Literatuursamenvatting Inleiding Orthopedagogiek
College 1:
RB&D – Hoofdstuk 3: Het handelen van cliënt en hulpverlener als
uitgangspunt voor de klinische praktijk en het wetenschappelijk
onderzoek, blz 65-89.
Verschillende omstandigheden in de opvoeding van kinderen en
adolescenten kunnen bij hun opvoeders tot onzekerheid leiden. Een
opvallende ontwikkelingsstoornis kan allerlei onvoorziene beperkingen met
zich meebrengen. Externe gebeurtenissen in de levensloop kunnen de
normale omgang verstoren of wellicht maken de opvoeders zich zorgen
over het onverklaarbaar moeilijk hanteerbare gedrag.
Opvoeders proberen de ontwikkeling in een meer gewenste richting te
sturen. Momenten van zorg en onzekerheid vormen daarbij een aanleiding
om zich vragen te stellen over de verdere aanpak van dit kind met zijn
unieke aanleg, ervaringen en omstandigheden. Als antwoord is maatwerk
nodig, waarbij de opvoeder zelf ook een uniek persoon is met een eigen
levensloop.
Een eventueel vastlopende opvoeding kan tot een crisis (verwarring in
een keuzeprobleem) leiden. Orthopedagogiek kan ook gezien worden
vanuit de optiek van preventie. Er is dan nog geen sprake van
stagnatie, impasse of crisis. Het begrip preventie wordt echter ook
gebruikt als aanduiding van het voorkomen van verergering van al
bestaande problemen.
Als niemand in de eigen omgeving een bruikbare aanpak weet, kan de
vraag bij een hulpverlener terechtkomen. Dat is doorgaans een
hulpverlener in de eerste lijn (huisarts, orthopedagoog/psycholoog). Bij
zwaardere psychische klachten zoals angsten, depressies en
verslavingsproblemen vindt doorverwijzing plaats naar de
tweedelijnszorg (gespecialiseerde hulpverleners, zoals
psychotherapeuten en psychiaters). Als de problematiek extreem complex
is, is de derde lijn nodig (gespecialiseerde zorg, zoals academische
centra voor kinder- en jeugdpsychiatrie).
Een orthopedagoog schrijft geen kant-en-klare oplossingen voor volgens
een afstandelijk expert-model, maar zoekt een passende
communicatievorm om met deze cliënt met deze hulpvraag na te gaan
welke keuzemogelijkheden er zijn. Cliënten zijn geen partij, maar partners
die met hun manier van handelen iets bedoelen.
Handelen kan onderscheiden worden in intentioneel handelen en
functioneel handelen. Bij intentioneel handelen is een vorm van
,reflectie aanwezig. Bij functioneel handelen is er geen sprake van
reflectie, maar men doet het ‘gewoon’.
Normatief/antropologische visie: de visie van de hulpverleners op wat
menselijk handelen is, is van invloed op het proces van diagnostiek en
behandeling.
In de psychoanalytische literatuur wordt de nadruk gelegd op
onbewuste en aangeboren driften die zich in het sociale contract met de
omgeving hebben ontwikkeld tot handelingspatronen. Het onbewuste
bepaalt ons handelen. Via psychoanalyse is inzicht te verkrijgen in deze
onbewuste processen en kan verandering optreden.
De leertheorie richt de focus op het zichtbare gedrag en op de manier
waarop dit verandert onder invloed van omgevingscondities. Reflexmatige
reacties en biologische bepaalde gedragsuitingen ontwikkelen zich via
conditionering tot gedragspatronen. Binnen de leertheorie bestuderen
ethologen het gedrag van dieren (bij voorkeur) in hun natuurlijke
omgeving en wijzen op de sterke overeenkomsten in aangeboren
menselijk en dierlijk gedrag.
De humanistische psychologie legt nadruk op de mens als een wezen
dat betekenis geeft, ervaart, interpreteert en vrij kan zijn. De mens is niet
te reduceren tot driften of aangeleerd gedrag, maar is een totale persoon
die bewust zelf verantwoordelijkheid kan nemen, keuzes kan maken en die
zichzelf kan ontwikkelen.
De biopsychologie ziet het menselijk handelen als bepaald door onze
hersenen. Ons doen en laten is het gevolg van onze hersenen. Het is te
observeren, meetbaar en met medicatie chemisch beïnvloedbaar.
We vatten de term handelen op als bruikbaar bij de hulpverlening in het
geval van een stagnerende opvoeding. Handelen is meer dan het laten
zien van gedrag. Er is daarbij sprake van:
Optreden vanuit een bepaalde zekerheid
Op een overwogen wijze doen en laten en zichzelf daarvan
rekenschap geven.
Optreden in de verwachting van een bepaalde afloop.
Kortom, de term handelen impliceert dat er sprake is van intenties,
plannen, verwachtingen en overtuigingen die leiden tot verschillende
manieren om te sturen. De mens handelt en maakt keuzes in een situatie
die bestaat uit een samenspel van biologische, sociale en culturele
factoren. Mensen zijn selectief in hun waarneming en geven er een eigen
,betekenis en waardering aan. Mensen handelen in een door onszelf
geïnterpreteerde context.
De Ruyter noemt handelen een optreden vanuit een bepaalde zekerheid.
Die zekerheid is niet, zoals bij dieren, vastgelegd in instinctieve patronen.
Onzekerheid is eigen aan menselijk handelen.
Mensen kunnen niet anders dan handelen – ook niks doen is handelen – en
moeten dus keuzes maken. Franse filosoof en schrijver Sartre: De mens is
vrij en kan zich in de wereld begeven, maar is ook verantwoordelijk voor
zichzelf en voor de wereld. De mens is ertoe veroordeeld om vrij te zijn.
De Duitse filosoof en socioloog Tenbruck stelt dat handelen vaak
plaatsvindt in complexe situaties vol verassingen. Op momenten waarop
een doordachte beslissing nodig is, is dit goed merkbaar, maar het is
minder duidelijk bij veel alledaagse routines. Handelen is dus niet altijd zo
bewust beslissingsgericht. Handelen hoeft ook niet altijd overdracht
en doelbewust te zijn, maar is soms expressief, emotioneel of speels. Er
kan ook sprake zijn van verwarring en onzekerheid.
Dit laatste betekent dat de doelen die mensen nastreven hen niet altijd
helder voor ogen staan en dat keuzes nodig zijn bij het stellen van
prioriteiten. De mens staat voor de opgave om tussen ongrijpbare
factoren, zoals energie, emotionele beleving, impulsen, stemming,
betekenisgeving en waardering, een zeker evenwicht te vinden en keuzes
te maken en het eigen handelen te verantwoorden.
Nijk geeft een beschouwing over het begrip handelen: ‘Sinds de 18e eeuw
doet het verhaal de ronde dat de mens een handelend wezen is,
uitstekend in staat zonder bevoogding zijn zaken te behartigen en zijn
leven te leiden.’ Onze ideeën over mondigheid, autonomie,
emancipatie en vrijheid vinden er hun wortels in en hebben geleid tot
een optimisme over de maakbaarheid van de samenleving. De
zelfontplooiing van ieder mens zou leiden tot mondigheid in de deelname
aan het overleg over het collectieve welzijn. De rationaliteit van alle
mensen zou een waarborg zijn voor het vinden van een optimaal
evenwicht in het behartigen van uiteenlopende belangen. Nijk is van
mening dat het collectieve verhaal een mythe is, een levensbeschouwelijk
verhaal die mensen helpt zin te geven aan hun leven.
De filosoof Duintjer benadrukt dat een mens uiteindelijk toch ergens in
moet geloven om zijn eigen bestaan en zijn belevenissen te kunnen
plaatsen.
Er zijn collectieve verhalen en persoonlijke verhalen. Het verhaal
over het handelen dat sinds de Verlichting in de omloop is, is een collectief
, verhaal. Er moet gerealiseerd worden dat cultuur is aangeleerd. Het
relativeren van het gemeenschappelijke verhaal kan zelfs als
bedreigend ervaren worden, omdat dit allerlei rechtvaardigingen van het
dagelijks doen en laten plotseling onzeker maakt.
In Nederland geldt sinds 1813 de in de grondwet vastgelegde vrijheid
van meningsuiting, gelijkheid van sekse en vrijheid van godsdienst. Ook
de vrijheid van seksuele voorkeur is in de grondwet opgenomen. Deze
vrijheden zijn niet overal vanzelfsprekend. Over het algemeen geldt dat
naarmate meer mensen dezelfde overtuiging delen, er minder reden is tot
twijfel en onzekerheid.
Een sociaal systeem behoudt zijn stabiliteit aan de hand van
gemeenschappelijke regels. Om de eigen zekerheid te beschermen wil
men andersdenkenden of afvalligen zich laten aanpassen of uit het eigen
territorium weren.
Er is ook nog het persoonlijke verhaal van een individu over zijn eigen
leven. Als dat goed past binnen de vanzelfsprekendheden van een
context, dan is er weinig grond om aan zichzelf te twijfelen, maar
naarmate het verhaal unieker is, kan de communicatie met anderen
moeilijk worden. Iedereen creëert minstens gedeeltelijk zijn eigen verhaal,
beoordeelt de situatiefactoren in het licht van de doelen die hij nastreeft
en stemt daar zijn optreden op af. Dit kan goed worden opgemerkt
wanneer twee mensen een beschrijving geven van dezelfde gebeurtenis
en een situatie op verschillende manieren blijken te ervaren. Op deze wijze
is het verklaarbaar dat twee kinderen uit hetzelfde gezin achteraf hun
opvoeding, zichzelf en hun relatie met hun ouders volledig anders beleven
en waarderen.
Mensen ontlenen steun aan een verhaal waar ze samen in geloven: ze
begrijpen elkaar en hebben een grondslag voor hun sociale orde. Als zo’n
gezamenlijke basis wegvalt, voelen mensen zich niet meer gebonden.
De eerste hoofdstap die in de diagnostische cyclus wordt doorlopen is
de klachtanalyse. De diagnosticus gaat daarbij met de cliënt na wat
diens belevingen en zorgen zijn over de ervaren problemen. Het gaat in
deze stap niet om de eigen interpretatie van de diagnosticus, maar om het
unieke verhaal van de cliënt en wat die daarmee bedoelt. Het startpunt
van diagnostiek is dus het ongepolijste verhaal.
Bij problemen rond allochtonen in de Nederlandse samenleving gaat het
vaak om de ontmoeting van culturen, eigenlijk dus om de confrontatie
tussen verhalen. Adriani (1993) spreekt over verschillende ‘klinische
realiteiten’, waarin cliënt en hulpverlener een probleem plaatsen. De
College 1:
RB&D – Hoofdstuk 3: Het handelen van cliënt en hulpverlener als
uitgangspunt voor de klinische praktijk en het wetenschappelijk
onderzoek, blz 65-89.
Verschillende omstandigheden in de opvoeding van kinderen en
adolescenten kunnen bij hun opvoeders tot onzekerheid leiden. Een
opvallende ontwikkelingsstoornis kan allerlei onvoorziene beperkingen met
zich meebrengen. Externe gebeurtenissen in de levensloop kunnen de
normale omgang verstoren of wellicht maken de opvoeders zich zorgen
over het onverklaarbaar moeilijk hanteerbare gedrag.
Opvoeders proberen de ontwikkeling in een meer gewenste richting te
sturen. Momenten van zorg en onzekerheid vormen daarbij een aanleiding
om zich vragen te stellen over de verdere aanpak van dit kind met zijn
unieke aanleg, ervaringen en omstandigheden. Als antwoord is maatwerk
nodig, waarbij de opvoeder zelf ook een uniek persoon is met een eigen
levensloop.
Een eventueel vastlopende opvoeding kan tot een crisis (verwarring in
een keuzeprobleem) leiden. Orthopedagogiek kan ook gezien worden
vanuit de optiek van preventie. Er is dan nog geen sprake van
stagnatie, impasse of crisis. Het begrip preventie wordt echter ook
gebruikt als aanduiding van het voorkomen van verergering van al
bestaande problemen.
Als niemand in de eigen omgeving een bruikbare aanpak weet, kan de
vraag bij een hulpverlener terechtkomen. Dat is doorgaans een
hulpverlener in de eerste lijn (huisarts, orthopedagoog/psycholoog). Bij
zwaardere psychische klachten zoals angsten, depressies en
verslavingsproblemen vindt doorverwijzing plaats naar de
tweedelijnszorg (gespecialiseerde hulpverleners, zoals
psychotherapeuten en psychiaters). Als de problematiek extreem complex
is, is de derde lijn nodig (gespecialiseerde zorg, zoals academische
centra voor kinder- en jeugdpsychiatrie).
Een orthopedagoog schrijft geen kant-en-klare oplossingen voor volgens
een afstandelijk expert-model, maar zoekt een passende
communicatievorm om met deze cliënt met deze hulpvraag na te gaan
welke keuzemogelijkheden er zijn. Cliënten zijn geen partij, maar partners
die met hun manier van handelen iets bedoelen.
Handelen kan onderscheiden worden in intentioneel handelen en
functioneel handelen. Bij intentioneel handelen is een vorm van
,reflectie aanwezig. Bij functioneel handelen is er geen sprake van
reflectie, maar men doet het ‘gewoon’.
Normatief/antropologische visie: de visie van de hulpverleners op wat
menselijk handelen is, is van invloed op het proces van diagnostiek en
behandeling.
In de psychoanalytische literatuur wordt de nadruk gelegd op
onbewuste en aangeboren driften die zich in het sociale contract met de
omgeving hebben ontwikkeld tot handelingspatronen. Het onbewuste
bepaalt ons handelen. Via psychoanalyse is inzicht te verkrijgen in deze
onbewuste processen en kan verandering optreden.
De leertheorie richt de focus op het zichtbare gedrag en op de manier
waarop dit verandert onder invloed van omgevingscondities. Reflexmatige
reacties en biologische bepaalde gedragsuitingen ontwikkelen zich via
conditionering tot gedragspatronen. Binnen de leertheorie bestuderen
ethologen het gedrag van dieren (bij voorkeur) in hun natuurlijke
omgeving en wijzen op de sterke overeenkomsten in aangeboren
menselijk en dierlijk gedrag.
De humanistische psychologie legt nadruk op de mens als een wezen
dat betekenis geeft, ervaart, interpreteert en vrij kan zijn. De mens is niet
te reduceren tot driften of aangeleerd gedrag, maar is een totale persoon
die bewust zelf verantwoordelijkheid kan nemen, keuzes kan maken en die
zichzelf kan ontwikkelen.
De biopsychologie ziet het menselijk handelen als bepaald door onze
hersenen. Ons doen en laten is het gevolg van onze hersenen. Het is te
observeren, meetbaar en met medicatie chemisch beïnvloedbaar.
We vatten de term handelen op als bruikbaar bij de hulpverlening in het
geval van een stagnerende opvoeding. Handelen is meer dan het laten
zien van gedrag. Er is daarbij sprake van:
Optreden vanuit een bepaalde zekerheid
Op een overwogen wijze doen en laten en zichzelf daarvan
rekenschap geven.
Optreden in de verwachting van een bepaalde afloop.
Kortom, de term handelen impliceert dat er sprake is van intenties,
plannen, verwachtingen en overtuigingen die leiden tot verschillende
manieren om te sturen. De mens handelt en maakt keuzes in een situatie
die bestaat uit een samenspel van biologische, sociale en culturele
factoren. Mensen zijn selectief in hun waarneming en geven er een eigen
,betekenis en waardering aan. Mensen handelen in een door onszelf
geïnterpreteerde context.
De Ruyter noemt handelen een optreden vanuit een bepaalde zekerheid.
Die zekerheid is niet, zoals bij dieren, vastgelegd in instinctieve patronen.
Onzekerheid is eigen aan menselijk handelen.
Mensen kunnen niet anders dan handelen – ook niks doen is handelen – en
moeten dus keuzes maken. Franse filosoof en schrijver Sartre: De mens is
vrij en kan zich in de wereld begeven, maar is ook verantwoordelijk voor
zichzelf en voor de wereld. De mens is ertoe veroordeeld om vrij te zijn.
De Duitse filosoof en socioloog Tenbruck stelt dat handelen vaak
plaatsvindt in complexe situaties vol verassingen. Op momenten waarop
een doordachte beslissing nodig is, is dit goed merkbaar, maar het is
minder duidelijk bij veel alledaagse routines. Handelen is dus niet altijd zo
bewust beslissingsgericht. Handelen hoeft ook niet altijd overdracht
en doelbewust te zijn, maar is soms expressief, emotioneel of speels. Er
kan ook sprake zijn van verwarring en onzekerheid.
Dit laatste betekent dat de doelen die mensen nastreven hen niet altijd
helder voor ogen staan en dat keuzes nodig zijn bij het stellen van
prioriteiten. De mens staat voor de opgave om tussen ongrijpbare
factoren, zoals energie, emotionele beleving, impulsen, stemming,
betekenisgeving en waardering, een zeker evenwicht te vinden en keuzes
te maken en het eigen handelen te verantwoorden.
Nijk geeft een beschouwing over het begrip handelen: ‘Sinds de 18e eeuw
doet het verhaal de ronde dat de mens een handelend wezen is,
uitstekend in staat zonder bevoogding zijn zaken te behartigen en zijn
leven te leiden.’ Onze ideeën over mondigheid, autonomie,
emancipatie en vrijheid vinden er hun wortels in en hebben geleid tot
een optimisme over de maakbaarheid van de samenleving. De
zelfontplooiing van ieder mens zou leiden tot mondigheid in de deelname
aan het overleg over het collectieve welzijn. De rationaliteit van alle
mensen zou een waarborg zijn voor het vinden van een optimaal
evenwicht in het behartigen van uiteenlopende belangen. Nijk is van
mening dat het collectieve verhaal een mythe is, een levensbeschouwelijk
verhaal die mensen helpt zin te geven aan hun leven.
De filosoof Duintjer benadrukt dat een mens uiteindelijk toch ergens in
moet geloven om zijn eigen bestaan en zijn belevenissen te kunnen
plaatsen.
Er zijn collectieve verhalen en persoonlijke verhalen. Het verhaal
over het handelen dat sinds de Verlichting in de omloop is, is een collectief
, verhaal. Er moet gerealiseerd worden dat cultuur is aangeleerd. Het
relativeren van het gemeenschappelijke verhaal kan zelfs als
bedreigend ervaren worden, omdat dit allerlei rechtvaardigingen van het
dagelijks doen en laten plotseling onzeker maakt.
In Nederland geldt sinds 1813 de in de grondwet vastgelegde vrijheid
van meningsuiting, gelijkheid van sekse en vrijheid van godsdienst. Ook
de vrijheid van seksuele voorkeur is in de grondwet opgenomen. Deze
vrijheden zijn niet overal vanzelfsprekend. Over het algemeen geldt dat
naarmate meer mensen dezelfde overtuiging delen, er minder reden is tot
twijfel en onzekerheid.
Een sociaal systeem behoudt zijn stabiliteit aan de hand van
gemeenschappelijke regels. Om de eigen zekerheid te beschermen wil
men andersdenkenden of afvalligen zich laten aanpassen of uit het eigen
territorium weren.
Er is ook nog het persoonlijke verhaal van een individu over zijn eigen
leven. Als dat goed past binnen de vanzelfsprekendheden van een
context, dan is er weinig grond om aan zichzelf te twijfelen, maar
naarmate het verhaal unieker is, kan de communicatie met anderen
moeilijk worden. Iedereen creëert minstens gedeeltelijk zijn eigen verhaal,
beoordeelt de situatiefactoren in het licht van de doelen die hij nastreeft
en stemt daar zijn optreden op af. Dit kan goed worden opgemerkt
wanneer twee mensen een beschrijving geven van dezelfde gebeurtenis
en een situatie op verschillende manieren blijken te ervaren. Op deze wijze
is het verklaarbaar dat twee kinderen uit hetzelfde gezin achteraf hun
opvoeding, zichzelf en hun relatie met hun ouders volledig anders beleven
en waarderen.
Mensen ontlenen steun aan een verhaal waar ze samen in geloven: ze
begrijpen elkaar en hebben een grondslag voor hun sociale orde. Als zo’n
gezamenlijke basis wegvalt, voelen mensen zich niet meer gebonden.
De eerste hoofdstap die in de diagnostische cyclus wordt doorlopen is
de klachtanalyse. De diagnosticus gaat daarbij met de cliënt na wat
diens belevingen en zorgen zijn over de ervaren problemen. Het gaat in
deze stap niet om de eigen interpretatie van de diagnosticus, maar om het
unieke verhaal van de cliënt en wat die daarmee bedoelt. Het startpunt
van diagnostiek is dus het ongepolijste verhaal.
Bij problemen rond allochtonen in de Nederlandse samenleving gaat het
vaak om de ontmoeting van culturen, eigenlijk dus om de confrontatie
tussen verhalen. Adriani (1993) spreekt over verschillende ‘klinische
realiteiten’, waarin cliënt en hulpverlener een probleem plaatsen. De
