Staatsrecht 2 samenvatting boek+ HC
HC week 1 democratie, rechtsstaat en mensenrechten
Statuut koninkrijk der Nederlanden reguleert de verhoudingen tussen de 4
landen binnen het koninkrijk der Nederlanden; Aruba, Curaçao, Sint-
Maarten en Nederland.
Onderwerp 1: staat, gezag en soevereiniteit
- Oorsprong staat en staatsgezag
Onderwerp 2: democratie, rechtsstaat en mensenrechten
- De Nederlandse democratische rechtsstaat
o Intermezzo: EHRM-uitspraken lezen
o Verbieden van politieke partijen
Onderwerp 1: staat, gezag en soevereiniteit
Staat
Oorsprong
- Bodin en de république (république lezen als publieke zaak) (16e
eeuw)
o Waarom accepteren wij staatsgezag? Redenering bodin: ‘Ik
ben te allen tijde gehoorzaamheid verschuldigd aan vorst,
omdat de vorst de soeverein is’. De vorst dient dus de publieke
zaak. Of hij van dezelfde religie is doet er niet toe.
Redenering Bodin geeft een oplossing; ook als je van een
andere religie bent dan de vorst ben je gehoorzaamheid
verschuldigd aan de vorst.
Redenering Bodin geeft een probleem: vorst is
almachtig, hij is soeverein en kan in principe alles doen
door algehele bestuursbevoegdheid
‘Soeverein/soevereiniteit’ is de onaantastbare,
ondeelbare en onvervreemdbare overheidsbevoegdheid
- Hobbes en de covenant (17e eeuw)
o Hobbes ziet het probleem van de redenering van Bodin en
probeert een oplossing ervoor te verzinnen
Je bent inderdaad gehoorzaamheid verschuldigd aan de
vorst ondanks religie, MAAR de grondslag voor die
gehoorzaamheid van het staatsgezag komt van de
onderdanen en niet een of andere goddelijke instantie
van bovenaf. De onderdanen geven een bepaalde
bevoegdheid aan de vorst in ruil voor regeren en
beschermen. Ook hierbij geldt weer dat de vorst de
soeverein is.
Hij verandert dus wel de denkwijze, namelijk de
grondslag, maar nog steeds het probleem van een
almachtige vorst.
1
, - Rousseau en de citoyen (18e eeuw)
o Rousseau ziet het probleem bij Hobbes en heeft hiervoor een
oplossing
Hij zegt dat het staatsgezag inderdaad van de
onderdanen komt, MAAR zegt dat er geen probleem is
als jij zelf als burger de wetten maakt waar jij aan
gebonden bent. Dan ben je namelijk even vrij als
daarvoor, want gebonden aan datgene wat je zelf hebt
bewerkstelligd. Je bent zelf eigenaar van het recht.
- Bij deze 3 filosofen zie je een continuïteit in het denken. In praktijk
anders natuurlijk, want meerderheidsbesluitvorming bv.
Soevereiniteit
- Staatsburgers zijn eigenlijk bron geldende recht en dit heeft te
maken met soevereiniteit; de onaantastbare, ondeelbare en
onvervreemdbare bestuursbevoegdheid.
- Soevereiniteit geeft antwoord op de vraag ‘waarom geldt het recht
nou?’
o Omdat soeverein dat wil. Soeverein is in veel staten het volk.
- In Nederland in GW sporen van democratie, rechtsstaat en
grondrechten, GW in Nederland geeft geen eenduidig antwoord op
wie soeverein is ofwel op wiens bevel we wetgeving/regelgeving
hebben.
- Begrip soevereiniteit en wat het belang van dit begrip is voor het
staatsrecht volgens Kortmann: de onafhankelijkheid van een staat
t.o.v. andere staten, zodanig dat de staat op zijn rechtsgebied de
overheidsmacht zonder inmenging van andere staten uitoefent. Het
is de hoogste, niet herleidbare, ondeelbare, ongebonden en niet te
beperken macht of bevoegdheid. Dit concept is van groot belang
binnen het staatsrecht, omdat het de basis vormt voor een
onafhankelijke staat. De overheid beschikt over een onaantastbare
bevoegdheid om gezag uit te oefenen, en het recht geldt omdat de
soeverein dat bepaalt.
Onderwerp 2: democratie, rechtsstaat en mensenrechten
Democratie en rechtsstaat zijn organisatievormen, geen staatsvormen
zoals federatie confederatie etc
Democratie
- Definitie
o Formele democratie opvatting/definitie: alles waarbij
meerderheid + 1 voor heeft gestemd is een democratisch
genomen besluit
Democratie kan zichzelf hier ook afschaffen;
meerderheid zegt dan we willen geen democratisch
staatsstelsel meer zijn
2
, o Materiele democratie opvatting/definitie: als je zegt dat er
bepaalde materiele waarden zijn die ten grondslag liggen of
moeten kunnen liggen om te kunnen spreken van
democratisch besluitvormingsproces. Zoals dat minderheden
en rechten van minderheden moeten worden gewaarborgd in
de besluitvorming en besluitvormingsproces.
- Verschijningsvormen
o Directe democratie; referendum bv
o Indirecte democratie; parlement bv
Edmund Burke (1774); het parlement behoort het
algemeen belang na te streven ‘the general good’
Montesquieu (1748); in grote staten directe democratie
eigenlijk niet te bewerkstelligen. Indirecte democratie
noodzakelijk
Rechtsstaat
- Je hebt bepaalde waarborgen/garanties jegens de staat.
- De meerderheid bij de democratie kan ontsporen en dit is aanleiding
geweest tot idee van rechtsstaat, om het ontsporen dus enigszins te
beperken.
- Locke, Montesquieu en Rousseau hebben alle 3 verschillende ideeën
gehad over hoe je ervoor zorgt dat machtsmisbruik wordt
voorkomen. Alle 3 ander antwoord:
o Locke: de staat heeft maar 1 doel, namelijk ervoor zorgen dat
life, liberty en property van de mens wordt beschermd. Hij was
een van de eerste auteurs die nadacht over grondrechten van
burgers die de staat in acht moet nemen. In de theorie van
Lock wordt de burger dus beschermd tegen misbruik van de
overheid doordat de burger onvervreemdbare rechten heeft.
Lock zegt dus dat je als mens onvervreemdbare rechten hebt
vanwege het feit dat je mens bent, die rechten heb je dus niet
slechts omdat de GW dat zegt.
o Montesquieu: machtsmisbruik voorkom je door ervoor te
zorgen dat de macht gescheiden/verdeeld is. Trias politica:
wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. In
nederland hebben wij machtsdeling i.p.v. machtsscheiding.
o Rousseau: machtsmisbruik voorkom je door ervoor te zorgen
dat het volk soeverein is en zichzelf dus wetten geeft waar zij
zich aan houden. Dan ben je even vrij als daarvoor, want
gebonden aan datgene wat je zelf hebt bewerkstelligd. Je bent
zelf eigenaar van het recht.
- Rechtsstaat kent 4 elementen (memorie van toelichting klapper
ow1)
o Legaliteitseis (geen terugwerkende kracht)
Er moet een bevoegdheid zijn wil je als overheid
daadwerkelijk overgaan tot optreden
o Machtenscheiding (normstelling, uitvoering,
geschilbeslechting)
Macht moet enigszins gedeeld/gescheiden zijn
3
, o Democratische wetgevingsprocedure, onafhankelijke
rechtspraak
Er moet sprake zijn van onafhankelijke rechtspraak, want
degene die geschillen beslecht over uitvoering
wetgeving mag bv niet wetgever of uitvoerder zelf zijn
o Vrijheidsrechten
De staat is er ook om bepaalde rechten te garanderen
en beschermen. Onderscheid tussen sociale en klassieke
grondrechten.
Declaratie (verklaring) rechten van de mens/burger is
een van de eerste keren in moderne geschiedenis dat
iets wordt opgeschreven voor wat betreft de
grondrechten tussen de burgers en de staat. Nu in H1
GW.
Nederlandse democratie
- Wij hebben verschillende elementen van de democratie in ons
staatsgestel, in onze GW
o Bijv. Algemene bepaling art. 4, 50, 67 lid 3, 129 GW.
- In Nederland hebben wij indirect democratie
o Directe democratie met referendum is bij ons ingetrokken
o In toekomst wellicht collectief referendum
Mensenrechten
Wat hebben mensenrechten te maken met ‘rechtsstaat’ en ‘democratie’?
- Mensenrechten zijn eigenlijk zowel de motor als maatstaf
Axioma’s (fundamentele principes) van mensenrechten
- Inherent (gelijkheid)
- Aanspraak (staatstaak)
In nl geeft de GW ons die grondrechten i.t.t. Angelsaksische tradities waar
je die rechten hebt omdat je mens bent. Bv. VS, VK.
Wat is de connectie tussen democratie, rechtsstaat en mensenrechten
- Het EVRM en het EHRM als interpretator ziet deze 3 concepten als
wederkerig en met elkaar verbonden
o Maar de ontwikkeling en ontwikkelingsgeschiedenis is dus heel
anders geweest
- Artt. 8,9,10 EVRM in die beperkingsclausules staat dat een verbod
bijvoorbeeld op iets moet voldoen aan elementen die horen bij
democratische samenleving
- EHRM in Refah Partisi: democratie is eigenlijk het enige
(organisatie)model dat conform het EVRM is.
Intermezzo: EHRM-uitspraken lezen
Er zit een vaste structuur in deze uitspraken
- 1. Procedure (herkomst)
- 2. Facts (voorgeschiedenis, nationaal recht)
- 3. The law
4
HC week 1 democratie, rechtsstaat en mensenrechten
Statuut koninkrijk der Nederlanden reguleert de verhoudingen tussen de 4
landen binnen het koninkrijk der Nederlanden; Aruba, Curaçao, Sint-
Maarten en Nederland.
Onderwerp 1: staat, gezag en soevereiniteit
- Oorsprong staat en staatsgezag
Onderwerp 2: democratie, rechtsstaat en mensenrechten
- De Nederlandse democratische rechtsstaat
o Intermezzo: EHRM-uitspraken lezen
o Verbieden van politieke partijen
Onderwerp 1: staat, gezag en soevereiniteit
Staat
Oorsprong
- Bodin en de république (république lezen als publieke zaak) (16e
eeuw)
o Waarom accepteren wij staatsgezag? Redenering bodin: ‘Ik
ben te allen tijde gehoorzaamheid verschuldigd aan vorst,
omdat de vorst de soeverein is’. De vorst dient dus de publieke
zaak. Of hij van dezelfde religie is doet er niet toe.
Redenering Bodin geeft een oplossing; ook als je van een
andere religie bent dan de vorst ben je gehoorzaamheid
verschuldigd aan de vorst.
Redenering Bodin geeft een probleem: vorst is
almachtig, hij is soeverein en kan in principe alles doen
door algehele bestuursbevoegdheid
‘Soeverein/soevereiniteit’ is de onaantastbare,
ondeelbare en onvervreemdbare overheidsbevoegdheid
- Hobbes en de covenant (17e eeuw)
o Hobbes ziet het probleem van de redenering van Bodin en
probeert een oplossing ervoor te verzinnen
Je bent inderdaad gehoorzaamheid verschuldigd aan de
vorst ondanks religie, MAAR de grondslag voor die
gehoorzaamheid van het staatsgezag komt van de
onderdanen en niet een of andere goddelijke instantie
van bovenaf. De onderdanen geven een bepaalde
bevoegdheid aan de vorst in ruil voor regeren en
beschermen. Ook hierbij geldt weer dat de vorst de
soeverein is.
Hij verandert dus wel de denkwijze, namelijk de
grondslag, maar nog steeds het probleem van een
almachtige vorst.
1
, - Rousseau en de citoyen (18e eeuw)
o Rousseau ziet het probleem bij Hobbes en heeft hiervoor een
oplossing
Hij zegt dat het staatsgezag inderdaad van de
onderdanen komt, MAAR zegt dat er geen probleem is
als jij zelf als burger de wetten maakt waar jij aan
gebonden bent. Dan ben je namelijk even vrij als
daarvoor, want gebonden aan datgene wat je zelf hebt
bewerkstelligd. Je bent zelf eigenaar van het recht.
- Bij deze 3 filosofen zie je een continuïteit in het denken. In praktijk
anders natuurlijk, want meerderheidsbesluitvorming bv.
Soevereiniteit
- Staatsburgers zijn eigenlijk bron geldende recht en dit heeft te
maken met soevereiniteit; de onaantastbare, ondeelbare en
onvervreemdbare bestuursbevoegdheid.
- Soevereiniteit geeft antwoord op de vraag ‘waarom geldt het recht
nou?’
o Omdat soeverein dat wil. Soeverein is in veel staten het volk.
- In Nederland in GW sporen van democratie, rechtsstaat en
grondrechten, GW in Nederland geeft geen eenduidig antwoord op
wie soeverein is ofwel op wiens bevel we wetgeving/regelgeving
hebben.
- Begrip soevereiniteit en wat het belang van dit begrip is voor het
staatsrecht volgens Kortmann: de onafhankelijkheid van een staat
t.o.v. andere staten, zodanig dat de staat op zijn rechtsgebied de
overheidsmacht zonder inmenging van andere staten uitoefent. Het
is de hoogste, niet herleidbare, ondeelbare, ongebonden en niet te
beperken macht of bevoegdheid. Dit concept is van groot belang
binnen het staatsrecht, omdat het de basis vormt voor een
onafhankelijke staat. De overheid beschikt over een onaantastbare
bevoegdheid om gezag uit te oefenen, en het recht geldt omdat de
soeverein dat bepaalt.
Onderwerp 2: democratie, rechtsstaat en mensenrechten
Democratie en rechtsstaat zijn organisatievormen, geen staatsvormen
zoals federatie confederatie etc
Democratie
- Definitie
o Formele democratie opvatting/definitie: alles waarbij
meerderheid + 1 voor heeft gestemd is een democratisch
genomen besluit
Democratie kan zichzelf hier ook afschaffen;
meerderheid zegt dan we willen geen democratisch
staatsstelsel meer zijn
2
, o Materiele democratie opvatting/definitie: als je zegt dat er
bepaalde materiele waarden zijn die ten grondslag liggen of
moeten kunnen liggen om te kunnen spreken van
democratisch besluitvormingsproces. Zoals dat minderheden
en rechten van minderheden moeten worden gewaarborgd in
de besluitvorming en besluitvormingsproces.
- Verschijningsvormen
o Directe democratie; referendum bv
o Indirecte democratie; parlement bv
Edmund Burke (1774); het parlement behoort het
algemeen belang na te streven ‘the general good’
Montesquieu (1748); in grote staten directe democratie
eigenlijk niet te bewerkstelligen. Indirecte democratie
noodzakelijk
Rechtsstaat
- Je hebt bepaalde waarborgen/garanties jegens de staat.
- De meerderheid bij de democratie kan ontsporen en dit is aanleiding
geweest tot idee van rechtsstaat, om het ontsporen dus enigszins te
beperken.
- Locke, Montesquieu en Rousseau hebben alle 3 verschillende ideeën
gehad over hoe je ervoor zorgt dat machtsmisbruik wordt
voorkomen. Alle 3 ander antwoord:
o Locke: de staat heeft maar 1 doel, namelijk ervoor zorgen dat
life, liberty en property van de mens wordt beschermd. Hij was
een van de eerste auteurs die nadacht over grondrechten van
burgers die de staat in acht moet nemen. In de theorie van
Lock wordt de burger dus beschermd tegen misbruik van de
overheid doordat de burger onvervreemdbare rechten heeft.
Lock zegt dus dat je als mens onvervreemdbare rechten hebt
vanwege het feit dat je mens bent, die rechten heb je dus niet
slechts omdat de GW dat zegt.
o Montesquieu: machtsmisbruik voorkom je door ervoor te
zorgen dat de macht gescheiden/verdeeld is. Trias politica:
wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht. In
nederland hebben wij machtsdeling i.p.v. machtsscheiding.
o Rousseau: machtsmisbruik voorkom je door ervoor te zorgen
dat het volk soeverein is en zichzelf dus wetten geeft waar zij
zich aan houden. Dan ben je even vrij als daarvoor, want
gebonden aan datgene wat je zelf hebt bewerkstelligd. Je bent
zelf eigenaar van het recht.
- Rechtsstaat kent 4 elementen (memorie van toelichting klapper
ow1)
o Legaliteitseis (geen terugwerkende kracht)
Er moet een bevoegdheid zijn wil je als overheid
daadwerkelijk overgaan tot optreden
o Machtenscheiding (normstelling, uitvoering,
geschilbeslechting)
Macht moet enigszins gedeeld/gescheiden zijn
3
, o Democratische wetgevingsprocedure, onafhankelijke
rechtspraak
Er moet sprake zijn van onafhankelijke rechtspraak, want
degene die geschillen beslecht over uitvoering
wetgeving mag bv niet wetgever of uitvoerder zelf zijn
o Vrijheidsrechten
De staat is er ook om bepaalde rechten te garanderen
en beschermen. Onderscheid tussen sociale en klassieke
grondrechten.
Declaratie (verklaring) rechten van de mens/burger is
een van de eerste keren in moderne geschiedenis dat
iets wordt opgeschreven voor wat betreft de
grondrechten tussen de burgers en de staat. Nu in H1
GW.
Nederlandse democratie
- Wij hebben verschillende elementen van de democratie in ons
staatsgestel, in onze GW
o Bijv. Algemene bepaling art. 4, 50, 67 lid 3, 129 GW.
- In Nederland hebben wij indirect democratie
o Directe democratie met referendum is bij ons ingetrokken
o In toekomst wellicht collectief referendum
Mensenrechten
Wat hebben mensenrechten te maken met ‘rechtsstaat’ en ‘democratie’?
- Mensenrechten zijn eigenlijk zowel de motor als maatstaf
Axioma’s (fundamentele principes) van mensenrechten
- Inherent (gelijkheid)
- Aanspraak (staatstaak)
In nl geeft de GW ons die grondrechten i.t.t. Angelsaksische tradities waar
je die rechten hebt omdat je mens bent. Bv. VS, VK.
Wat is de connectie tussen democratie, rechtsstaat en mensenrechten
- Het EVRM en het EHRM als interpretator ziet deze 3 concepten als
wederkerig en met elkaar verbonden
o Maar de ontwikkeling en ontwikkelingsgeschiedenis is dus heel
anders geweest
- Artt. 8,9,10 EVRM in die beperkingsclausules staat dat een verbod
bijvoorbeeld op iets moet voldoen aan elementen die horen bij
democratische samenleving
- EHRM in Refah Partisi: democratie is eigenlijk het enige
(organisatie)model dat conform het EVRM is.
Intermezzo: EHRM-uitspraken lezen
Er zit een vaste structuur in deze uitspraken
- 1. Procedure (herkomst)
- 2. Facts (voorgeschiedenis, nationaal recht)
- 3. The law
4
