GESCHIEDENIS HAVO 5
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5 t/m 10
Korte, examengerichte samenvattingen
Basis: CvTE, Syllabus centraal examen geschiedenis HAVO 2027 (versie 2), met de officiële
kenmerkende aspecten uit Bijlage 3.
De officiële formuleringen zijn letterlijk overgenomen. De korte uitleg, oorzaken/gevolgen en
voorbeelden zijn compacte studie-uitleg op HAVO 5-niveau. Waar de syllabus concrete
voorbeelden of accenten geeft, zijn die zoveel mogelijk verwerkt.
Gebruikstip: leer per kenmerkend aspect vooral 1) wat het betekent, 2) een oorzaak-
gevolgverband en 3) minimaal één passend historisch voorbeeld.
Examenjaar 2027
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
,Overzicht tijdvakken
Tijdvak Naam Periode KA-nummers
Tijd van ontdekkers en
5 1500-1600 18-22
hervormers
Tijd van regenten en
6 1600-1700 23-26
vorsten
Tijd van pruiken en
7 1700-1800 27-30
revoluties
Tijd van burgers en
8 1800-1900 31-36
stoommachines
Tijd van de
9 1900-1950 37-44
wereldoorlogen
Tijd van televisie en
10 vanaf 1950 45-49
computer
Let op bij bronvragen: je moet een onbekende bron kunnen koppelen aan een kenmerkend aspect en
vervolgens met concrete informatie uit de bron uitleggen waarom die koppeling klopt.
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
, Tijdvak 5 - Tijd van ontdekkers en hervormers
1500-1600 | Renaissancetijd / 16e eeuw
18. Het begin van de Europese overzeese expansie
Wat betekent dit? Vanaf het einde van de 15e eeuw gingen Europese zeevaarders op zoek naar nieuwe
zeeroutes naar Azië en andere gebieden. Hierdoor ontstonden directe contacten tussen Europa, Afrika, Azië en
Amerika en begon Europa zijn invloed overzee sterk uit te breiden.
Belangrijkste • Zoektocht naar handelsroutes en kostbare producten zoals specerijen.
oorzaken • Verbeteringen in scheepvaart, navigatie en cartografie; concurrentie tussen
Europese vorsten.
Belangrijkste • Europese kolonisatie en handel over grote afstanden.
gevolgen • Grote gevolgen voor inheemse bevolkingen door oorlog, uitbuiting en ziekten;
groei van een wereldeconomie.
Voorbeelden / • Columbus en de Europese ontdekking van Amerika (1492).
personen • Vasco da Gama en de zeeroute naar India (1498).
Belangrijke overzeese expansie • ontdekkingsreizen • kolonisatie • wereldeconomie
begrippen
19. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
Wat betekent dit? In de renaissance kwam meer aandacht voor de mens, het aardse leven en individuele
talenten. Mensen gingen kritischer kijken naar traditionele ideeën en toonden meer belangstelling voor
natuuronderzoek en de wereld om hen heen.
Belangrijkste • Groeiende welvaart in Italiaanse steden en contact met klassieke teksten.
oorzaken • Humanisten wilden bronnen zelf bestuderen en kennis kritisch onderzoeken.
Belangrijkste • Meer nadruk op individuele ontplooiing en kritisch denken.
gevolgen • Een voedingsbodem voor nieuwe wetenschap en kritiek op kerkelijke tradities.
Voorbeelden / • Leonardo da Vinci als voorbeeld van brede wetenschappelijke en artistieke
personen belangstelling.
• Erasmus en het christelijk humanisme.
Belangrijke renaissance • humanisme • mensbeeld • wereldbeeld • kritisch bronnenonderzoek
begrippen
20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
Wat betekent dit? Renaissancegeleerden en kunstenaars bestudeerden opnieuw de cultuur van de Grieken en
Romeinen. Klassieke ideeën en vormen werden nagevolgd in kunst, architectuur, literatuur en onderwijs.
Belangrijkste • Herontdekking en verspreiding van Griekse en Romeinse teksten.
oorzaken • Rijke stadsbesturen en vorsten stimuleerden kunst en geleerdheid.
Belangrijkste • Klassieke bouw- en kunstvormen keerden terug.
gevolgen • Het humanisme kreeg grote invloed op onderwijs en cultuur.
Voorbeelden / • Renaissancebouwkunst met zuilen, koepels en symmetrie.
personen • Humanisten die teksten uit de Oudheid bestudeerden.
Belangrijke klassieke Oudheid • humanisme • renaissancekunst • bouwkunst
begrippen
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
Kenmerkende aspecten
Tijdvak 5 t/m 10
Korte, examengerichte samenvattingen
Basis: CvTE, Syllabus centraal examen geschiedenis HAVO 2027 (versie 2), met de officiële
kenmerkende aspecten uit Bijlage 3.
De officiële formuleringen zijn letterlijk overgenomen. De korte uitleg, oorzaken/gevolgen en
voorbeelden zijn compacte studie-uitleg op HAVO 5-niveau. Waar de syllabus concrete
voorbeelden of accenten geeft, zijn die zoveel mogelijk verwerkt.
Gebruikstip: leer per kenmerkend aspect vooral 1) wat het betekent, 2) een oorzaak-
gevolgverband en 3) minimaal één passend historisch voorbeeld.
Examenjaar 2027
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
,Overzicht tijdvakken
Tijdvak Naam Periode KA-nummers
Tijd van ontdekkers en
5 1500-1600 18-22
hervormers
Tijd van regenten en
6 1600-1700 23-26
vorsten
Tijd van pruiken en
7 1700-1800 27-30
revoluties
Tijd van burgers en
8 1800-1900 31-36
stoommachines
Tijd van de
9 1900-1950 37-44
wereldoorlogen
Tijd van televisie en
10 vanaf 1950 45-49
computer
Let op bij bronvragen: je moet een onbekende bron kunnen koppelen aan een kenmerkend aspect en
vervolgens met concrete informatie uit de bron uitleggen waarom die koppeling klopt.
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
, Tijdvak 5 - Tijd van ontdekkers en hervormers
1500-1600 | Renaissancetijd / 16e eeuw
18. Het begin van de Europese overzeese expansie
Wat betekent dit? Vanaf het einde van de 15e eeuw gingen Europese zeevaarders op zoek naar nieuwe
zeeroutes naar Azië en andere gebieden. Hierdoor ontstonden directe contacten tussen Europa, Afrika, Azië en
Amerika en begon Europa zijn invloed overzee sterk uit te breiden.
Belangrijkste • Zoektocht naar handelsroutes en kostbare producten zoals specerijen.
oorzaken • Verbeteringen in scheepvaart, navigatie en cartografie; concurrentie tussen
Europese vorsten.
Belangrijkste • Europese kolonisatie en handel over grote afstanden.
gevolgen • Grote gevolgen voor inheemse bevolkingen door oorlog, uitbuiting en ziekten;
groei van een wereldeconomie.
Voorbeelden / • Columbus en de Europese ontdekking van Amerika (1492).
personen • Vasco da Gama en de zeeroute naar India (1498).
Belangrijke overzeese expansie • ontdekkingsreizen • kolonisatie • wereldeconomie
begrippen
19. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
Wat betekent dit? In de renaissance kwam meer aandacht voor de mens, het aardse leven en individuele
talenten. Mensen gingen kritischer kijken naar traditionele ideeën en toonden meer belangstelling voor
natuuronderzoek en de wereld om hen heen.
Belangrijkste • Groeiende welvaart in Italiaanse steden en contact met klassieke teksten.
oorzaken • Humanisten wilden bronnen zelf bestuderen en kennis kritisch onderzoeken.
Belangrijkste • Meer nadruk op individuele ontplooiing en kritisch denken.
gevolgen • Een voedingsbodem voor nieuwe wetenschap en kritiek op kerkelijke tradities.
Voorbeelden / • Leonardo da Vinci als voorbeeld van brede wetenschappelijke en artistieke
personen belangstelling.
• Erasmus en het christelijk humanisme.
Belangrijke renaissance • humanisme • mensbeeld • wereldbeeld • kritisch bronnenonderzoek
begrippen
20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
Wat betekent dit? Renaissancegeleerden en kunstenaars bestudeerden opnieuw de cultuur van de Grieken en
Romeinen. Klassieke ideeën en vormen werden nagevolgd in kunst, architectuur, literatuur en onderwijs.
Belangrijkste • Herontdekking en verspreiding van Griekse en Romeinse teksten.
oorzaken • Rijke stadsbesturen en vorsten stimuleerden kunst en geleerdheid.
Belangrijkste • Klassieke bouw- en kunstvormen keerden terug.
gevolgen • Het humanisme kreeg grote invloed op onderwijs en cultuur.
Voorbeelden / • Renaissancebouwkunst met zuilen, koepels en symmetrie.
personen • Humanisten die teksten uit de Oudheid bestudeerden.
Belangrijke klassieke Oudheid • humanisme • renaissancekunst • bouwkunst
begrippen
HAVO 5 Geschiedenis - Kenmerkende aspecten tijdvak 5 t/m 10
