hun eigen recht als persoonlijk statuut (de leges barbarorum), eeuwenlang
mondeling overgeleverd en geleidelijk beïnvloed door zowel Romeins als kerkelijk recht. Belangrijk:
het kerkelijk recht (voor sacramenten — vooral het huwelijk —, kerkelijke belangen zoals legaten, en
de positie van geestelijken) vormde tot de Reformatie een uniform stelsel voor héél Europa, dwars
door de wereldlijke versnippering heen — vergelijk het canonieke recht uit hoofdstuk 9. Deze
pluraliteit van rechtsbronnen bleef in Frankrijk bestaan tot de Revolutie van 1789 (hoofdstuk 13).
Hieruit ontstaat de fundamentele tweedeling die dit hele hoofdstuk structureert: het noorden
ontwikkelt recht geënt op Frankisch-Germaans gewoonterecht, vastgelegd in coutumes; het zuiden
blijft gebaseerd op het in de 5e eeuw schriftelijk vastgelegde Romeinse recht (de Codex
Theodosianus, hoofdstuk 6) — het territorium van het 'droit écrit'. Precisering die vaak over het
hoofd wordt gezien: het is voor de Franse bronnen zelf niet eens eenduidig óf dit de Codex
Theodosianus was of het latere Corpus iuris civilis van Justinianus — een wet van koning Gondebaut
van Bourgondië (die in 527 al de band met het Romeinse Rijk had verbroken) verwijst naar Romeins
recht mét gebod dat Romeinen naar Romeinse wetten berecht worden, en dat moet dus wel de
Codex Theodosianus zijn geweest, want het Corpus iuris civilis werd pas in 533 (na Gondebauts
breuk met Rome) uitgevaardigd. Clovis bekrachtigde deze wet later, en Karel de Grote (hoofdstuk 8)
liet de Codex Theodosianus zelfs in Lyon onderwijzen. Uitzondering: enkele zuidelijke provincies
(Languedoc, Provence, Dauphiné) volgden op specifieke onderdelen, zoals testamenten, juist wél de
latere codificatie van Justinianus.
Deze tweedeling bleek politiek hardnekkiger dan de bestuurlijke eenwording van Frankrijk zelf. Hugo
Capet (941–996) wordt in 987 gekroond en zijn nakomelingen brengen geleidelijk de vele autonome
gebiedsdelen onder één bestuur: Philippe Auguste (1180–1223) verovert Aquitaine op de Engelsen;
de Honderdjarige Oorlog (1337–1443) verdrijft de Engelsen bijna geheel van het continent, al kostte
de bestuurlijke eenwording daarna nog lang. Ook kerkelijk probeerde de kroon grip te krijgen: bij het
Concordaat van Bologna (1516, koning François I en paus Leo X) kreeg de koning het recht om
bisschoppen en abten te benoemen — vergelijkbaar met de eerdere machtsstrijd tussen paus en
keizer in hoofdstuk 9 (Investituurstrijd), maar nu in het voordeel van de wereldlijke macht.
De coutumes zelf waren een gelaagd verschijnsel: territoriaal gewoonterecht, soms voor zeer kleine,
aan een leenman onderworpen gebieden, maar wel te groeperen in families met vergelijkbare
trekken (bijv. de 'coutumes de l'Île de France'). Het was recht 'van onderop' (rechtsovertuiging van
de bevolking), tegenover het recht 'van bovenaf' dat de koning oplegde. Omdat coutumes
mondeling overgeleverd werden, ontstond grote rechtsonzekerheid: een rechter moest zelf
vaststellen of een gestelde coutume daadwerkelijk bestond. In de 13e eeuw ontstond hiervoor de
'turbe'-procedure: tien kenners van de coutume werden door de rechter ondervraagd en moesten
unaniem oordelen of de regel bestond; bij één tegenstem viel de regel af. Een coutume waarvan het
bestaan zo werd bewezen, heette een 'coutume notoire'. Koning Louis IX (1214–1270) legde deze
procedure in 1270 in een ordonnance vast; in de 14e-15e eeuw werden zelfs twee turbes van elk
tien man geraadpleegd. Deze rechtsonzekerheid maakte het gewoonterecht ook voor de
wetenschap lastig bruikbaar (vandaar dat serieus wetenschappelijk onderzoek naar de coutumes
zich pas laat ontwikkelde, zie paragraaf 2). Coutumes bevatten zowel straf- als burgerlijk recht,
waren casuïstisch en gefragmenteerd (geen enkele coutume behandelde het hele privaatrecht, zoals
een moderne codificatie pretendeert), bevatten meestal géén procesrecht (dat was een koninklijk
prerogatief), en lieten huwelijkskwesties grotendeels aan het kerkelijk recht (vastgelegd in het
