Inhoudsopgave
ERG – WC 1.................................................................................................... 2
Aantekeningen wc – 1..................................................................................................... 6
ERG - WC 2..................................................................................................... 7
Aantekeningen wc – 2..................................................................................................... 9
ERG WC 3 – INHALEN!!!.................................................................................12
ERG WC 4 – 28/10/25.....................................................................................13
Aantekeningen WC 4.................................................................................................... 17
Ideeëngeschiedenis................................................................................................... 17
ERG WC 5 – 10/11/25.....................................................................................19
Von Savingy – 19de eeuw...............................................................................................19
Voorbereiding Debat Thibaut Von
Savingy....................................................................19
Oud tentamen vraag..................................................................................................... 21
ERG WC 6 – 25/11/25.....................................................................................23
Aantekeningen wc 6..................................................................................................... 28
Tentamen..................................................................................................... 29
1
,ERG – WC 1
Ter voorbereiding op deze werkgroep dient u twee opdrachten te maken.
De eerste gaat over het Romeinse recht, de tweede over de
middeleeuwen.
Opdracht 1
Vat in 450-550 woorden de belangrijkste ontwikkelingen van het Romeins
recht schriftelijk samen. Laat in deze samenvatting in elk geval de
volgende kernbegrippen terugkomen: mos, fas, wet der twaalf tafelen,
legisactio-proces, formulaproces, praetorisch recht, eeuwig edict,
juridische adviezen, ius respondendi, cognitieproces, keizerlijke
wetten, citeerwet, corpus iuris civilis. Laat uw samenvatting ook
aansluiten op de gebruikelijke periodisering van het Romeinse recht:
koninkrijk, republiek, principaat en dominaat. Noem in uw samenvatting
ook de volgende personen: Cicero, Gaius, Ulpianus en Justinianus. Kan
een essayvraag zijn op het tentamen
Samenvatting van de belangrijkste ontwikkelingen van het
Romeinse recht
Het Romeinse recht ontwikkelde zich gedurende vele eeuwen en vormt
nog steeds een fundament van het moderne recht. Deze ontwikkeling kan
worden begrepen aan de hand van de periodisering in koninkrijk,
republiek, principaat en dominaat, waarbij telkens nieuwe instituties en
juridische begrippen centraal kwamen te staan.
In de vroege periode van het koninkrijk (753–509 v.Chr.) speelden
religieuze normen en tradities een belangrijke rol. Recht werd nog
nauwelijks onderscheiden van religie: het mos verwees naar
ongeschreven gebruiken, terwijl fas de goddelijke en religieuze
voorschriften aanduidde. Conflicten werden voornamelijk via priesterlijke
autoriteit opgelost. Een eerste stap naar verstatelijking van het recht vond
plaats met de instelling van magistraten die rechtsmacht uitoefenden.
Tijdens de republiek (509–27 v.Chr.) maakte het recht een grote sprong
vooruit. Rond 450 v.Chr. werd de Wet der Twaalf Tafelen opgesteld: de
eerste schriftelijke codificatie van het Romeinse recht, bedoeld om
rechtszekerheid te bieden en de macht van de patriciërs in te perken.
Geschillen werden aanvankelijk beslecht via het formele legisactio-
proces, dat sterk ritualistisch en beperkt was. Later ontwikkelde zich het
flexibeler formulaproces, waarin de praetor een formule vastlegde die de
rechter toepaste. De praetoren ontwikkelden gaandeweg een eigen
praetorisch recht, waarmee zij door middel van edicten het bestaande
recht aanvulden. Het eeuwig edict, opgesteld in 2e eeuw n.Chr., legde
deze aanvullingen definitief vast. In deze periode zien we ook belangrijke
2
, juristen, zoals Cicero, die als redenaar en rechtsgeleerde de morele en
politieke dimensie van het recht benadrukte.
Onder het principaat (27 v.Chr.–284 n.Chr.) werd de keizer de centrale
bron van recht. Naast senatusconsulta en magistratenbesluiten kregen
vooral de juridische adviezen van gezaghebbende juristen grote
betekenis. Door Augustus werd het ius respondendi ingesteld:
geselecteerde juristen mochten officiële adviezen geven die bindend
waren voor rechters. Dit leidde tot een verdere professionalisering van de
rechtswetenschap. Bekende juristen zoals Gaius schreven leerboeken,
waaronder de Institutiones, die eeuwenlang als onderwijsmateriaal
dienden. In de rechtspraktijk werd het cognitieproces ingevoerd, waarin
de rechter onder directe autoriteit van de keizer beslissingen nam, wat de
procedure centraler en efficiënter maakte.
In het dominaat (284–565 n.Chr.) werd de rol van de keizer als wetgever
dominant. De keizerlijke wetten en constituties kregen absolute kracht.
Om tegenstrijdige interpretaties van juristen te vermijden, werd in 426 de
citeerwet ingevoerd: slechts de werken van enkele grote juristen,
waaronder Ulpianus, mochten door rechters worden geraadpleegd. De
culminatie van deze ontwikkeling vond plaats onder keizer Justinianus
(6e eeuw). Hij gaf opdracht tot de samenstelling van het Corpus iuris
civilis, een omvangrijke codificatie bestaande uit de Digesten, de Codex,
de Institutiones en de Novellen. Dit werk systematiseerde eeuwen aan
rechtsontwikkeling en oefende een enorme invloed uit op de latere
Europese rechtsgeschiedenis.
Samenvattend ontwikkelde het Romeinse recht zich van religieus
geïnspireerde gebruiken in het koninkrijk, via codificatie en praetorisch
recht in de republiek, naar keizerlijk en wetenschappelijk verfijnd recht in
het principaat, om uiteindelijk in het dominaat te worden vastgelegd in
een allesomvattende codificatie. Figuren als Cicero, Gaius, Ulpianus en
Justinianus markeren daarbij de intellectuele hoogtepunten van deze
traditie.
Opdracht 2
Beantwoord de volgende tentamenvraag:
Het Romeins Recht werd in de middeleeuwen herontdekt. Leg in circa 450-
550 woorden uit wat daarmee wordt bedoeld. Beschrijf ten minste twee
manieren waarop deze herontdekking invloed had op de middeleeuwse
rechtsbeoefening.
De herontdekking van het Romeins recht in de middeleeuwen
Wanneer men spreekt over de herontdekking van het Romeins recht in de
middeleeuwen, doelt men op het feit dat het Corpus iuris civilis,
samengesteld in de zesde eeuw onder keizer Justinianus, in de loop van de
11e eeuw opnieuw bekend werd in West-Europa. Na de val van het West-
3
ERG – WC 1.................................................................................................... 2
Aantekeningen wc – 1..................................................................................................... 6
ERG - WC 2..................................................................................................... 7
Aantekeningen wc – 2..................................................................................................... 9
ERG WC 3 – INHALEN!!!.................................................................................12
ERG WC 4 – 28/10/25.....................................................................................13
Aantekeningen WC 4.................................................................................................... 17
Ideeëngeschiedenis................................................................................................... 17
ERG WC 5 – 10/11/25.....................................................................................19
Von Savingy – 19de eeuw...............................................................................................19
Voorbereiding Debat Thibaut Von
Savingy....................................................................19
Oud tentamen vraag..................................................................................................... 21
ERG WC 6 – 25/11/25.....................................................................................23
Aantekeningen wc 6..................................................................................................... 28
Tentamen..................................................................................................... 29
1
,ERG – WC 1
Ter voorbereiding op deze werkgroep dient u twee opdrachten te maken.
De eerste gaat over het Romeinse recht, de tweede over de
middeleeuwen.
Opdracht 1
Vat in 450-550 woorden de belangrijkste ontwikkelingen van het Romeins
recht schriftelijk samen. Laat in deze samenvatting in elk geval de
volgende kernbegrippen terugkomen: mos, fas, wet der twaalf tafelen,
legisactio-proces, formulaproces, praetorisch recht, eeuwig edict,
juridische adviezen, ius respondendi, cognitieproces, keizerlijke
wetten, citeerwet, corpus iuris civilis. Laat uw samenvatting ook
aansluiten op de gebruikelijke periodisering van het Romeinse recht:
koninkrijk, republiek, principaat en dominaat. Noem in uw samenvatting
ook de volgende personen: Cicero, Gaius, Ulpianus en Justinianus. Kan
een essayvraag zijn op het tentamen
Samenvatting van de belangrijkste ontwikkelingen van het
Romeinse recht
Het Romeinse recht ontwikkelde zich gedurende vele eeuwen en vormt
nog steeds een fundament van het moderne recht. Deze ontwikkeling kan
worden begrepen aan de hand van de periodisering in koninkrijk,
republiek, principaat en dominaat, waarbij telkens nieuwe instituties en
juridische begrippen centraal kwamen te staan.
In de vroege periode van het koninkrijk (753–509 v.Chr.) speelden
religieuze normen en tradities een belangrijke rol. Recht werd nog
nauwelijks onderscheiden van religie: het mos verwees naar
ongeschreven gebruiken, terwijl fas de goddelijke en religieuze
voorschriften aanduidde. Conflicten werden voornamelijk via priesterlijke
autoriteit opgelost. Een eerste stap naar verstatelijking van het recht vond
plaats met de instelling van magistraten die rechtsmacht uitoefenden.
Tijdens de republiek (509–27 v.Chr.) maakte het recht een grote sprong
vooruit. Rond 450 v.Chr. werd de Wet der Twaalf Tafelen opgesteld: de
eerste schriftelijke codificatie van het Romeinse recht, bedoeld om
rechtszekerheid te bieden en de macht van de patriciërs in te perken.
Geschillen werden aanvankelijk beslecht via het formele legisactio-
proces, dat sterk ritualistisch en beperkt was. Later ontwikkelde zich het
flexibeler formulaproces, waarin de praetor een formule vastlegde die de
rechter toepaste. De praetoren ontwikkelden gaandeweg een eigen
praetorisch recht, waarmee zij door middel van edicten het bestaande
recht aanvulden. Het eeuwig edict, opgesteld in 2e eeuw n.Chr., legde
deze aanvullingen definitief vast. In deze periode zien we ook belangrijke
2
, juristen, zoals Cicero, die als redenaar en rechtsgeleerde de morele en
politieke dimensie van het recht benadrukte.
Onder het principaat (27 v.Chr.–284 n.Chr.) werd de keizer de centrale
bron van recht. Naast senatusconsulta en magistratenbesluiten kregen
vooral de juridische adviezen van gezaghebbende juristen grote
betekenis. Door Augustus werd het ius respondendi ingesteld:
geselecteerde juristen mochten officiële adviezen geven die bindend
waren voor rechters. Dit leidde tot een verdere professionalisering van de
rechtswetenschap. Bekende juristen zoals Gaius schreven leerboeken,
waaronder de Institutiones, die eeuwenlang als onderwijsmateriaal
dienden. In de rechtspraktijk werd het cognitieproces ingevoerd, waarin
de rechter onder directe autoriteit van de keizer beslissingen nam, wat de
procedure centraler en efficiënter maakte.
In het dominaat (284–565 n.Chr.) werd de rol van de keizer als wetgever
dominant. De keizerlijke wetten en constituties kregen absolute kracht.
Om tegenstrijdige interpretaties van juristen te vermijden, werd in 426 de
citeerwet ingevoerd: slechts de werken van enkele grote juristen,
waaronder Ulpianus, mochten door rechters worden geraadpleegd. De
culminatie van deze ontwikkeling vond plaats onder keizer Justinianus
(6e eeuw). Hij gaf opdracht tot de samenstelling van het Corpus iuris
civilis, een omvangrijke codificatie bestaande uit de Digesten, de Codex,
de Institutiones en de Novellen. Dit werk systematiseerde eeuwen aan
rechtsontwikkeling en oefende een enorme invloed uit op de latere
Europese rechtsgeschiedenis.
Samenvattend ontwikkelde het Romeinse recht zich van religieus
geïnspireerde gebruiken in het koninkrijk, via codificatie en praetorisch
recht in de republiek, naar keizerlijk en wetenschappelijk verfijnd recht in
het principaat, om uiteindelijk in het dominaat te worden vastgelegd in
een allesomvattende codificatie. Figuren als Cicero, Gaius, Ulpianus en
Justinianus markeren daarbij de intellectuele hoogtepunten van deze
traditie.
Opdracht 2
Beantwoord de volgende tentamenvraag:
Het Romeins Recht werd in de middeleeuwen herontdekt. Leg in circa 450-
550 woorden uit wat daarmee wordt bedoeld. Beschrijf ten minste twee
manieren waarop deze herontdekking invloed had op de middeleeuwse
rechtsbeoefening.
De herontdekking van het Romeins recht in de middeleeuwen
Wanneer men spreekt over de herontdekking van het Romeins recht in de
middeleeuwen, doelt men op het feit dat het Corpus iuris civilis,
samengesteld in de zesde eeuw onder keizer Justinianus, in de loop van de
11e eeuw opnieuw bekend werd in West-Europa. Na de val van het West-
3
