Hoofdstuk 9
De opkomst van de universiteiten in de middeleeuwen
Uitgebreide samenvatting met context en verhaallijn
Ter voorbereiding op het WO-Bachelor tentamen Rechtsgeschiedenis
,Inhoudsopgave
Waar gaat dit hoofdstuk over?
1. Aanleiding: de investituurstrijd en de herontdekking van de Digesten
2. Universiteiten in Noord-Italië: waarom Bologna?
3. De glossatoren
4. Accursius en de Glossa ordinaria — het einde van het glossatorentijdperk
5. Authentica habita (1158) — de universiteit krijgt een juridische status
6. Recht in de literatuur: Dante's Divina Commedia
7. De commentatoren / Bartholisten
8. Mos italicus
9. De wetgeving van Justinianus en de Politika van Aristoteles
10. Keizer, koning en de steden: wie mag wetten maken?
11. Recht en de katholieke kerk: het canonieke recht
12. De Siete Partidas in Spanje
Rode draad: hoe hangt dit hoofdstuk samen?
Tijdlijn (kernjaartallen)
Belangrijke personen (kort overzicht)
Kernbegrippen / Latijnse termen (glossarium voor het tentamen)
,Waar gaat dit hoofdstuk over?
Kernvraag van dit hoofdstuk: hoe ontstaat er in de middeleeuwen weer een systematische,
wetenschappelijke bestudering van het recht, nadat het Romeinse recht eeuwenlang grotendeels verloren
was gegaan en Europa bestuurd werd door een lappendeken van lokaal, vaak ongeschreven
gewoonterecht?
Het antwoord loopt via drie lijnen die in dit hoofdstuk samenkomen:
• De toevallige herontdekking van een manuscript van Justinianus' Digesten.
• Het ontstaan van de universiteit als instituut in Bologna.
• De ontwikkeling van een eigen juridische methode (glossatoren → commentatoren) die zich naast en
tegenover het canonieke kerkelijke recht ontwikkelt.
Dit alles mondt uit in het zogeheten ius commune: het gerecipieerde Romeinse recht zoals onderwezen en
becommentarieerd in Bologna, dat eeuwenlang als gemeenschappelijke rechtsbron door heel Europa
functioneerde.
1. Aanleiding: de investituurstrijd en de herontdekking van de Digesten
Na de val van het West-Romeinse Rijk ging het meeste klassieke recht verloren — al bleef de wetgeving van
Justinianus in het Oost-Romeinse Rijk gewoon geldig recht tot 1453 (en een Griekse bewerking ervan, de
Hexabiblos, zelfs tot 1948 in het Osmaanse Rijk/Griekenland). In West-Europa dook in de elfde eeuw echter
één manuscript weer op, en dat zette een compleet nieuwe ontwikkeling in gang.
De aanleiding was politiek: de investituurstrijd tussen keizer en paus. Hildebrand, als paus Gregorius VII
(1073), was een radicale hervormer die de kerk wilde bevrijden van simonie, verkoop van ambten en
huwende bisschoppen. In zijn Dictatus Papae (1075) claimde hij onder meer dat alleen de paus
bisschoppen mag afzetten/benoemen, dat alleen hij keizerlijke regalia mag gebruiken, en dat hij zelfs de
keizer mag afzetten.
Voor keizer Hendrik IV was dit onaanvaardbaar, omdat bisschopsbenoemingen een essentieel
bestuursinstrument waren (bisschoppen hadden geen wettige nakomelingen, dus konden als een soort
persoonlijk te benoemen bestuurders worden ingezet). Op de Hofdag van Worms (1076) riep Hendrik de
paus op af te treden; de paus excommuniceerde daarop Hendrik. Dit leidde tot de beroemde gang naar
Canossa (1077), waar Hendrik boetedoening deed.
Het echte geschilpunt — wie mag bisschoppen benoemen — bleef echter onopgelost en leidde zelfs tot
oorlog en de plundering van Rome (1084). Pas het Concordaat van Worms (1122) bracht een oplossing: de
keizer deed afstand van het benoemingsrecht, dat voortaan bij het kapittel kwam te liggen (domproost =
wereldlijke taken, domdeken = geestelijke taken); de keizer bleef wel de nieuwe bisschop belenen met
landerijen. Zo werden geestelijke en wereldlijke functie van elkaar gescheiden.
Belangrijk voor dit hoofdstuk: paus Gregorius VII had, omdat hij zelf geen leger had, een ander
machtsmiddel nodig om zijn gelijk te halen: recht. Daarom liet hij zoeken naar oude juridische documenten.
Rond 1070 werd zo een zesde-eeuws exemplaar van de Digesten van Justinianus gevonden, later bekend
als de littera Florentina (of Codex Florentinus). Uit een glosse blijkt dat dit handschrift al in de 9e/10e eeuw
in Italië was.
Het manuscript maakte daarna een reis: in 1135 veroverde keizer Lothar von Supplinburg (met hulp van
Pisaanse troepen) de stad Amalfi, waar het handschrift lag, en schonk het als dank aan Pisa. Pas in 1406
kwam het naar Florence (Biblioteca Medicea Laurenziana) — vandaar de naam littera Florentina. In de 19e
,eeuw gebruikte de Duitse historicus en Nobelprijswinnaar Theodor Mommsen deze tekst voor zijn nog
altijd gebruikte standaardeditie van de Digesten.
Waarom relevant voor het overkoepelende verhaal: dit laat meteen zien dat recht in de middeleeuwen
geen neutrale wetenschap was, maar een machtsinstrument — een thema dat aan het eind van het
hoofdstuk (§10) terugkeert bij de vraag wie wetten mag uitvaardigen.
2. Universiteiten in Noord-Italië: waarom Bologna?
Al vóór Irnerius van Bologna (ca. 1050–ca. 1140) bestond er juridisch onderwijs, vooral individueel, van
rechters aan beginnende vakgenoten — de bronnen hierover zijn schaars. Odofredus de Denariis (overl.
1265) construeerde later een (onbetrouwbare) continuïteitslegende: van Rome, via Ravenna (Pentapolis),
naar Bologna, precies toen ook "de boeken" (van Justinianus) daarheen werden overgebracht.
Noord-Italië kende een lappendeken van regionaal, grotendeels ongeschreven gewoonterecht. De
herontdekte Digestentekst bood iets unieks: een compleet, coherent rechtssysteem dat als secundaire
rechtsbron bovenregionale betekenis kon krijgen. Het idee dat Romeins recht kon dienen als aanvullend
recht wanneer het lokale recht zweeg, bestond trouwens al eerder: het Liber Papiensis (11e eeuw, ook
Liber Legis Langobardorum genoemd) vermeldde al dat koning Rothari zijn Longobardische wetgeving niet
volledig achtte, en dat rechters bij leemtes naar Romeins recht mochten grijpen (dit gold overigens vooral
voor onderdanen van oorspronkelijk Romeinse afkomst).
Ook economische/prestige-motieven speelden mee: universiteiten waren voor steden een bron van
inkomsten en aanzien. Waar kennis voorheen vooral in kloosters (theologisch/filosofisch) geconcentreerd
was, verschoof het zwaartepunt nu naar de universiteit — waar, opvallend genoeg, de studenten zelf veel
invloed hadden (zie §5).
3. De glossatoren
Irnerius' vernieuwing was dat hij de Digesten centraal stelde in zijn onderwijs en uitleg gaf — waarmee het
recht als systeem onderwezen kon worden. Deze kennis werd overgeleverd via glossen in de kantlijn —
technisch gezien een schending van Justinianus' eigen Constituties (Deo Auctore en Tanta), die commentaar
op zijn wetgeving verboden. Dit toont twee dingen tegelijk: de wetgeving van Justinianus was weer een
belangrijke kennisbron, maar functioneerde niet meer als afdwingbaar positief recht van een overheid.
Over Irnerius zelf weten we relatief weinig zeker. Hij is vooral bekend via de (eeuw later verteld) colleges
van Odofredus, die hem roemde als "de kandelaar van het recht", de eerste die in Bologna recht doceerde
én de eerste die glossen schreef. Zijn naam staat ook onder procesakten uit 1112–1125 (over lokaal
gewoonterecht), maar harde bewijzen dat hij daadwerkelijk aan de universiteit doceerde, of dat de vele
aan hem toegeschreven 19e-eeuwse teksten echt van hem zijn, ontbreken.
Methode van de glossatoren
Zij behandelden de Digestentekst als één coherent geheel en losten twee soorten problemen op —
onduidelijke passages en interne tegenstrijdigheden — met een taalkundige/woordgerichte uitleg
(vergelijkbaar met de manier waarop theologen de bijbel exegetiseerden). Bij tegenstrijdigheden zochten
ze bijvoorbeeld naar verschillende betekenissen van hetzelfde woord. Voor praktijkgerichte kennis was in
deze strikt tekstuele methode weinig ruimte, al werd wél met een soort oefenrechtbank lesgegeven.
Een van de "Vier Doctoren" van Bologna, Bulgarus (hoogleraar 1141–1158), formuleerde een klassieke
definitie van het proces (iudicium): een geschil tussen minstens drie personen — eisende partij,
verwerende partij, en de oordelende rechter ertussenin. Dit is dus geen collegiale schepenbank, maar een
alleensprekende rechter (net als in kerkelijke rechtbanken). Bulgarus liet studenten pleiten in een
oefenzaak; bekend is bijvoorbeeld een casus (Stemma Bulgaricum) over een vrouw die zich — vermomd als
De opkomst van de universiteiten in de middeleeuwen
Uitgebreide samenvatting met context en verhaallijn
Ter voorbereiding op het WO-Bachelor tentamen Rechtsgeschiedenis
,Inhoudsopgave
Waar gaat dit hoofdstuk over?
1. Aanleiding: de investituurstrijd en de herontdekking van de Digesten
2. Universiteiten in Noord-Italië: waarom Bologna?
3. De glossatoren
4. Accursius en de Glossa ordinaria — het einde van het glossatorentijdperk
5. Authentica habita (1158) — de universiteit krijgt een juridische status
6. Recht in de literatuur: Dante's Divina Commedia
7. De commentatoren / Bartholisten
8. Mos italicus
9. De wetgeving van Justinianus en de Politika van Aristoteles
10. Keizer, koning en de steden: wie mag wetten maken?
11. Recht en de katholieke kerk: het canonieke recht
12. De Siete Partidas in Spanje
Rode draad: hoe hangt dit hoofdstuk samen?
Tijdlijn (kernjaartallen)
Belangrijke personen (kort overzicht)
Kernbegrippen / Latijnse termen (glossarium voor het tentamen)
,Waar gaat dit hoofdstuk over?
Kernvraag van dit hoofdstuk: hoe ontstaat er in de middeleeuwen weer een systematische,
wetenschappelijke bestudering van het recht, nadat het Romeinse recht eeuwenlang grotendeels verloren
was gegaan en Europa bestuurd werd door een lappendeken van lokaal, vaak ongeschreven
gewoonterecht?
Het antwoord loopt via drie lijnen die in dit hoofdstuk samenkomen:
• De toevallige herontdekking van een manuscript van Justinianus' Digesten.
• Het ontstaan van de universiteit als instituut in Bologna.
• De ontwikkeling van een eigen juridische methode (glossatoren → commentatoren) die zich naast en
tegenover het canonieke kerkelijke recht ontwikkelt.
Dit alles mondt uit in het zogeheten ius commune: het gerecipieerde Romeinse recht zoals onderwezen en
becommentarieerd in Bologna, dat eeuwenlang als gemeenschappelijke rechtsbron door heel Europa
functioneerde.
1. Aanleiding: de investituurstrijd en de herontdekking van de Digesten
Na de val van het West-Romeinse Rijk ging het meeste klassieke recht verloren — al bleef de wetgeving van
Justinianus in het Oost-Romeinse Rijk gewoon geldig recht tot 1453 (en een Griekse bewerking ervan, de
Hexabiblos, zelfs tot 1948 in het Osmaanse Rijk/Griekenland). In West-Europa dook in de elfde eeuw echter
één manuscript weer op, en dat zette een compleet nieuwe ontwikkeling in gang.
De aanleiding was politiek: de investituurstrijd tussen keizer en paus. Hildebrand, als paus Gregorius VII
(1073), was een radicale hervormer die de kerk wilde bevrijden van simonie, verkoop van ambten en
huwende bisschoppen. In zijn Dictatus Papae (1075) claimde hij onder meer dat alleen de paus
bisschoppen mag afzetten/benoemen, dat alleen hij keizerlijke regalia mag gebruiken, en dat hij zelfs de
keizer mag afzetten.
Voor keizer Hendrik IV was dit onaanvaardbaar, omdat bisschopsbenoemingen een essentieel
bestuursinstrument waren (bisschoppen hadden geen wettige nakomelingen, dus konden als een soort
persoonlijk te benoemen bestuurders worden ingezet). Op de Hofdag van Worms (1076) riep Hendrik de
paus op af te treden; de paus excommuniceerde daarop Hendrik. Dit leidde tot de beroemde gang naar
Canossa (1077), waar Hendrik boetedoening deed.
Het echte geschilpunt — wie mag bisschoppen benoemen — bleef echter onopgelost en leidde zelfs tot
oorlog en de plundering van Rome (1084). Pas het Concordaat van Worms (1122) bracht een oplossing: de
keizer deed afstand van het benoemingsrecht, dat voortaan bij het kapittel kwam te liggen (domproost =
wereldlijke taken, domdeken = geestelijke taken); de keizer bleef wel de nieuwe bisschop belenen met
landerijen. Zo werden geestelijke en wereldlijke functie van elkaar gescheiden.
Belangrijk voor dit hoofdstuk: paus Gregorius VII had, omdat hij zelf geen leger had, een ander
machtsmiddel nodig om zijn gelijk te halen: recht. Daarom liet hij zoeken naar oude juridische documenten.
Rond 1070 werd zo een zesde-eeuws exemplaar van de Digesten van Justinianus gevonden, later bekend
als de littera Florentina (of Codex Florentinus). Uit een glosse blijkt dat dit handschrift al in de 9e/10e eeuw
in Italië was.
Het manuscript maakte daarna een reis: in 1135 veroverde keizer Lothar von Supplinburg (met hulp van
Pisaanse troepen) de stad Amalfi, waar het handschrift lag, en schonk het als dank aan Pisa. Pas in 1406
kwam het naar Florence (Biblioteca Medicea Laurenziana) — vandaar de naam littera Florentina. In de 19e
,eeuw gebruikte de Duitse historicus en Nobelprijswinnaar Theodor Mommsen deze tekst voor zijn nog
altijd gebruikte standaardeditie van de Digesten.
Waarom relevant voor het overkoepelende verhaal: dit laat meteen zien dat recht in de middeleeuwen
geen neutrale wetenschap was, maar een machtsinstrument — een thema dat aan het eind van het
hoofdstuk (§10) terugkeert bij de vraag wie wetten mag uitvaardigen.
2. Universiteiten in Noord-Italië: waarom Bologna?
Al vóór Irnerius van Bologna (ca. 1050–ca. 1140) bestond er juridisch onderwijs, vooral individueel, van
rechters aan beginnende vakgenoten — de bronnen hierover zijn schaars. Odofredus de Denariis (overl.
1265) construeerde later een (onbetrouwbare) continuïteitslegende: van Rome, via Ravenna (Pentapolis),
naar Bologna, precies toen ook "de boeken" (van Justinianus) daarheen werden overgebracht.
Noord-Italië kende een lappendeken van regionaal, grotendeels ongeschreven gewoonterecht. De
herontdekte Digestentekst bood iets unieks: een compleet, coherent rechtssysteem dat als secundaire
rechtsbron bovenregionale betekenis kon krijgen. Het idee dat Romeins recht kon dienen als aanvullend
recht wanneer het lokale recht zweeg, bestond trouwens al eerder: het Liber Papiensis (11e eeuw, ook
Liber Legis Langobardorum genoemd) vermeldde al dat koning Rothari zijn Longobardische wetgeving niet
volledig achtte, en dat rechters bij leemtes naar Romeins recht mochten grijpen (dit gold overigens vooral
voor onderdanen van oorspronkelijk Romeinse afkomst).
Ook economische/prestige-motieven speelden mee: universiteiten waren voor steden een bron van
inkomsten en aanzien. Waar kennis voorheen vooral in kloosters (theologisch/filosofisch) geconcentreerd
was, verschoof het zwaartepunt nu naar de universiteit — waar, opvallend genoeg, de studenten zelf veel
invloed hadden (zie §5).
3. De glossatoren
Irnerius' vernieuwing was dat hij de Digesten centraal stelde in zijn onderwijs en uitleg gaf — waarmee het
recht als systeem onderwezen kon worden. Deze kennis werd overgeleverd via glossen in de kantlijn —
technisch gezien een schending van Justinianus' eigen Constituties (Deo Auctore en Tanta), die commentaar
op zijn wetgeving verboden. Dit toont twee dingen tegelijk: de wetgeving van Justinianus was weer een
belangrijke kennisbron, maar functioneerde niet meer als afdwingbaar positief recht van een overheid.
Over Irnerius zelf weten we relatief weinig zeker. Hij is vooral bekend via de (eeuw later verteld) colleges
van Odofredus, die hem roemde als "de kandelaar van het recht", de eerste die in Bologna recht doceerde
én de eerste die glossen schreef. Zijn naam staat ook onder procesakten uit 1112–1125 (over lokaal
gewoonterecht), maar harde bewijzen dat hij daadwerkelijk aan de universiteit doceerde, of dat de vele
aan hem toegeschreven 19e-eeuwse teksten echt van hem zijn, ontbreken.
Methode van de glossatoren
Zij behandelden de Digestentekst als één coherent geheel en losten twee soorten problemen op —
onduidelijke passages en interne tegenstrijdigheden — met een taalkundige/woordgerichte uitleg
(vergelijkbaar met de manier waarop theologen de bijbel exegetiseerden). Bij tegenstrijdigheden zochten
ze bijvoorbeeld naar verschillende betekenissen van hetzelfde woord. Voor praktijkgerichte kennis was in
deze strikt tekstuele methode weinig ruimte, al werd wél met een soort oefenrechtbank lesgegeven.
Een van de "Vier Doctoren" van Bologna, Bulgarus (hoogleraar 1141–1158), formuleerde een klassieke
definitie van het proces (iudicium): een geschil tussen minstens drie personen — eisende partij,
verwerende partij, en de oordelende rechter ertussenin. Dit is dus geen collegiale schepenbank, maar een
alleensprekende rechter (net als in kerkelijke rechtbanken). Bulgarus liet studenten pleiten in een
oefenzaak; bekend is bijvoorbeeld een casus (Stemma Bulgaricum) over een vrouw die zich — vermomd als
