Vrouwen en kunst
Hoorcollege 1, 7 november; Het beeld van de vrouw in de middeleeuwen en door de 19e
eeuwse ogen (compleet)
De eerste feministische golf bevond zich in de jaren 30; ging veelal over stemrecht → In
de tweede feministische golf; Dolle Mina's, dat ging vooral over de bevrijding van de
vrouw, de seksuele revolutie, je kon zelf beslissen hoe je een kind wilde (condoom).
→ Hoe is het mogelijk dat vrouwen werden opgeleid en een soort van verdwenen terwijl
mannen in musea kwamen (vrouwen deden de administratie). Er was dus een heleboel
vooruitgang te boeken op dit gebied.
Linda Nochlin, Why are there no great women artists?:
- Nochlin was een soort grondlegger van hoe wij nu naar kunst kijken. Haar werk werd
vaker gepubliceerd in andere essays (dat zou nu niet meer mogen, maar zo verspreidde het
zich wel).
- Ze was haar tijd ver vooruit. Er werd een tentoonstelling in elkaar gezet met alleen kunst
van vrouwen. Toen waren er nog niet zo veel vrouwelijke kunstwerken bekend, dus
moesten ze actief gaan zoeken.
→ In 1976 gebeurde dit ook. Ze hebben 83 kunstwerken gevonden uit 12 landen. De
tentoonstelling is gaan reizen door Amerika. De tentoonstelling lijkt voor ons nu heel
bescheiden en ouderwets. Het zijn grote muurvlakken met schilderijen na schilderijen.
Diezelfde tijd is er een studie naar het oriëntalisme van Edward Wadie Said.
- Het idee dat je naar een persoon en het werk kijkt zonder dat je het door de bril ziet van
je eigen samenleving.
- De plaatjes die wij zien komen helemaal niet overeen met de realiteit van die cultuur. Net
zoals de souvenirwinkeltjes, dat is ook oriëntalisme. Het is helemaal niet representatief
van hoe het is, het wordt geromantiseerd. Terwijl veel van die kaartjes juist veel met
armoede te maken hadden. Het heeft heel erg te maken met vanuit welk perspectief je het
bekijkt.
- Dit slaat ook op vrouw zijn en dat er naar vrouwen wordt gekeken zonder een
waardeoordeel en je eigen culturele bril.
- Vrouwen moeten niet bekeken worden vanuit een slachtofferrol, maar men wist toen niet
beter. De vrouw is een “ander”, dat blijft bestaan. De mannen zijn stoere ridders en de
vrouwen zijn een soort luxe handtas. Hun rol is heel duidelijk dienend.
→ Dat is nu altijd het middeleeuwse beeld dat we zien, zwevende kleren, haren los. Dat
beeld is heel erg lastig te doorbreken. De positie van de vrouw was ook anders dan die van
de man in de middeleeuwen, maar niet op de manier dat laten zien wordt.
Roman de la Rose van Guillaume de Lorris begint met dit verhaal en in 1230 en eindigt het
met Jean de Meun in 1275, na een jaar of 50 gaat die verder.
- Je kan zien dat de maatschappij is veranderd in die tijd en dat die anders is gaan kijken
naar vrouwen.
- Als men zo een soort boek of manuscript wilde, dan heeft die dat ergens gezien en moet
diegene iemand zoeken die dat kan kopiëren. Er zijn ateliers in Parijs waarin teksten
geschreven worden, die werken op verzoek. De mensen specialiseerden zich in iets van
het boek. Dit soort manuscripten zijn populair tot de 16e eeuw, het hoogtepunt in de 14e
,eeuw. Het bedient een heel breed publiek, hoog en laag. Er zijn van dit werk nu meer dan
300 manuscripten over, dus dat was heel erg populair, want dat is nog over eeuwen
daarna.
- De Lorris schrijft voor een hoofs publiek, mensen die niet in de stad wonen en een
eigen cultuur hebben die losstaat van wat er in steden en het platteland gebeurt (een
samenleving met focus op de beschaving, beleefdheid en gecultiveerde omgangsvormen,
vooral binnen de adel). Daar binnen heeft een vrouw een belangrijke positie (dat verwacht
je niet in de middeleeuwen). Er wordt veel geschreven over deze hoofse samenleving
waardoor men er veel over weet.
- De ivoren spiegel. Er wordt een koninklijk banket gegeven en de troubadour die gaat
de hoofse liefde bezingen (deze hebben een popster achtige status). De ivoren spiegel is
een duur object voor de allerrijkste.
- De regels van de hoofse liefde:
1. De vrouw wordt van een afstand aanbeden.
2. Aandacht vangen van de vrouw door een blik in de ogen.
3. Op passionele wijze verklaar je je liefde.
4. Heftige afwijzing door de vrouw.
5. Opnieuw wordt de liefde verklaard, waarbij eden van de eeuwige trouw en
dienstbaarheid van de man worden gezworen.
6. Weeklagen vanwege onvervulde verlangens.
7. Heroïsche daden en avonturen om haar hart te winnen (toernooien).
→ Toen kon dit ook voor de vrouw van de koning zijn, maar dat was oke want er zat niks
vleselijks aan.
8. Uiteindelijk vervulling van de liefde. Maar dat hoeft niet vleselijk te zijn.
Dit was een heel erg populair thema, de ivoren spiegels met dat soort iconografie waren
populair. Lorris is dus bezig met een heel romantisch beeld te schetsen. Dus de kern is
inderdaad hoofse liefde, maar de vrouw zou juist moeten afwijzen en niet zo makkelijk en
liefelijk moeten zijn, zoals in veel films en schilderijen.
Het belangrijkste moment in de manuscripten wordt benadrukt met afbeeldingen. → Het
verhaal van de Lorris:
Er is een jongeling die ligt te slapen en er verschijnt iemand (iets als een visioen). Hij
moet de roos (de lieveling) zoeken. Het is een lange tocht waarin hij mensen tegenkomt die
hem helpen of juist niet op zijn tocht. Dit zijn bijvoorbeeld verdriet, ouderdom, hypocriet,
ijdelheid (helpt hem de tuin in), amor en armant (hielp). Hij kan dan de roos omhelzen. Dan
slaat de jaloezie toe en kan hij niet meer bij haar omdat er een rozenstruik over de burcht
groeit. Hier is het verhaal dan klaar. In dit soort verhalen komt geen seks voor.
→ De tekst wordt dan opgepakt door Jean de Meun, het publiek is dan anders. Het neemt
afstand van de hoofse liefde en de macht van de stad zelf is groter geworden. De vrouw
wordt gezien als een lust object.
Hij vond het belachelijk dat er geen seks in het verhaal voorkwam dus moest de roos
bevrijd worden. In het verhaal worden vrouwen zelfs geslagen door overspel. In het
verhaal is er veel strijd om de burcht heen. Dan valt Venus het kasteel aan en steekt het in
brand waardoor de roos geplukt kan worden.
→ Dit is een heel erg populair handschrift. Dit soort romans zijn erg tijdgebonden, het
gaat rond in een bepaald hof en dan gaat het weer weg. Deze roman bleef echter langer,
dat is wel toonaangevend. Het pornografische deel heeft hier waarschijnlijk mee te maken.
Dante vond het ook geweldig.
,
→ Maar er is ook kritiek, er is een traktaat tegen deze tekst. Er zijn allemaal mensen die
zich daarmee bemoeien in 1401-2, dat is heel bijzonder.
- Een debat over een roman is toen uniek.
- Christine de Pizan is een vrouw die tegen het verhaal was. Ze is geboren in Venetië.
Pizan trouwt als ze 15 is. Hij is ook aan het hof te werk, net zoals haar vader, en dan
sterven haar man en vader.
- Dan moet ze ineens de kinderen, moeder en een nicht onderhouden. Je mag alleen maar
aan het hof als je daar ook werkt. → Pizan is de feministische vrouw van die tijd. Ze gaat
namelijk teksten kopiëren. Dit doet ze thuis aan het hof. Ze kan dan contact hebben met
die ateliers en zo verdient ze haar geld en kan ze aan het hof blijven.
- Pizan schrijft een brief dat de tekst van Meun echt niet kan. Ze veroordeelt de wijze
waarop vrouwen worden neergezet in de roman en het kwetsende taalgebruik. Er volgt
een briefwisseling, die Christine later zelf uitgeeft. Een kopie gaat naar Isabeau van
Beieren, de koningin van Frankrijk. Dan wil iedereen natuurlijk dat boek hebben. Ze
begint dan dus ook zelf te schrijven. Een vrouwelijke auteur is uniek dus ze krijgt een
groot publiek en trekt de aandacht van rijke clientèle. Er zijn dan ook veel afbeeldingen
van haar. Pizan schrijft onder andere over een stad waar alleen vrouwen wonen.
Het was gebruikelijk dat er marginalia waren, vaak rare figuurtjes aan de kantlijnen van
bladzijden. Het zijn illustraties. In deze roman zijn er 2 mannen die met een doedelzak
vechten, het is niet heel serieus. Het heeft met jacht en gevecht te maken. Veel hondjes
rennen achter dingen aan.
Er zijn ook hele gekke beelden met fallussen die toen best normaal waren. Er is veel fixatie
op anale dingen met uitwerpselen. Het is iemand extreem te vernederen en eigenlijk te
verkrachten.
We zien een fase van het proces van een boek maken in een van de tekeningetjes. Het is
een man en een vrouw (bijzonder dat de vrouw ook werk verricht).
- Ze maken iets op het blad en laten dan de bladeren drogen. Dit zijn Richard en Jeanne
Montbaston. Jeanne zet het atelier voort na Richard zijn dood en wordt libraria en
illuminatrix.
- Er zijn meer vrouwelijke kunstenaars. Het beeld is dus heel veranderlijk. Er wordt vrij
luchtig mee omgegaan. Zeer seksueel commentaar, het is kritiek op bepaald gedrag. Wel
gemaakt door een vrouw. →
- Een psalter voor/door nonnen in abdij SS Ulrich en Afra in Augsburg (1200-25) met
toevoegingen in midden 13e eeuw. 3 a 4 verschillende handen, waarschijnlijk ook
vrouwenhanden want het kwam langs een vrouwenklooster.
- In Spanje is Ende en Emetrius. Gerona Beatus (10e eeuw). Ende is een vrouwennaam,
geleidelijke handschriften maken.
- Kloster Dalheim (997-1162), een klein klooster. De nonnen die begraven waren konden
ze aan een tijdlijn plakken. Het skelet kreeg nummers van non B78 (45-60 jaar). Het
tandplak is blauw, daar zat Lapis lazuli. Dat is een kunstenares die aan de kwast heeft
gelikt. Maar je gaat niet alleen aan een blauwe kwast likken maar ook loodwit
enzovoort. Ze kuste gewoon veel iconen en likken.
Waarom is zo een handschrift van fallussen? Het is echt vernederen. Het is een soort
commentaar op situaties van de tekst. Het gaat ook over de lullen droom (klootzakken en
, lullen). Ze droomt dat ze op een markt van lullen terechtkomt. Ze vervoeren te paard of in
een kruiwagen. Dan weet ze niet meer wat ze moet kiezen. Het is een maatschappij die
niet zo preuts is als wij denken. Het is de tegenhanger van de hoofse liefde.
Hoe normaal was het om dat soort scènes af te beelden?
Veel seculiere dingen ook. Best veel speldjes met fallussen erop. Een commentaar op de
processie. Vooral in Nederland en Zeeland. Er werden nog wel vruchtbaarheidssymbolen
rituelen gedaan.
Lit.: Linda Nochlin:
Waarom zijn er geen ‘grote’ vrouwenkunstenaars geweest in de geschiedenis? Ze stelt
dat de vraag zelf misleidend is, omdat ze vertrekt vanuit onbewuste aannames van een
mannelijk, wit en westers perspectief dat als “natuurlijk” en universeel wordt beschouwd.
Volgens Mill is er een vanzelfsprekende acceptatie van mannelijke dominantie in de
samenleving. Nochlin toont dat ook de kunstgeschiedenis gevormd is door ideologische
vooroordelen. Een feministische kritiek op deze discipline is daarom noodzakelijk, niet
alleen om vergeten vrouwelijke kunstenaars te herontdekken, maar om de fundamenten
van de kunsthistorische denkwijze zelf te bevragen.
- Nochlin bekritiseert de neiging van de feministische onderzoekers om simpelweg
vergeten vrouwen “op te graven”, bloemenschilderessen, navolgers van mannelijke
meesters of kunstenaars zoals Berthe Morisot. Dit pakt de oorspronkelijke vraag niet aan,
maar haar impiciete vooroordeel bevestigt.
- Het idee van een intrinsieke “vrouwelijke stijl”/”feminine esthetiek” wijst zij af. Vrouwelijke
kunstenaars zijn niet met elkaar verbonden door een gemeenschappelijke essentie van
vrouwelijkheid, maar door historische omstandigheden en opleiding. Hun werk sluit
meestal nauwer aan bij die van mannelijke tijdgenoten dan bij dat van andere vrouwen.
→ De gedachte dat kunst de directe expressie is van persoonlijke emotie noemt Nochlin
een romantische mythe, ware kunst is het resultaat van beheersing van vorm, techniek
en traditie, waarvoor langdurige scholing en toegang tot instituties vereist zijn.
De afwezigheid van “grote” vrouwenkunstenaars is dus niet biologisch of psychologisch
verklaarbaar, maar institutioneel (geen Eskimo-tennissers). → Vrouwen konden
eenvoudigweg niet deelnemen aan de structuren die groot kunstenaarsschap mogelijk
maakten. De “schuld” ligt niet in vrouwelijke natuur of in hormonen, maar in
maatschappelijke instellingen en onderwijs.
Het is opmerkelijk dat vrouwen, ondanks belemmeringen, artistieke intellectuele prestaties
leverden (ze blonken uit in zang of ballet, disciplines waarin instituties ruimte boden voor
vrouwelijke talenten).
Nochlin ontleedt het idee van een geniaal individu en een grote kunstenaar als
aangeboren genie, begiftigd met een mystieke gave (Giotto/Picasso). Dit negeert de
sociale en institutionele structuren waarin kunstenaars worden gevormd. Kunsthistorici
bleven vasthouden aan deze “gouden-nugget”-theorie van genialiteit, waarin vrouwen
vanzelf buiten beeld vallen.
- Daartegenover stelt ze vragen over de concrete sociale omstandigheden die
kunstenaarsschap mogelijk maken, uit welke klassen kwamen kunstenaars, hoe
belangrijk was de familietraditie, welke opleidingen waren toegankelijk? → Ze wijst op
het belang van vader-op-zoon overdracht binnen kunstenaarsfamilies in de academie
traditie, een systeem waarin vrouwen structureel waren uitgesloten.
Ze vergelijkt dit met de afwezigheid van grote kunstenaars uit de aristocratie, net als
Hoorcollege 1, 7 november; Het beeld van de vrouw in de middeleeuwen en door de 19e
eeuwse ogen (compleet)
De eerste feministische golf bevond zich in de jaren 30; ging veelal over stemrecht → In
de tweede feministische golf; Dolle Mina's, dat ging vooral over de bevrijding van de
vrouw, de seksuele revolutie, je kon zelf beslissen hoe je een kind wilde (condoom).
→ Hoe is het mogelijk dat vrouwen werden opgeleid en een soort van verdwenen terwijl
mannen in musea kwamen (vrouwen deden de administratie). Er was dus een heleboel
vooruitgang te boeken op dit gebied.
Linda Nochlin, Why are there no great women artists?:
- Nochlin was een soort grondlegger van hoe wij nu naar kunst kijken. Haar werk werd
vaker gepubliceerd in andere essays (dat zou nu niet meer mogen, maar zo verspreidde het
zich wel).
- Ze was haar tijd ver vooruit. Er werd een tentoonstelling in elkaar gezet met alleen kunst
van vrouwen. Toen waren er nog niet zo veel vrouwelijke kunstwerken bekend, dus
moesten ze actief gaan zoeken.
→ In 1976 gebeurde dit ook. Ze hebben 83 kunstwerken gevonden uit 12 landen. De
tentoonstelling is gaan reizen door Amerika. De tentoonstelling lijkt voor ons nu heel
bescheiden en ouderwets. Het zijn grote muurvlakken met schilderijen na schilderijen.
Diezelfde tijd is er een studie naar het oriëntalisme van Edward Wadie Said.
- Het idee dat je naar een persoon en het werk kijkt zonder dat je het door de bril ziet van
je eigen samenleving.
- De plaatjes die wij zien komen helemaal niet overeen met de realiteit van die cultuur. Net
zoals de souvenirwinkeltjes, dat is ook oriëntalisme. Het is helemaal niet representatief
van hoe het is, het wordt geromantiseerd. Terwijl veel van die kaartjes juist veel met
armoede te maken hadden. Het heeft heel erg te maken met vanuit welk perspectief je het
bekijkt.
- Dit slaat ook op vrouw zijn en dat er naar vrouwen wordt gekeken zonder een
waardeoordeel en je eigen culturele bril.
- Vrouwen moeten niet bekeken worden vanuit een slachtofferrol, maar men wist toen niet
beter. De vrouw is een “ander”, dat blijft bestaan. De mannen zijn stoere ridders en de
vrouwen zijn een soort luxe handtas. Hun rol is heel duidelijk dienend.
→ Dat is nu altijd het middeleeuwse beeld dat we zien, zwevende kleren, haren los. Dat
beeld is heel erg lastig te doorbreken. De positie van de vrouw was ook anders dan die van
de man in de middeleeuwen, maar niet op de manier dat laten zien wordt.
Roman de la Rose van Guillaume de Lorris begint met dit verhaal en in 1230 en eindigt het
met Jean de Meun in 1275, na een jaar of 50 gaat die verder.
- Je kan zien dat de maatschappij is veranderd in die tijd en dat die anders is gaan kijken
naar vrouwen.
- Als men zo een soort boek of manuscript wilde, dan heeft die dat ergens gezien en moet
diegene iemand zoeken die dat kan kopiëren. Er zijn ateliers in Parijs waarin teksten
geschreven worden, die werken op verzoek. De mensen specialiseerden zich in iets van
het boek. Dit soort manuscripten zijn populair tot de 16e eeuw, het hoogtepunt in de 14e
,eeuw. Het bedient een heel breed publiek, hoog en laag. Er zijn van dit werk nu meer dan
300 manuscripten over, dus dat was heel erg populair, want dat is nog over eeuwen
daarna.
- De Lorris schrijft voor een hoofs publiek, mensen die niet in de stad wonen en een
eigen cultuur hebben die losstaat van wat er in steden en het platteland gebeurt (een
samenleving met focus op de beschaving, beleefdheid en gecultiveerde omgangsvormen,
vooral binnen de adel). Daar binnen heeft een vrouw een belangrijke positie (dat verwacht
je niet in de middeleeuwen). Er wordt veel geschreven over deze hoofse samenleving
waardoor men er veel over weet.
- De ivoren spiegel. Er wordt een koninklijk banket gegeven en de troubadour die gaat
de hoofse liefde bezingen (deze hebben een popster achtige status). De ivoren spiegel is
een duur object voor de allerrijkste.
- De regels van de hoofse liefde:
1. De vrouw wordt van een afstand aanbeden.
2. Aandacht vangen van de vrouw door een blik in de ogen.
3. Op passionele wijze verklaar je je liefde.
4. Heftige afwijzing door de vrouw.
5. Opnieuw wordt de liefde verklaard, waarbij eden van de eeuwige trouw en
dienstbaarheid van de man worden gezworen.
6. Weeklagen vanwege onvervulde verlangens.
7. Heroïsche daden en avonturen om haar hart te winnen (toernooien).
→ Toen kon dit ook voor de vrouw van de koning zijn, maar dat was oke want er zat niks
vleselijks aan.
8. Uiteindelijk vervulling van de liefde. Maar dat hoeft niet vleselijk te zijn.
Dit was een heel erg populair thema, de ivoren spiegels met dat soort iconografie waren
populair. Lorris is dus bezig met een heel romantisch beeld te schetsen. Dus de kern is
inderdaad hoofse liefde, maar de vrouw zou juist moeten afwijzen en niet zo makkelijk en
liefelijk moeten zijn, zoals in veel films en schilderijen.
Het belangrijkste moment in de manuscripten wordt benadrukt met afbeeldingen. → Het
verhaal van de Lorris:
Er is een jongeling die ligt te slapen en er verschijnt iemand (iets als een visioen). Hij
moet de roos (de lieveling) zoeken. Het is een lange tocht waarin hij mensen tegenkomt die
hem helpen of juist niet op zijn tocht. Dit zijn bijvoorbeeld verdriet, ouderdom, hypocriet,
ijdelheid (helpt hem de tuin in), amor en armant (hielp). Hij kan dan de roos omhelzen. Dan
slaat de jaloezie toe en kan hij niet meer bij haar omdat er een rozenstruik over de burcht
groeit. Hier is het verhaal dan klaar. In dit soort verhalen komt geen seks voor.
→ De tekst wordt dan opgepakt door Jean de Meun, het publiek is dan anders. Het neemt
afstand van de hoofse liefde en de macht van de stad zelf is groter geworden. De vrouw
wordt gezien als een lust object.
Hij vond het belachelijk dat er geen seks in het verhaal voorkwam dus moest de roos
bevrijd worden. In het verhaal worden vrouwen zelfs geslagen door overspel. In het
verhaal is er veel strijd om de burcht heen. Dan valt Venus het kasteel aan en steekt het in
brand waardoor de roos geplukt kan worden.
→ Dit is een heel erg populair handschrift. Dit soort romans zijn erg tijdgebonden, het
gaat rond in een bepaald hof en dan gaat het weer weg. Deze roman bleef echter langer,
dat is wel toonaangevend. Het pornografische deel heeft hier waarschijnlijk mee te maken.
Dante vond het ook geweldig.
,
→ Maar er is ook kritiek, er is een traktaat tegen deze tekst. Er zijn allemaal mensen die
zich daarmee bemoeien in 1401-2, dat is heel bijzonder.
- Een debat over een roman is toen uniek.
- Christine de Pizan is een vrouw die tegen het verhaal was. Ze is geboren in Venetië.
Pizan trouwt als ze 15 is. Hij is ook aan het hof te werk, net zoals haar vader, en dan
sterven haar man en vader.
- Dan moet ze ineens de kinderen, moeder en een nicht onderhouden. Je mag alleen maar
aan het hof als je daar ook werkt. → Pizan is de feministische vrouw van die tijd. Ze gaat
namelijk teksten kopiëren. Dit doet ze thuis aan het hof. Ze kan dan contact hebben met
die ateliers en zo verdient ze haar geld en kan ze aan het hof blijven.
- Pizan schrijft een brief dat de tekst van Meun echt niet kan. Ze veroordeelt de wijze
waarop vrouwen worden neergezet in de roman en het kwetsende taalgebruik. Er volgt
een briefwisseling, die Christine later zelf uitgeeft. Een kopie gaat naar Isabeau van
Beieren, de koningin van Frankrijk. Dan wil iedereen natuurlijk dat boek hebben. Ze
begint dan dus ook zelf te schrijven. Een vrouwelijke auteur is uniek dus ze krijgt een
groot publiek en trekt de aandacht van rijke clientèle. Er zijn dan ook veel afbeeldingen
van haar. Pizan schrijft onder andere over een stad waar alleen vrouwen wonen.
Het was gebruikelijk dat er marginalia waren, vaak rare figuurtjes aan de kantlijnen van
bladzijden. Het zijn illustraties. In deze roman zijn er 2 mannen die met een doedelzak
vechten, het is niet heel serieus. Het heeft met jacht en gevecht te maken. Veel hondjes
rennen achter dingen aan.
Er zijn ook hele gekke beelden met fallussen die toen best normaal waren. Er is veel fixatie
op anale dingen met uitwerpselen. Het is iemand extreem te vernederen en eigenlijk te
verkrachten.
We zien een fase van het proces van een boek maken in een van de tekeningetjes. Het is
een man en een vrouw (bijzonder dat de vrouw ook werk verricht).
- Ze maken iets op het blad en laten dan de bladeren drogen. Dit zijn Richard en Jeanne
Montbaston. Jeanne zet het atelier voort na Richard zijn dood en wordt libraria en
illuminatrix.
- Er zijn meer vrouwelijke kunstenaars. Het beeld is dus heel veranderlijk. Er wordt vrij
luchtig mee omgegaan. Zeer seksueel commentaar, het is kritiek op bepaald gedrag. Wel
gemaakt door een vrouw. →
- Een psalter voor/door nonnen in abdij SS Ulrich en Afra in Augsburg (1200-25) met
toevoegingen in midden 13e eeuw. 3 a 4 verschillende handen, waarschijnlijk ook
vrouwenhanden want het kwam langs een vrouwenklooster.
- In Spanje is Ende en Emetrius. Gerona Beatus (10e eeuw). Ende is een vrouwennaam,
geleidelijke handschriften maken.
- Kloster Dalheim (997-1162), een klein klooster. De nonnen die begraven waren konden
ze aan een tijdlijn plakken. Het skelet kreeg nummers van non B78 (45-60 jaar). Het
tandplak is blauw, daar zat Lapis lazuli. Dat is een kunstenares die aan de kwast heeft
gelikt. Maar je gaat niet alleen aan een blauwe kwast likken maar ook loodwit
enzovoort. Ze kuste gewoon veel iconen en likken.
Waarom is zo een handschrift van fallussen? Het is echt vernederen. Het is een soort
commentaar op situaties van de tekst. Het gaat ook over de lullen droom (klootzakken en
, lullen). Ze droomt dat ze op een markt van lullen terechtkomt. Ze vervoeren te paard of in
een kruiwagen. Dan weet ze niet meer wat ze moet kiezen. Het is een maatschappij die
niet zo preuts is als wij denken. Het is de tegenhanger van de hoofse liefde.
Hoe normaal was het om dat soort scènes af te beelden?
Veel seculiere dingen ook. Best veel speldjes met fallussen erop. Een commentaar op de
processie. Vooral in Nederland en Zeeland. Er werden nog wel vruchtbaarheidssymbolen
rituelen gedaan.
Lit.: Linda Nochlin:
Waarom zijn er geen ‘grote’ vrouwenkunstenaars geweest in de geschiedenis? Ze stelt
dat de vraag zelf misleidend is, omdat ze vertrekt vanuit onbewuste aannames van een
mannelijk, wit en westers perspectief dat als “natuurlijk” en universeel wordt beschouwd.
Volgens Mill is er een vanzelfsprekende acceptatie van mannelijke dominantie in de
samenleving. Nochlin toont dat ook de kunstgeschiedenis gevormd is door ideologische
vooroordelen. Een feministische kritiek op deze discipline is daarom noodzakelijk, niet
alleen om vergeten vrouwelijke kunstenaars te herontdekken, maar om de fundamenten
van de kunsthistorische denkwijze zelf te bevragen.
- Nochlin bekritiseert de neiging van de feministische onderzoekers om simpelweg
vergeten vrouwen “op te graven”, bloemenschilderessen, navolgers van mannelijke
meesters of kunstenaars zoals Berthe Morisot. Dit pakt de oorspronkelijke vraag niet aan,
maar haar impiciete vooroordeel bevestigt.
- Het idee van een intrinsieke “vrouwelijke stijl”/”feminine esthetiek” wijst zij af. Vrouwelijke
kunstenaars zijn niet met elkaar verbonden door een gemeenschappelijke essentie van
vrouwelijkheid, maar door historische omstandigheden en opleiding. Hun werk sluit
meestal nauwer aan bij die van mannelijke tijdgenoten dan bij dat van andere vrouwen.
→ De gedachte dat kunst de directe expressie is van persoonlijke emotie noemt Nochlin
een romantische mythe, ware kunst is het resultaat van beheersing van vorm, techniek
en traditie, waarvoor langdurige scholing en toegang tot instituties vereist zijn.
De afwezigheid van “grote” vrouwenkunstenaars is dus niet biologisch of psychologisch
verklaarbaar, maar institutioneel (geen Eskimo-tennissers). → Vrouwen konden
eenvoudigweg niet deelnemen aan de structuren die groot kunstenaarsschap mogelijk
maakten. De “schuld” ligt niet in vrouwelijke natuur of in hormonen, maar in
maatschappelijke instellingen en onderwijs.
Het is opmerkelijk dat vrouwen, ondanks belemmeringen, artistieke intellectuele prestaties
leverden (ze blonken uit in zang of ballet, disciplines waarin instituties ruimte boden voor
vrouwelijke talenten).
Nochlin ontleedt het idee van een geniaal individu en een grote kunstenaar als
aangeboren genie, begiftigd met een mystieke gave (Giotto/Picasso). Dit negeert de
sociale en institutionele structuren waarin kunstenaars worden gevormd. Kunsthistorici
bleven vasthouden aan deze “gouden-nugget”-theorie van genialiteit, waarin vrouwen
vanzelf buiten beeld vallen.
- Daartegenover stelt ze vragen over de concrete sociale omstandigheden die
kunstenaarsschap mogelijk maken, uit welke klassen kwamen kunstenaars, hoe
belangrijk was de familietraditie, welke opleidingen waren toegankelijk? → Ze wijst op
het belang van vader-op-zoon overdracht binnen kunstenaarsfamilies in de academie
traditie, een systeem waarin vrouwen structureel waren uitgesloten.
Ze vergelijkt dit met de afwezigheid van grote kunstenaars uit de aristocratie, net als
