College 1: Introductie vak & Verschillende rollen en kwaliteit leerkracht (School)
● Downer et al. (2024) – Testing the combined effects of the PAX Good Behavior Game and
MyTeachingPartner™ coaching for early career teachers: Impacts on teacher-student interaction
quality and teachers' occupational health.
● Wang et al. (2020) – Classroom climate and children’s academic and psychological wellbeing: A
systematic review and meta-analysis.
● Wubbels et al. (2024) – Klassenmanagement vanuit een interpersoonlijk perspectief (Telos
Uitgevers) – Alleen Hoofdstuk 3: Een interpersoonlijk begrippenkader.
College 2: Effecten van leerkracht-leerlingrelaties op leerlinguitkomsten (School)
● Endedijk et al. (2022) – The teacher’s invisible hand: A meta-analysis of the relevance of
teacher-student relationship quality for peer relationships and the contribution of student behavior
(Tabel 3 mag worden overgeslagen).
● Liu et al. (2022) – Teachers, afterschool program staff, and mothers: Relationships with key adults
and children’s adjustment in early elementary school.
● Roorda et al. (2011) – The influence of affective teacher-student relationships on students' school
engagement and achievement: a meta-analytic approach (Tabel 1 mag worden overgeslagen).
College 3: Verbeteren van leerkracht-leerlingrelaties (School)
● Bosman et al. (2021) – Using relationship-focused reflection to improve teacher–child
relationships and teachers’ student-specific self-efficacy.
● Cook et al. (2018) – Cultivating Positive Teacher–Student Relationships: Preliminary Evaluation
of the Establish–Maintain–Restore (EMR) Method.
● Kincade et al. (2020) – Meta-analysis and common practice elements of universal approaches to
improving student-teacher relationships.
● McGrath & Van Bergen (2015) – Who, when, why and to what end? Students at risk of negative
student–teacher relationships and their outcomes.
College 4: Pedagogische kwaliteit(en) van de kinderopvang (Kinderopvang)
● Fukkink et al. (red.) (2017) – De Nederlandse kinderopvang in wetenschappelijk perspectief
(SWP):
○ Hoofdstuk 2: De pedagogische kwaliteiten van de Nederlandse kinderopvang.
○ Hoofdstuk 3: Pedagogische kwaliteit in internationaal perspectief.
● Barry et al. (2024) – Early childcare arrangements and children's internalizing and externalizing
symptoms: An individual participant data meta-analysis of six prospective birth cohorts in
Europe.
● Fukkink (2024) – Is childcare good or bad for children’s socio-emotional development? Context
matters.
College 5: Het versterken van de kwaliteit van de kinderopvang (Kinderopvang)
● Egert, Fukkink & Eckhardt (2018) – Impact of In-Service Professional Development Programs for
Early Childhood Teachers on Quality Ratings and Child Outcomes: A Meta Analysis.
● Egert, Dederer & Fukkink (2020) – The impact of in-service professional development on the
quality of teacher-child interactions in early education and care: A meta-analysis.
● Vancraeyveldt et al. (2015) – Improving Teacher-Child Relationship Quality and Teacher-Rated
Behavioral Adjustment Amongst Externalizing Preschoolers: Effects of a Two-Component
Intervention.
1
, College 6: Effecten van kinderopvang op kinduitkomsten (Kinderopvang)
● Fukkink (2022) – Infants in Dutch daycare: Exploring Fine-grained Dimensions of Temperament.
● Pluess & Belsky (2009) – Differential susceptibility to rearing experience: The case of childcare.
● Sluiter, Fukkink & Fekkes (2025) – The Impact of Process Quality in Early Childhood Education
and Care on Socio-Emotional Development: A Meta-Analysis of Longitudinal Studies.
2
, Hoorcollege 1:
Downer et al. (2024)
→ Kerninhoud & Theorie: Evalueert de gecombineerde en afzonderlijke effecten van een
klasbrede gedragsinterventie (PAX Good Behavior Game / Taakspel) en individuele online
videocoaching gebaseerd op het CLASS-kader (MyTeachingPartner / MTP).
→ Belangrijkste Resultaten:
- In de totale steekproef werd geen direct hoofdeffect op het klasklimaat gevonden,
maar wel een toename in emotionele ondersteuning.
- De gecombineerde interventie (Taakspel + MTP) leidde tot een significante afname
van leerkrachtstress.
- Het hielp de natuurlijke afname van teacher affiliation (ondersteuning ervaren van
collega's) gedurende het schooljaar te beperken.
- Er werden interactie-effecten gevonden: leerkrachten met een hoge mate van
leerkrachtstress en klassen met veel storend gedrag aan de nulmeting profiteerden het
meest van MTP.
→ MTP is gericht op de klasbrede interactiekwaliteit (CLASS) en werkt voornamelijk als
buffer/ondersteuning voor leerkrachten die hoge stress ervaren in uitdagende klassen.
Wang et al. (2020)
→ Kerninhoud & Theorie: Onderzoekt de samenhang tussen het klasklimaat (gemeten via
de CLASS-domeinen: Emotionele ondersteuning, Klasorganisatie, en Instructiekwaliteit) en
diverse uitkomsten bij leerlingen.
→ Belangrijkste Resultaten:
- Klasklimaat hangt significant en positief samen met motivatie en betrokkenheid (r =
.25), sociale competentie (r = .18), en prestaties (r = .12).
- Klasklimaat hangt negatief samen met externaliserend gedrag (r = -.18) en
sociaal-emotionele stress (r = -.14).
- Domeinvergelijking: Alle drie de CLASS-domeinen zijn even belangrijk voor het
algemeen functioneren, met één uitzondering: Emotionele ondersteuning heeft een
specifiek sterkere impact op het verminderen van sociaal-emotionele stress.
- Moderatoren: Er zijn geen verschillen in effectgrootte tussen onderwijstypen (PO
vs. VO), sociaal-economische status (SES), of tussen cross-sectionele en longitudinale
studies. Wel is het verband met motivatie/betrokkenheid iets sterker voor etnische
minderheidsgroepen.
3
, → Buitenstaanders denken vaak dat instructiekwaliteit het belangrijkste is voor prestaties,
maar Wang et al. tonen aan dat alle 3 de CLASS-domeinen even zwaar wegen.
Wubbels et al. (2024) — Hoofdstuk 3
→ Kerninhoud & Theorie: Interpersoonlijke Theorie gebaseerd op de Roos van Leary /
Interpersoonlijke Cirkel. Beschrijft leerkrachtgedrag langs twee universele assen: Invloed
(Boven–Onder, controle/macht) en Nabijheid(Samen–Tegen, affiliatie/warmte).
→ Belangrijkste Resultaten:
- Communicatie vindt altijd plaats op inhouds- en betrekkingsniveau.
- Binnen de 8 sectoren van de cirkel is het 'Boven-Samen' profiel (Leidend/Helpend)
het meest effectief voor het behalen van hoge leerlingmotivatie en prestaties.
- Cultuurverschillen: Specifieke gedragingen worden in verschillende culturen anders
geïnterpreteerd (bijv. geduldig gedrag wordt in China meer gezien als een gebrek aan
gezag/invloed, terwijl het in Nederland wordt gezien als nabijheid).
Aantekeningen hoorcollege:
Teaching through Interactions Framework / CLASS
Het Classroom Assessment Scoring System (CLASS) is gebaseerd op het idee dat
leerkracht-leerlinginteracties de kern vormen van onderwijskwaliteit. Kwaliteit is
multidimensioneel en omvat drie hoofddomeinen:
1. Instructiekwaliteit (Instructional Support): Cognitieve/didactische kant van
lesgeven.
○ Content Understanding: Diepgang van de lesinhoud en integratie van
concepten.
○ Analysis and Problem Solving: Stimuleren van kritisch/hogere-orde denken en
probleemoplossend vermogen.
○ Quality of Feedback: Feedback die het leren en begrip van kinderen verdiept.
2. Klasorganisatie (Classroom Organization): Voorwaarde om leren mogelijk te
maken en tijdverlies te beperken.
○ Behavior Management: Effectieve methoden om gewenst gedrag te stimuleren
en storend gedrag om te buigen.
○ Productivity: Maximale benutting van de beschikbare onderwijstijd.
○ Instructional Learning Formats: Afwisselende en boeiende les- en
materiaalvormen.
3. Emotionele ondersteuning (Emotional Support): De affectieve kant / het hart van
het klasklimaat (stoelt op de gehechtheidstheorie).
○ Positief klimaat: Warmte, verbondenheid en respect in de klas.
4
● Downer et al. (2024) – Testing the combined effects of the PAX Good Behavior Game and
MyTeachingPartner™ coaching for early career teachers: Impacts on teacher-student interaction
quality and teachers' occupational health.
● Wang et al. (2020) – Classroom climate and children’s academic and psychological wellbeing: A
systematic review and meta-analysis.
● Wubbels et al. (2024) – Klassenmanagement vanuit een interpersoonlijk perspectief (Telos
Uitgevers) – Alleen Hoofdstuk 3: Een interpersoonlijk begrippenkader.
College 2: Effecten van leerkracht-leerlingrelaties op leerlinguitkomsten (School)
● Endedijk et al. (2022) – The teacher’s invisible hand: A meta-analysis of the relevance of
teacher-student relationship quality for peer relationships and the contribution of student behavior
(Tabel 3 mag worden overgeslagen).
● Liu et al. (2022) – Teachers, afterschool program staff, and mothers: Relationships with key adults
and children’s adjustment in early elementary school.
● Roorda et al. (2011) – The influence of affective teacher-student relationships on students' school
engagement and achievement: a meta-analytic approach (Tabel 1 mag worden overgeslagen).
College 3: Verbeteren van leerkracht-leerlingrelaties (School)
● Bosman et al. (2021) – Using relationship-focused reflection to improve teacher–child
relationships and teachers’ student-specific self-efficacy.
● Cook et al. (2018) – Cultivating Positive Teacher–Student Relationships: Preliminary Evaluation
of the Establish–Maintain–Restore (EMR) Method.
● Kincade et al. (2020) – Meta-analysis and common practice elements of universal approaches to
improving student-teacher relationships.
● McGrath & Van Bergen (2015) – Who, when, why and to what end? Students at risk of negative
student–teacher relationships and their outcomes.
College 4: Pedagogische kwaliteit(en) van de kinderopvang (Kinderopvang)
● Fukkink et al. (red.) (2017) – De Nederlandse kinderopvang in wetenschappelijk perspectief
(SWP):
○ Hoofdstuk 2: De pedagogische kwaliteiten van de Nederlandse kinderopvang.
○ Hoofdstuk 3: Pedagogische kwaliteit in internationaal perspectief.
● Barry et al. (2024) – Early childcare arrangements and children's internalizing and externalizing
symptoms: An individual participant data meta-analysis of six prospective birth cohorts in
Europe.
● Fukkink (2024) – Is childcare good or bad for children’s socio-emotional development? Context
matters.
College 5: Het versterken van de kwaliteit van de kinderopvang (Kinderopvang)
● Egert, Fukkink & Eckhardt (2018) – Impact of In-Service Professional Development Programs for
Early Childhood Teachers on Quality Ratings and Child Outcomes: A Meta Analysis.
● Egert, Dederer & Fukkink (2020) – The impact of in-service professional development on the
quality of teacher-child interactions in early education and care: A meta-analysis.
● Vancraeyveldt et al. (2015) – Improving Teacher-Child Relationship Quality and Teacher-Rated
Behavioral Adjustment Amongst Externalizing Preschoolers: Effects of a Two-Component
Intervention.
1
, College 6: Effecten van kinderopvang op kinduitkomsten (Kinderopvang)
● Fukkink (2022) – Infants in Dutch daycare: Exploring Fine-grained Dimensions of Temperament.
● Pluess & Belsky (2009) – Differential susceptibility to rearing experience: The case of childcare.
● Sluiter, Fukkink & Fekkes (2025) – The Impact of Process Quality in Early Childhood Education
and Care on Socio-Emotional Development: A Meta-Analysis of Longitudinal Studies.
2
, Hoorcollege 1:
Downer et al. (2024)
→ Kerninhoud & Theorie: Evalueert de gecombineerde en afzonderlijke effecten van een
klasbrede gedragsinterventie (PAX Good Behavior Game / Taakspel) en individuele online
videocoaching gebaseerd op het CLASS-kader (MyTeachingPartner / MTP).
→ Belangrijkste Resultaten:
- In de totale steekproef werd geen direct hoofdeffect op het klasklimaat gevonden,
maar wel een toename in emotionele ondersteuning.
- De gecombineerde interventie (Taakspel + MTP) leidde tot een significante afname
van leerkrachtstress.
- Het hielp de natuurlijke afname van teacher affiliation (ondersteuning ervaren van
collega's) gedurende het schooljaar te beperken.
- Er werden interactie-effecten gevonden: leerkrachten met een hoge mate van
leerkrachtstress en klassen met veel storend gedrag aan de nulmeting profiteerden het
meest van MTP.
→ MTP is gericht op de klasbrede interactiekwaliteit (CLASS) en werkt voornamelijk als
buffer/ondersteuning voor leerkrachten die hoge stress ervaren in uitdagende klassen.
Wang et al. (2020)
→ Kerninhoud & Theorie: Onderzoekt de samenhang tussen het klasklimaat (gemeten via
de CLASS-domeinen: Emotionele ondersteuning, Klasorganisatie, en Instructiekwaliteit) en
diverse uitkomsten bij leerlingen.
→ Belangrijkste Resultaten:
- Klasklimaat hangt significant en positief samen met motivatie en betrokkenheid (r =
.25), sociale competentie (r = .18), en prestaties (r = .12).
- Klasklimaat hangt negatief samen met externaliserend gedrag (r = -.18) en
sociaal-emotionele stress (r = -.14).
- Domeinvergelijking: Alle drie de CLASS-domeinen zijn even belangrijk voor het
algemeen functioneren, met één uitzondering: Emotionele ondersteuning heeft een
specifiek sterkere impact op het verminderen van sociaal-emotionele stress.
- Moderatoren: Er zijn geen verschillen in effectgrootte tussen onderwijstypen (PO
vs. VO), sociaal-economische status (SES), of tussen cross-sectionele en longitudinale
studies. Wel is het verband met motivatie/betrokkenheid iets sterker voor etnische
minderheidsgroepen.
3
, → Buitenstaanders denken vaak dat instructiekwaliteit het belangrijkste is voor prestaties,
maar Wang et al. tonen aan dat alle 3 de CLASS-domeinen even zwaar wegen.
Wubbels et al. (2024) — Hoofdstuk 3
→ Kerninhoud & Theorie: Interpersoonlijke Theorie gebaseerd op de Roos van Leary /
Interpersoonlijke Cirkel. Beschrijft leerkrachtgedrag langs twee universele assen: Invloed
(Boven–Onder, controle/macht) en Nabijheid(Samen–Tegen, affiliatie/warmte).
→ Belangrijkste Resultaten:
- Communicatie vindt altijd plaats op inhouds- en betrekkingsniveau.
- Binnen de 8 sectoren van de cirkel is het 'Boven-Samen' profiel (Leidend/Helpend)
het meest effectief voor het behalen van hoge leerlingmotivatie en prestaties.
- Cultuurverschillen: Specifieke gedragingen worden in verschillende culturen anders
geïnterpreteerd (bijv. geduldig gedrag wordt in China meer gezien als een gebrek aan
gezag/invloed, terwijl het in Nederland wordt gezien als nabijheid).
Aantekeningen hoorcollege:
Teaching through Interactions Framework / CLASS
Het Classroom Assessment Scoring System (CLASS) is gebaseerd op het idee dat
leerkracht-leerlinginteracties de kern vormen van onderwijskwaliteit. Kwaliteit is
multidimensioneel en omvat drie hoofddomeinen:
1. Instructiekwaliteit (Instructional Support): Cognitieve/didactische kant van
lesgeven.
○ Content Understanding: Diepgang van de lesinhoud en integratie van
concepten.
○ Analysis and Problem Solving: Stimuleren van kritisch/hogere-orde denken en
probleemoplossend vermogen.
○ Quality of Feedback: Feedback die het leren en begrip van kinderen verdiept.
2. Klasorganisatie (Classroom Organization): Voorwaarde om leren mogelijk te
maken en tijdverlies te beperken.
○ Behavior Management: Effectieve methoden om gewenst gedrag te stimuleren
en storend gedrag om te buigen.
○ Productivity: Maximale benutting van de beschikbare onderwijstijd.
○ Instructional Learning Formats: Afwisselende en boeiende les- en
materiaalvormen.
3. Emotionele ondersteuning (Emotional Support): De affectieve kant / het hart van
het klasklimaat (stoelt op de gehechtheidstheorie).
○ Positief klimaat: Warmte, verbondenheid en respect in de klas.
4
