GESCHIEDENIS EN ESTHETIEK VAN DE FILM
Inhoudsopgave
Geschiedenis en esthetiek van de film...............................................................................1
Les 1 Inleiding.................................................................................................................. 2
Enkele beschouwingen over film en filmgeschiedschrijving..................................................................2
Actualiteit........................................................................................................................................... 2
Film in 2025....................................................................................................................................... 3
Soorten geschiedschrijving................................................................................................................. 5
Vragen die wij stellen (Bordwell & Thompson)...................................................................................6
Les 2: Hoofdstuk 1: ‘precinema’ en vroege cinema (Cook pp. 3-23).....................................8
1. pre- en vroege cinema...................................................................................................................... 8
1.1. precinema................................................................................................................................... 8
1.2. vroege cinema............................................................................................................................. 11
Enkele voorbeelden.......................................................................................................................... 14
1.2. vroege cinema........................................................................................................................... 14
les 3:Hoofdstuk 2: Internationale expansie van de film, 1907-1918 (Cook pp. 25-43)..........18
Overzicht.......................................................................................................................................... 18
2.1. internationale expansie 1907-1918: VS.....................................................................................18
2.2. internationale expansie 1907-1918: Europa pp39.....................................................................23
Les 4: Hoofdstuk 3: Griffith en de ontwikkeling van de narratieve film (Cook pp. 51-85).....27
Hoofdstuk 4: De Duitse film in de Weimar-periode, 1919-1929 (Cook, 2016 pp. 71-87).......32
WOI en Scandinavische invloed........................................................................................................ 33
UFA..................................................................................................................................................... 33
Das Cabinet des Dr. Caligari............................................................................................................. 34
Expressionisme: Lang en Murnau..................................................................................................... 35
Parafumet........................................................................................................................................... 37
‘Neue Sachlichkeit’.............................................................................................................................. 38
Naweeën............................................................................................................................................. 39
Over en uit?...................................................................................................................................... 39
Brug naar H9: Europa jaren 30............................................................................................................ 39
Internationale evoluties: in vogelvlucht(Zonder Frans en Italiaans luik)...........................................39
Les 5: Hoofdstuk 5: De stille Sovjetfilm en de montagetheorie (Cook pp. 113-168).............42
Prerevolutionaire cinema................................................................................................................. 42
Beginjaren sovjetcinema.................................................................................................................. 42
Socialistisch realisme en neergang van Sovjetcinema.....................................................................46
les 6: HOOFDSTUK 6: Hollywood in de jaren 1920 (Cook, 2016 pp. 119-149)......................48
Chaplin............................................................................................................................................. 48
Keaton.............................................................................................................................................. 49
Lloyd en co....................................................................................................................................... 49
Les 7: Hoofdstuk 9: De Europese film in de jaren 1930 Deel 2: Frankrijk............................53
Avant-garde impressionisme............................................................................................................ 53
1
, Tweede avant-garde......................................................................................................................... 54
les 8: Hoofdstuk 7: De komst van kleur en geluid.............................................................58
Hoofdstuk 8: De geluidsfilm en het Amerikaanse studiosysteem........................................................61
1. Nieuwe en oude genres................................................................................................................ 61
2. Studiobeleid en production code.................................................................................................. 62
3. Structuur van het studiosysteem.................................................................................................. 62
4. Grote figuren uit het studiotijdperk..............................................................................................64
Hoofdstuk 10: Orson Welles en de modern geluidsfilm.....................................................66
Citizen kane...................................................................................................................................... 66
Hoofdstuk 11: de Amerikaanse film tijdens en na WO II, 1949-1951...................................68
Anticommunisme (heksenjacht)....................................................................................................... 70
Hoofdstuk 11: Oorlog en naoorlogse cinema in Italië (pp. 276-285)....................................................71
Effecten van WO II ?......................................................................................................................... 71
Italiaanse cinema voor het neorealisme...........................................................................................71
Belangrijke figuren en films.............................................................................................................. 72
Hoofdstuk 12: Hollywood 1952-1965................................................................................74
Hoofdstuk 13: De ‘Nouvelle Vague’..................................................................................78
Franse cinema in/na WO II................................................................................................................ 78
Invloeden op latere Nouvelle Vague? inspiratiebronnen?.................................................................78
Theoretische invloeden NV............................................................................................................... 79
Eerste films...................................................................................................................................... 79
Stijl NV?............................................................................................................................................ 80
Betekenis NV?.................................................................................................................................. 81
LES 1 INLEIDING
ENKELE BESCHOUWINGEN OVER FILM EN FILMGESCHIEDSCHRIJVING
ACTUALITEIT
2
,Dia 12: The Committee for the first amandment; Hollywood was het territorium bij uitstek waar werd toegepast van McCarthy :
niet alleen censuur, maar ook het onmogelijk maken van mensen. Letterlijk een zwarte lijst van professionals die werden geband
uit de film. Jacht op linkse mensen na Wereldoorlog 2 en Koude Oorlog. Alles wat niet strookte met een ideologische visie.
NU OPNIEUW: De vrees is dat de vrijheid van meningsuiting opnieuw in gedrang komt, en er opnieuw mensen zijn wiens
mediacarrière gefnuikt is doordat Trump hier niet akkoord me gaat. Mechanisme van macht functioneren waarbij media wordt
getarget. De industrie houdt liever zelf controle, dus zal zich anticiperen, en buigen naar wensen van beleid, door te zeggen dat
men hier zelf zal voor zorgen.
Dia 13: Film is overal aanwezig! Chipocalypse now : verwijzing naar Chicago, dus gaat niet over oorlog in een ver land. Trump
gebruikte film om zijn tweet duidelijk te maken. Hij nam een quote uit deze film, om zijn mening duidelijk te maken.
Dia 14: cine Maximiliaan. Begonnen op een ogenblik waarbij veel mensen op straat leefden, sans papiers, vluchtelingen, …
hebben twee filmmakers besloten om op straat film te vertonen. Uitgegroeid tot enorm succes. Het gevoel als samen een
verhaal te bekijken: toont sterkte aan van film.
Dia 15: Soundtrack to a coup d’etat. Jazz werd gebruikt door VS en CIA als een soft diplomacy. Men had uranium nodig van
Congo. Het feit dat er een staatsgreep was, is jazz een middel geweest om dit idee te laten inzinken. Jazzmuzikanten werden zelf
gediscrimineerd, maar werden toch gebruikt voor soft diplomacy om de negatieve gevoelens in bedwang te houden tegenover
VS.
Dia 16: Nationale cinema is een begrip dat vaak terugkomt, maar is problematisch. Kan propaganda zijn. Vaak wordt een
hedendaags term, diaspora filmmakers, gezegd: een filmmaker die in een ander land films gaan maken. Adil en Bilal zijn dit niet,
want zijn geboren en getogen in Borgerhout. We kijken met een eurocentrische bril naar films.
Dia 17: C’est arrive pres de chez vous, man bites dog. Quai du commerce. Blue silence. Film over een seriemoordenaar die een
kleine tv-ploeg meeneemt en uitlegt hoe hij doodt, tot op een ogenblik dat media mee wordt betrokken in film. Link met
Antwerpen want speelt zich af in Koerdisch Turkije en hoe een Turkse soldaat wordt meegesleurd in terreur, gefinancierd door
het VAF (Vlaams audiovisueel fonds). Zou deze film nu nog gemaakt worden en kunnen gefinancieerd worden door Vlaanderen?
Rechtse film gaat over leven van een vrouw die een rustig leven leidt, maar haar lichaam verkoopt aan een man. Toont hoe zeer
de contrasten tussen wat algemeen bekend is, de populaire waan van de dag, en wat in de filmgeschiedenis lang blijft
bovendrijven.
Dia 18: The Parliament. Vice president van Europees parlement is aan het woord en zegt dat film belangrijk is voor democratie.
Cultureel instrument, maar vaak tegen de VS. Wat vaak een vals verhaal kan zijn, want sommige Europese film en media-
industrieën zijn even machtig als de Hollywood studio’s.
FILM IN 2025
KEY TRENDS 2025 Television, cinema, video on demand. Audiovisual services. The Pan-European Picture. (EAO)
Cinema attendance: growth (77% of pre-COVID)
Market share:
o US-Hollywood 69% (20% of the total titles)
o Europe 27% (65% of the total titles
Dia 20: film kan als troost dienen in tijd van genocide etc.
HET BELANG VAN FILM ALS MEDIUM
Marginaal:
o Dalend bioscoopbezoek (in Europa en de VS)
o Dalende productie (in Europa en de VS)
o Concurrentie ‘nieuwe’ media
o Illustratie: ‘Home cinema 1912’ , Advertentiefoto studio, Kinetoscope Edison
Filmen werden gemaakt, maar het was moeilijk om film te distribueren.
3
, Centraal:
o Stijgende productie en bezoek wereldwijd (China, India, Nigeria…)
o Start van audiovisuele keten: synergie
o Archieven en catalogi
o Film als tijdbeeld
o Eerste audiovisuele massamedium
o Productie, distributie, vertoning, representatie,
beleving, regulering
o Technologie, esthetiek, cultuur, economie
o Het belang van filmgeschiedenis om onze om hedendaagse multimediale maatschappij te begrijpen
o Mediabeleid, industrie en identiteit
De productie neemt toe. Vagevuur van online media nu en lineaire tv: bioscoop was het begin van tv etc. De cinema of bioscoop
is een soort trailer, eerste stap geworden van het latere parcours van dat mediaproduct, want wordt later vaak nog getoond op
tv. Stille film veel verdwenen, van geluidsfilm wel veel bewaard. Elementen die opnieuw in de markt kan gebracht worden, en
dus nieuwe waarden. We leren media die verschillende fases doorgaan. Beter kunnen analyseren door het te vergelijken met
andere mediums. Rondsturen of vertoning aan mensen is een fundamenteel aspect. Verschillende lagen die vaak aan bod gaan
komen zijn technologie, esthetiek, cultuur en economie.
DEFINITIE(S) VAN FILM
Drager/ technologie
o Pellicule (nitraat/tri-acetaat) 8, 9.5, 16, 35, 70 mm
o Televisie (golven)
o Videocassette (magnetisch, analoog)
o Dvd, computer, USB-stick (digitaal)
o 4K, 5K…(3840 × 2160 pixels; 5120 × 2880 pixels)
o Restauratie?
Vorm, inhoud en betekenis/ esthetiek
o Formats & genres: animatie/ live action/ …
Filmcultuur/ vertoningscontext/ kanalen
o Bioscoop (analoog/digitaal), huiskamer, pc, tablet, smartphone
Productiestructuren/ economie
o Studiosysteem/ arthouse / avant-garde/ third cinema
Men gaat oude bestaan pellicule beelden inkleuren en digitaliseren nu. Film is een populair medium, maar ook een kunstvorm.
Dit is dus zeer ambigu. We gaan het ook hebben over de vertoningsscene.
MATERIAAL
Handboek Cook (5th edition!)
Zeer gedetailleerd/ canoniek/ een van vele
Keuzes auteur
o Focus op films/ analyses
o Anglo-Amerikaanse blik (Europa/ rest van de wereld)
o Narratieve film: chronologisch verhaal
o Soms: te lineair/ teleologisch verhaal
o Pedagogisch opgevat
Nadruk vak
4
Inhoudsopgave
Geschiedenis en esthetiek van de film...............................................................................1
Les 1 Inleiding.................................................................................................................. 2
Enkele beschouwingen over film en filmgeschiedschrijving..................................................................2
Actualiteit........................................................................................................................................... 2
Film in 2025....................................................................................................................................... 3
Soorten geschiedschrijving................................................................................................................. 5
Vragen die wij stellen (Bordwell & Thompson)...................................................................................6
Les 2: Hoofdstuk 1: ‘precinema’ en vroege cinema (Cook pp. 3-23).....................................8
1. pre- en vroege cinema...................................................................................................................... 8
1.1. precinema................................................................................................................................... 8
1.2. vroege cinema............................................................................................................................. 11
Enkele voorbeelden.......................................................................................................................... 14
1.2. vroege cinema........................................................................................................................... 14
les 3:Hoofdstuk 2: Internationale expansie van de film, 1907-1918 (Cook pp. 25-43)..........18
Overzicht.......................................................................................................................................... 18
2.1. internationale expansie 1907-1918: VS.....................................................................................18
2.2. internationale expansie 1907-1918: Europa pp39.....................................................................23
Les 4: Hoofdstuk 3: Griffith en de ontwikkeling van de narratieve film (Cook pp. 51-85).....27
Hoofdstuk 4: De Duitse film in de Weimar-periode, 1919-1929 (Cook, 2016 pp. 71-87).......32
WOI en Scandinavische invloed........................................................................................................ 33
UFA..................................................................................................................................................... 33
Das Cabinet des Dr. Caligari............................................................................................................. 34
Expressionisme: Lang en Murnau..................................................................................................... 35
Parafumet........................................................................................................................................... 37
‘Neue Sachlichkeit’.............................................................................................................................. 38
Naweeën............................................................................................................................................. 39
Over en uit?...................................................................................................................................... 39
Brug naar H9: Europa jaren 30............................................................................................................ 39
Internationale evoluties: in vogelvlucht(Zonder Frans en Italiaans luik)...........................................39
Les 5: Hoofdstuk 5: De stille Sovjetfilm en de montagetheorie (Cook pp. 113-168).............42
Prerevolutionaire cinema................................................................................................................. 42
Beginjaren sovjetcinema.................................................................................................................. 42
Socialistisch realisme en neergang van Sovjetcinema.....................................................................46
les 6: HOOFDSTUK 6: Hollywood in de jaren 1920 (Cook, 2016 pp. 119-149)......................48
Chaplin............................................................................................................................................. 48
Keaton.............................................................................................................................................. 49
Lloyd en co....................................................................................................................................... 49
Les 7: Hoofdstuk 9: De Europese film in de jaren 1930 Deel 2: Frankrijk............................53
Avant-garde impressionisme............................................................................................................ 53
1
, Tweede avant-garde......................................................................................................................... 54
les 8: Hoofdstuk 7: De komst van kleur en geluid.............................................................58
Hoofdstuk 8: De geluidsfilm en het Amerikaanse studiosysteem........................................................61
1. Nieuwe en oude genres................................................................................................................ 61
2. Studiobeleid en production code.................................................................................................. 62
3. Structuur van het studiosysteem.................................................................................................. 62
4. Grote figuren uit het studiotijdperk..............................................................................................64
Hoofdstuk 10: Orson Welles en de modern geluidsfilm.....................................................66
Citizen kane...................................................................................................................................... 66
Hoofdstuk 11: de Amerikaanse film tijdens en na WO II, 1949-1951...................................68
Anticommunisme (heksenjacht)....................................................................................................... 70
Hoofdstuk 11: Oorlog en naoorlogse cinema in Italië (pp. 276-285)....................................................71
Effecten van WO II ?......................................................................................................................... 71
Italiaanse cinema voor het neorealisme...........................................................................................71
Belangrijke figuren en films.............................................................................................................. 72
Hoofdstuk 12: Hollywood 1952-1965................................................................................74
Hoofdstuk 13: De ‘Nouvelle Vague’..................................................................................78
Franse cinema in/na WO II................................................................................................................ 78
Invloeden op latere Nouvelle Vague? inspiratiebronnen?.................................................................78
Theoretische invloeden NV............................................................................................................... 79
Eerste films...................................................................................................................................... 79
Stijl NV?............................................................................................................................................ 80
Betekenis NV?.................................................................................................................................. 81
LES 1 INLEIDING
ENKELE BESCHOUWINGEN OVER FILM EN FILMGESCHIEDSCHRIJVING
ACTUALITEIT
2
,Dia 12: The Committee for the first amandment; Hollywood was het territorium bij uitstek waar werd toegepast van McCarthy :
niet alleen censuur, maar ook het onmogelijk maken van mensen. Letterlijk een zwarte lijst van professionals die werden geband
uit de film. Jacht op linkse mensen na Wereldoorlog 2 en Koude Oorlog. Alles wat niet strookte met een ideologische visie.
NU OPNIEUW: De vrees is dat de vrijheid van meningsuiting opnieuw in gedrang komt, en er opnieuw mensen zijn wiens
mediacarrière gefnuikt is doordat Trump hier niet akkoord me gaat. Mechanisme van macht functioneren waarbij media wordt
getarget. De industrie houdt liever zelf controle, dus zal zich anticiperen, en buigen naar wensen van beleid, door te zeggen dat
men hier zelf zal voor zorgen.
Dia 13: Film is overal aanwezig! Chipocalypse now : verwijzing naar Chicago, dus gaat niet over oorlog in een ver land. Trump
gebruikte film om zijn tweet duidelijk te maken. Hij nam een quote uit deze film, om zijn mening duidelijk te maken.
Dia 14: cine Maximiliaan. Begonnen op een ogenblik waarbij veel mensen op straat leefden, sans papiers, vluchtelingen, …
hebben twee filmmakers besloten om op straat film te vertonen. Uitgegroeid tot enorm succes. Het gevoel als samen een
verhaal te bekijken: toont sterkte aan van film.
Dia 15: Soundtrack to a coup d’etat. Jazz werd gebruikt door VS en CIA als een soft diplomacy. Men had uranium nodig van
Congo. Het feit dat er een staatsgreep was, is jazz een middel geweest om dit idee te laten inzinken. Jazzmuzikanten werden zelf
gediscrimineerd, maar werden toch gebruikt voor soft diplomacy om de negatieve gevoelens in bedwang te houden tegenover
VS.
Dia 16: Nationale cinema is een begrip dat vaak terugkomt, maar is problematisch. Kan propaganda zijn. Vaak wordt een
hedendaags term, diaspora filmmakers, gezegd: een filmmaker die in een ander land films gaan maken. Adil en Bilal zijn dit niet,
want zijn geboren en getogen in Borgerhout. We kijken met een eurocentrische bril naar films.
Dia 17: C’est arrive pres de chez vous, man bites dog. Quai du commerce. Blue silence. Film over een seriemoordenaar die een
kleine tv-ploeg meeneemt en uitlegt hoe hij doodt, tot op een ogenblik dat media mee wordt betrokken in film. Link met
Antwerpen want speelt zich af in Koerdisch Turkije en hoe een Turkse soldaat wordt meegesleurd in terreur, gefinancierd door
het VAF (Vlaams audiovisueel fonds). Zou deze film nu nog gemaakt worden en kunnen gefinancieerd worden door Vlaanderen?
Rechtse film gaat over leven van een vrouw die een rustig leven leidt, maar haar lichaam verkoopt aan een man. Toont hoe zeer
de contrasten tussen wat algemeen bekend is, de populaire waan van de dag, en wat in de filmgeschiedenis lang blijft
bovendrijven.
Dia 18: The Parliament. Vice president van Europees parlement is aan het woord en zegt dat film belangrijk is voor democratie.
Cultureel instrument, maar vaak tegen de VS. Wat vaak een vals verhaal kan zijn, want sommige Europese film en media-
industrieën zijn even machtig als de Hollywood studio’s.
FILM IN 2025
KEY TRENDS 2025 Television, cinema, video on demand. Audiovisual services. The Pan-European Picture. (EAO)
Cinema attendance: growth (77% of pre-COVID)
Market share:
o US-Hollywood 69% (20% of the total titles)
o Europe 27% (65% of the total titles
Dia 20: film kan als troost dienen in tijd van genocide etc.
HET BELANG VAN FILM ALS MEDIUM
Marginaal:
o Dalend bioscoopbezoek (in Europa en de VS)
o Dalende productie (in Europa en de VS)
o Concurrentie ‘nieuwe’ media
o Illustratie: ‘Home cinema 1912’ , Advertentiefoto studio, Kinetoscope Edison
Filmen werden gemaakt, maar het was moeilijk om film te distribueren.
3
, Centraal:
o Stijgende productie en bezoek wereldwijd (China, India, Nigeria…)
o Start van audiovisuele keten: synergie
o Archieven en catalogi
o Film als tijdbeeld
o Eerste audiovisuele massamedium
o Productie, distributie, vertoning, representatie,
beleving, regulering
o Technologie, esthetiek, cultuur, economie
o Het belang van filmgeschiedenis om onze om hedendaagse multimediale maatschappij te begrijpen
o Mediabeleid, industrie en identiteit
De productie neemt toe. Vagevuur van online media nu en lineaire tv: bioscoop was het begin van tv etc. De cinema of bioscoop
is een soort trailer, eerste stap geworden van het latere parcours van dat mediaproduct, want wordt later vaak nog getoond op
tv. Stille film veel verdwenen, van geluidsfilm wel veel bewaard. Elementen die opnieuw in de markt kan gebracht worden, en
dus nieuwe waarden. We leren media die verschillende fases doorgaan. Beter kunnen analyseren door het te vergelijken met
andere mediums. Rondsturen of vertoning aan mensen is een fundamenteel aspect. Verschillende lagen die vaak aan bod gaan
komen zijn technologie, esthetiek, cultuur en economie.
DEFINITIE(S) VAN FILM
Drager/ technologie
o Pellicule (nitraat/tri-acetaat) 8, 9.5, 16, 35, 70 mm
o Televisie (golven)
o Videocassette (magnetisch, analoog)
o Dvd, computer, USB-stick (digitaal)
o 4K, 5K…(3840 × 2160 pixels; 5120 × 2880 pixels)
o Restauratie?
Vorm, inhoud en betekenis/ esthetiek
o Formats & genres: animatie/ live action/ …
Filmcultuur/ vertoningscontext/ kanalen
o Bioscoop (analoog/digitaal), huiskamer, pc, tablet, smartphone
Productiestructuren/ economie
o Studiosysteem/ arthouse / avant-garde/ third cinema
Men gaat oude bestaan pellicule beelden inkleuren en digitaliseren nu. Film is een populair medium, maar ook een kunstvorm.
Dit is dus zeer ambigu. We gaan het ook hebben over de vertoningsscene.
MATERIAAL
Handboek Cook (5th edition!)
Zeer gedetailleerd/ canoniek/ een van vele
Keuzes auteur
o Focus op films/ analyses
o Anglo-Amerikaanse blik (Europa/ rest van de wereld)
o Narratieve film: chronologisch verhaal
o Soms: te lineair/ teleologisch verhaal
o Pedagogisch opgevat
Nadruk vak
4
