BO7 ontwerponderzoek Deel A-D 2025-2026
Hoe kan gamification bijdragen aan
taalgerichte ontwikkeling voor
leerlingen binnen het
praktijkonderwijs?
Hogeschool van Amsterdam
Naam student:
Studentnummer:
Opleiding: Leraar gezondheidszorg en welzijn, Hogeschool van Amsterdam, Faculteit
Onderwijs en Opvoeding
Begeleider (2e beoordelaar): J.A.J.M. Heerooms
1e beoordelaar: C.A.M. Muskens
Stage school: Forta
Datum: 17 februari 2026
,Inhoudsopgave
Deel A. Vraagstuk verkennen ........................................................................................................ 3
Schoolcontext ........................................................................................................................... 3
Bepaal je focus en perspectieven ............................................................................................... 3
Ontwerprichting ....................................................................................................................... 4
Doelstelling .............................................................................................................................. 5
Theoretisch kader ..................................................................................................................... 5
Deel B. Ontwerpen en toetsen...................................................................................................... 9
Ontwerpproces ......................................................................................................................... 9
Hoe ga je toetsen bij experts? (eerste versie ontwerp) .............................................................. 12
Hoe ga je toetsen bij doelgroep? (aangepaste ontwerp) ............................................................ 24
Literatuurlijst.............................................................................................................................. 29
Bijlage 1: Oude versie ontwerp .................................................................................................... 31
Bijlage 2: Nieuwe (aangepaste) versie ontwerp ............................................................................ 32
Bijlage 3: Vragenlijst leerlingen .................................................................................................... 33
Bijlage 4: Observatieformulier collega .......................................................................................... 35
p. 2
,Deel A. Vraagstuk verkennen
Schoolcontext
Dit onderwerponderzoek wordt uitgevoerd op Forta, praktijkschool in Heemskerk. Forta biedt praktijkonderwijs
aan ruim 200 leerlingen met de leeftijdscategorie van ongeveer 12 tot 18 jaar. De school richt zich op leerlingen
die vooral leren door te doen en die worden voorbereid op uitstroom naar arbeid of een vervolgopleiding op
entree-niveau. Kenmerkend voor Forta is het kleinschalige onderwijs, waarin persoonlijke begeleiding, structuur
en veiligheid centraal staan.
Binnen Forta volgen leerlingen naast algemene vakken verschillende praktijkvakken. In deze lessen spelen zowel
praktische vaardigheden als taalvaardigheden een belangrijke rol. Leerlingen moeten mondelinge en
schriftelijke instructies begrijpen, veiligheidsregels opvolgen en woorden kunnen gebruiken om werkzaamheden
te bespreken en uit te leggen. Voor een deel van de leerlingen vormt taal daarbij een uitdaging, wat invloed
heeft op hun zelfstandigheid en betrokkenheid tijdens de lessen. Tijdens dit ontwerpproces loop ik stage als LIO-
stagiair docent zorg en welzijn. Vanuit deze rol ben ik betrokken bij Keuze Werktijd (KWT) lessen, waarin
leerlingen uit verschillende leerjaren gezamenlijk les krijgen. Tijdens deze les hebben leerlingen de vrijheid om
zelf te kiezen waaraan zij willen werken. Voor het profiel Zorg en Welzijn betekent dit dat op vaste momenten
binnen de week, gedurende een bepaalde periode aan verschillende thema’s wordt gewerkt. Een voorbeeld van
zo’n thema is Uiterlijke Verzorging. Leerlingen die zich hiervoor aanmelden, weten vooraf welk thema centraal
staat, maar krijgen binnen dit thema de ruimte om zelf te bepalen wat zij willen leren, bijvoorbeeld
nagelverzorging. Daarnaast werk ik met één vaste combinatieklas uit leerjaar 4 en 5 binnen zowel de vak-lessen
Zorg en Welzijn als de mentorlessen van mijn stagebegeleidster. Deze combinatie van lesmomenten biedt inzicht
in hoe leerlingen met verschillende niveaus (IQ tussen 55 en 80) en leerjaren omgaan met taal binnen
praktijkgerichte situaties.
Bepaal je focus en perspectieven
Tijdens mijn stage als derdejaars student en momenteel als LIO-stagiair Zorg en Welzijn binnen Forta ervaar ik
dat taal een belangrijke, maar kwetsbare rol speelt binnen de praktijklessen en begeleidingsmomenten.
Leerlingen krijgen tijdens lessen en KWT-uren regelmatig een klassikale instructie, waarin zowel de werkwijze
als de bijbehorende vaktaal wordt toegelicht. Deze instructie is bedoeld om leerlingen voldoende houvast te
geven om taken zelfstandig en veilig uit te voeren. Wanneer leerlingen vervolgens zelfstandig aan de slag gaan,
blijkt echter dat niet alle vaktaal die tijdens de klassikale uitleg is aangeboden, daadwerkelijk wordt begrepen
en toegepast. Tijdens lessen over Uiterlijke Verzorging gebruik ik bijvoorbeeld begrippen als hygiënisch werken,
materialen ontsmetten en het uitvoeren van een stappenplan in de juiste volgorde. Hoewel deze begri ppen
vooraf worden uitgelegd en in de instructie zijn verwerkt, merk ik dat een deel van de leerlingen moeite heeft
om deze woorden te koppelen aan concrete handelingen.
Dit wordt zichtbaar doordat leerlingen wel naar de instructie luisteren, maar de betekenis van de vaktaal
onvoldoende begrijpen. De woorden blijven abstract, verschillen per leerling in voorkennis en worden niet
automatisch verbonden aan wat zij moeten doen in de praktijk. Hierdoor ontstaan misverstanden tijdens de
uitvoering van opdrachten, waardoor leerlingen stappen overslaan, materialen verkeerd gebruiken of taken niet
afronden. Als gevolg hiervan moet ik de instructie regelmatig individueel herhalen of verduidelijken, wat ten
koste gaat van de voortgang en rust in de les. Daarnaast ervaren sommige leerlingen frustratie, omdat zij
ondanks de klassikale uitleg de opdracht niet zelfstandig kunnen uitvoeren.
Vanuit mijn rol als LIO-stagiair observeer ik hoe taal wordt gebruikt binnen instructies, opdrachten en klassikale
interactie. Vanuit mijn perspectief valt op dat vooral de vaktermen die nodig zijn om handelingen correct uit te
voeren, niet vanzelfsprekend worden begrepen. Dit leidt ertoe dat leerlingen minder zelfstandig werken en
sneller afhankelijk worden van voordoen of individuele uitleg. Deze observaties vormen het vertrekpunt voor
dit ontwerponderzoek, waarin wordt onderzocht hoe taalondersteuning binnen praktijklessen kan bijdragen aan
beter begrip en grotere zelfstandigheid van praktijkleerlingen. De focus en kern van dit ontwerponderzo ek ligt
in het onvoldoende begrijpen, verwerken en toepassen van vaktaal binnen praktijklessen ondanks klassikale
instructie, waardoor leerlingen minder zelfstandig kunnen handelen in bijvoorbeeld praktijksituaties.
p. 3
, Dit probleem doet zich voor bij leerlingen uit verschillende leerjaren en niveaus. Met name tijdens vaklessen en
KWT-lessen, waarin leerlingen uit verschillende leerjaren door elkaar werken wordt zichtbaar dat de gebruikte
vaktaal niet door alle leerlingen op dezelfde manier wordt begrepen en verwerkt. Sommige leerlingen voeren
opdrachten onjuist uit omdat zij de vaktaal binnen de instructie niet volledig begrijpen. Andere leerlingen
wachten af totdat een handeling wordt voorgedaan of stellen weinig vragen uit onzekerheid, omdat zij hun
onbegrip niet goed onder woorden kunnen brengen. Hierdoor zijn deze leerlingen minder zelfstandig en hebben
zij meer individuele begeleiding nodig.
Om het perspectief van de leerlingen in kaart te brengen, heb ik met drie leerlingen informele gesprekken
gevoerd. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij opdrachten soms niet begrijpen door moeilijke en/of
onbekende woorden. Leerling 1 gaf aan: “Ik begrijp pas wat ik moet doen als het eerst wordt voorgedaan of
laten zien, omdat ik van veel woorden nog nooit gehoord heb”. Leerling 2 vertelde: “Ik vind het moeilijk om uit
te leggen wat ik bedoel of wat ik fout doe en begrijp veel woorden niet”. Leerling 3 gaf aan: “Ik vind taal saai en
moeilijk”. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij het prettig vinden wanneer leren actief en gezamenlijk gebeurt
en wanner uitleg aansluit bij wat zij doen in de praktijk.
Daarnaast heb ik met vier docenten informele gesprekken gevoerd, waarvan één theoriedocent en drie
praktijkdocenten. Alle docenten gaven aan het gesignaleerde probleem te herkennen. De theoriedocent
vertelde: “Ik ben veel tijd kwijt aan het herhalen en verduidelijken van woorden”. Een praktijkdocent gaf aan:
“Leerlingen blijven afhankelijk van mij, omdat ik moet blijven voordoen en laten zien wat ik uitleg”. Een andere
praktijkdocent vertelde: “Ik ben veel bezig met het geven van individuele aandacht, omdat de leerlingen de
woorden niet hebben begrepen tijdens mijn klassikale uitleg”. Een vierde docent gaf aan: “Vaktaal is vaak
impliciet in de praktijklessen en wordt minder expliciet aangeboden”. De docenten gaven aan dat een praktische
en haalbare aanpak, passend bij de doelgroep en praktijkles, helpend zou zijn om dit probleem aan te pakken.
Binnen het praktijkonderwijs is zelfstandigheid een belangrijk doel, omdat leerlingen worden voorbereid op
werk of stage, waar zij instructies moeten kunnen begrijpen, opvolgen en verduidelijken. Binnen Forta wordt
gewerkt aan het vergroten van zelfstandigheid en arbeidsmarkttoeleiding, taalvaardigheid speelt hierin een
sleutelrol met name in praktijksituaties. De overeenkomsten tussen de perspectieven van mij als LIO-stagiair,
leerlingen en docenten laten zien dat het probleem breed wordt ervaren en onderstrepen de relevantie van
deze perspectieven voor dit ontwerponderzoek.
Ontwerprichting
Het gesignaleerde praktijkprobleem laat zien dat leerlingen binnen de praktijklessen moeite hebben met het
begrijpen, onthouden en actief gebruiken van eenvoudige vaktaal. Uit mijn observaties als stagiair blijkt dat
leerlingen meer betrokken en gemotiveerd zijn wanneer zij samen met klasgenoten actief aan de slag gaan. Met
name werkvormen waarin sprake is van samenwerking en spelelementen, zoals het gebruik van een
memoriespel zorgen zichtbaar voor meer interactie en betrokkenheid tijdens de les. Het persp ectief van de
leerlingen sluit hierbij aan. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij leren prettiger vinden wanneer dit actief en
gezamenlijk gebeurt en wanneer uitleg direct gekoppeld is aan wat zij in de praktijk doen. Deze bevindingen
laten zien dat een traditionele, voornamelijk talige uitleg onvoldoende aansluit bij de leerbehoefte van deze
doelgroep.
Dit vraagt om een ontwerprichting waarin taal niet los wordt aangeboden, maar geïntegreerd is binnen
praktijkgerichte en activerende werkvormen. De ontwerprichting van dit onderzoek richt zich daarom op het
ontwikkelen van een taalgerichte, activerende didactische aanpak binnen de praktijklessen Zorg en Welzijn,
waarin leerlingen expliciet worden ondersteund bij het aanleren en toepassen van vaktaal. Binnen deze
ontwerprichting denk ik aan het zelf ontwerpen van een spelvorm, geïnspireerd op het spel 30 Seconds,
waarmee leerlingen worden gestimuleerd om vaktaal mondeling te verwoorden, toe te passen en te herhalen
binnen herkenbare praktijksituaties. Op deze manier krijgt vaktaal een plek in een toegankelijke en interactieve
context die aansluit bij de praktijk en belevingswereld van de leerlingen.
p. 4
Hoe kan gamification bijdragen aan
taalgerichte ontwikkeling voor
leerlingen binnen het
praktijkonderwijs?
Hogeschool van Amsterdam
Naam student:
Studentnummer:
Opleiding: Leraar gezondheidszorg en welzijn, Hogeschool van Amsterdam, Faculteit
Onderwijs en Opvoeding
Begeleider (2e beoordelaar): J.A.J.M. Heerooms
1e beoordelaar: C.A.M. Muskens
Stage school: Forta
Datum: 17 februari 2026
,Inhoudsopgave
Deel A. Vraagstuk verkennen ........................................................................................................ 3
Schoolcontext ........................................................................................................................... 3
Bepaal je focus en perspectieven ............................................................................................... 3
Ontwerprichting ....................................................................................................................... 4
Doelstelling .............................................................................................................................. 5
Theoretisch kader ..................................................................................................................... 5
Deel B. Ontwerpen en toetsen...................................................................................................... 9
Ontwerpproces ......................................................................................................................... 9
Hoe ga je toetsen bij experts? (eerste versie ontwerp) .............................................................. 12
Hoe ga je toetsen bij doelgroep? (aangepaste ontwerp) ............................................................ 24
Literatuurlijst.............................................................................................................................. 29
Bijlage 1: Oude versie ontwerp .................................................................................................... 31
Bijlage 2: Nieuwe (aangepaste) versie ontwerp ............................................................................ 32
Bijlage 3: Vragenlijst leerlingen .................................................................................................... 33
Bijlage 4: Observatieformulier collega .......................................................................................... 35
p. 2
,Deel A. Vraagstuk verkennen
Schoolcontext
Dit onderwerponderzoek wordt uitgevoerd op Forta, praktijkschool in Heemskerk. Forta biedt praktijkonderwijs
aan ruim 200 leerlingen met de leeftijdscategorie van ongeveer 12 tot 18 jaar. De school richt zich op leerlingen
die vooral leren door te doen en die worden voorbereid op uitstroom naar arbeid of een vervolgopleiding op
entree-niveau. Kenmerkend voor Forta is het kleinschalige onderwijs, waarin persoonlijke begeleiding, structuur
en veiligheid centraal staan.
Binnen Forta volgen leerlingen naast algemene vakken verschillende praktijkvakken. In deze lessen spelen zowel
praktische vaardigheden als taalvaardigheden een belangrijke rol. Leerlingen moeten mondelinge en
schriftelijke instructies begrijpen, veiligheidsregels opvolgen en woorden kunnen gebruiken om werkzaamheden
te bespreken en uit te leggen. Voor een deel van de leerlingen vormt taal daarbij een uitdaging, wat invloed
heeft op hun zelfstandigheid en betrokkenheid tijdens de lessen. Tijdens dit ontwerpproces loop ik stage als LIO-
stagiair docent zorg en welzijn. Vanuit deze rol ben ik betrokken bij Keuze Werktijd (KWT) lessen, waarin
leerlingen uit verschillende leerjaren gezamenlijk les krijgen. Tijdens deze les hebben leerlingen de vrijheid om
zelf te kiezen waaraan zij willen werken. Voor het profiel Zorg en Welzijn betekent dit dat op vaste momenten
binnen de week, gedurende een bepaalde periode aan verschillende thema’s wordt gewerkt. Een voorbeeld van
zo’n thema is Uiterlijke Verzorging. Leerlingen die zich hiervoor aanmelden, weten vooraf welk thema centraal
staat, maar krijgen binnen dit thema de ruimte om zelf te bepalen wat zij willen leren, bijvoorbeeld
nagelverzorging. Daarnaast werk ik met één vaste combinatieklas uit leerjaar 4 en 5 binnen zowel de vak-lessen
Zorg en Welzijn als de mentorlessen van mijn stagebegeleidster. Deze combinatie van lesmomenten biedt inzicht
in hoe leerlingen met verschillende niveaus (IQ tussen 55 en 80) en leerjaren omgaan met taal binnen
praktijkgerichte situaties.
Bepaal je focus en perspectieven
Tijdens mijn stage als derdejaars student en momenteel als LIO-stagiair Zorg en Welzijn binnen Forta ervaar ik
dat taal een belangrijke, maar kwetsbare rol speelt binnen de praktijklessen en begeleidingsmomenten.
Leerlingen krijgen tijdens lessen en KWT-uren regelmatig een klassikale instructie, waarin zowel de werkwijze
als de bijbehorende vaktaal wordt toegelicht. Deze instructie is bedoeld om leerlingen voldoende houvast te
geven om taken zelfstandig en veilig uit te voeren. Wanneer leerlingen vervolgens zelfstandig aan de slag gaan,
blijkt echter dat niet alle vaktaal die tijdens de klassikale uitleg is aangeboden, daadwerkelijk wordt begrepen
en toegepast. Tijdens lessen over Uiterlijke Verzorging gebruik ik bijvoorbeeld begrippen als hygiënisch werken,
materialen ontsmetten en het uitvoeren van een stappenplan in de juiste volgorde. Hoewel deze begri ppen
vooraf worden uitgelegd en in de instructie zijn verwerkt, merk ik dat een deel van de leerlingen moeite heeft
om deze woorden te koppelen aan concrete handelingen.
Dit wordt zichtbaar doordat leerlingen wel naar de instructie luisteren, maar de betekenis van de vaktaal
onvoldoende begrijpen. De woorden blijven abstract, verschillen per leerling in voorkennis en worden niet
automatisch verbonden aan wat zij moeten doen in de praktijk. Hierdoor ontstaan misverstanden tijdens de
uitvoering van opdrachten, waardoor leerlingen stappen overslaan, materialen verkeerd gebruiken of taken niet
afronden. Als gevolg hiervan moet ik de instructie regelmatig individueel herhalen of verduidelijken, wat ten
koste gaat van de voortgang en rust in de les. Daarnaast ervaren sommige leerlingen frustratie, omdat zij
ondanks de klassikale uitleg de opdracht niet zelfstandig kunnen uitvoeren.
Vanuit mijn rol als LIO-stagiair observeer ik hoe taal wordt gebruikt binnen instructies, opdrachten en klassikale
interactie. Vanuit mijn perspectief valt op dat vooral de vaktermen die nodig zijn om handelingen correct uit te
voeren, niet vanzelfsprekend worden begrepen. Dit leidt ertoe dat leerlingen minder zelfstandig werken en
sneller afhankelijk worden van voordoen of individuele uitleg. Deze observaties vormen het vertrekpunt voor
dit ontwerponderzoek, waarin wordt onderzocht hoe taalondersteuning binnen praktijklessen kan bijdragen aan
beter begrip en grotere zelfstandigheid van praktijkleerlingen. De focus en kern van dit ontwerponderzo ek ligt
in het onvoldoende begrijpen, verwerken en toepassen van vaktaal binnen praktijklessen ondanks klassikale
instructie, waardoor leerlingen minder zelfstandig kunnen handelen in bijvoorbeeld praktijksituaties.
p. 3
, Dit probleem doet zich voor bij leerlingen uit verschillende leerjaren en niveaus. Met name tijdens vaklessen en
KWT-lessen, waarin leerlingen uit verschillende leerjaren door elkaar werken wordt zichtbaar dat de gebruikte
vaktaal niet door alle leerlingen op dezelfde manier wordt begrepen en verwerkt. Sommige leerlingen voeren
opdrachten onjuist uit omdat zij de vaktaal binnen de instructie niet volledig begrijpen. Andere leerlingen
wachten af totdat een handeling wordt voorgedaan of stellen weinig vragen uit onzekerheid, omdat zij hun
onbegrip niet goed onder woorden kunnen brengen. Hierdoor zijn deze leerlingen minder zelfstandig en hebben
zij meer individuele begeleiding nodig.
Om het perspectief van de leerlingen in kaart te brengen, heb ik met drie leerlingen informele gesprekken
gevoerd. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij opdrachten soms niet begrijpen door moeilijke en/of
onbekende woorden. Leerling 1 gaf aan: “Ik begrijp pas wat ik moet doen als het eerst wordt voorgedaan of
laten zien, omdat ik van veel woorden nog nooit gehoord heb”. Leerling 2 vertelde: “Ik vind het moeilijk om uit
te leggen wat ik bedoel of wat ik fout doe en begrijp veel woorden niet”. Leerling 3 gaf aan: “Ik vind taal saai en
moeilijk”. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij het prettig vinden wanneer leren actief en gezamenlijk gebeurt
en wanner uitleg aansluit bij wat zij doen in de praktijk.
Daarnaast heb ik met vier docenten informele gesprekken gevoerd, waarvan één theoriedocent en drie
praktijkdocenten. Alle docenten gaven aan het gesignaleerde probleem te herkennen. De theoriedocent
vertelde: “Ik ben veel tijd kwijt aan het herhalen en verduidelijken van woorden”. Een praktijkdocent gaf aan:
“Leerlingen blijven afhankelijk van mij, omdat ik moet blijven voordoen en laten zien wat ik uitleg”. Een andere
praktijkdocent vertelde: “Ik ben veel bezig met het geven van individuele aandacht, omdat de leerlingen de
woorden niet hebben begrepen tijdens mijn klassikale uitleg”. Een vierde docent gaf aan: “Vaktaal is vaak
impliciet in de praktijklessen en wordt minder expliciet aangeboden”. De docenten gaven aan dat een praktische
en haalbare aanpak, passend bij de doelgroep en praktijkles, helpend zou zijn om dit probleem aan te pakken.
Binnen het praktijkonderwijs is zelfstandigheid een belangrijk doel, omdat leerlingen worden voorbereid op
werk of stage, waar zij instructies moeten kunnen begrijpen, opvolgen en verduidelijken. Binnen Forta wordt
gewerkt aan het vergroten van zelfstandigheid en arbeidsmarkttoeleiding, taalvaardigheid speelt hierin een
sleutelrol met name in praktijksituaties. De overeenkomsten tussen de perspectieven van mij als LIO-stagiair,
leerlingen en docenten laten zien dat het probleem breed wordt ervaren en onderstrepen de relevantie van
deze perspectieven voor dit ontwerponderzoek.
Ontwerprichting
Het gesignaleerde praktijkprobleem laat zien dat leerlingen binnen de praktijklessen moeite hebben met het
begrijpen, onthouden en actief gebruiken van eenvoudige vaktaal. Uit mijn observaties als stagiair blijkt dat
leerlingen meer betrokken en gemotiveerd zijn wanneer zij samen met klasgenoten actief aan de slag gaan. Met
name werkvormen waarin sprake is van samenwerking en spelelementen, zoals het gebruik van een
memoriespel zorgen zichtbaar voor meer interactie en betrokkenheid tijdens de les. Het persp ectief van de
leerlingen sluit hierbij aan. Alle drie de leerlingen gaven aan dat zij leren prettiger vinden wanneer dit actief en
gezamenlijk gebeurt en wanneer uitleg direct gekoppeld is aan wat zij in de praktijk doen. Deze bevindingen
laten zien dat een traditionele, voornamelijk talige uitleg onvoldoende aansluit bij de leerbehoefte van deze
doelgroep.
Dit vraagt om een ontwerprichting waarin taal niet los wordt aangeboden, maar geïntegreerd is binnen
praktijkgerichte en activerende werkvormen. De ontwerprichting van dit onderzoek richt zich daarom op het
ontwikkelen van een taalgerichte, activerende didactische aanpak binnen de praktijklessen Zorg en Welzijn,
waarin leerlingen expliciet worden ondersteund bij het aanleren en toepassen van vaktaal. Binnen deze
ontwerprichting denk ik aan het zelf ontwerpen van een spelvorm, geïnspireerd op het spel 30 Seconds,
waarmee leerlingen worden gestimuleerd om vaktaal mondeling te verwoorden, toe te passen en te herhalen
binnen herkenbare praktijksituaties. Op deze manier krijgt vaktaal een plek in een toegankelijke en interactieve
context die aansluit bij de praktijk en belevingswereld van de leerlingen.
p. 4
