samenvatting Estate Planning (JUR-4ESTATEPLAN)

TENTAMEN ESTATE PLANNING

Week 1, 2 en 3 – Algemene beginselen in estate planning
Voordat je begint met estate planning eerst alles in kaart brengen. Dan weet je ook waar je kunt adviseren.

Wat is estate planning?
 Een generalistisch specialisme, een vakgebied waar diverse civielrechtelijke en fiscale rechtsgebieden bijeenkomen en
geïntegreerd worden aangepakt rondom het overlijden van een persoon. Het is gericht op het gestructureerd regelen van
overgang van het (familie)vermogen naar (meestal) de volgende generatie en het (tijdelijk) beheer van dat vermogen na
overlijden. Het kan worden gezien als een sluitstuk op de financiële planning van een persoon.
Een estate planner houdt zich bezig met de periode voor overlijden en na overlijden  testamenten, levenstestamenten,
beheer en bewind etc.

Generalistisch ziet op civiele en fiscale aspecten  we beginnen EERST met het civiele recht, DAARNA pas met
belastingbesparing.
 Op wie moet het vermogen overgaan en onder welke condities?

 De ideale estate planner is notarieel jurist (van beide markten thuis). De accountant, belastingadviseur, estate planner
specialisten zijn ermee bezig.
 De estate planner bekijkt alles door de bril van de dood (beheerst al hetgeen vanuit de invalshoek ‘overlijden’ van
belang is)

De estate planner is cherry picking 

Schenken en belasting besparen
 Kun je d.m.v. schenken erfbelasting besparen? Je kunt de vrijstellingen benutten. Hierdoor neemt vermogen af, dus
uiteindelijk minder erfbelasting verschuldigd. LET OP: 180-dagentermijn.

 Kun je d.m.v. schenken de legitieme beperken? In beginsel niet, want schenkingen worden bijgeteld bij de legitimaire
massa. MAAR let op de termijn van 5 jaar. Er wordt gekeken naar de waarde ten tijde van de gift.

VOORBEELD: aandelen schenken aan drie kinderen met een waarde van 100. Dit wordt bij geplust bij de legitimaire massa.
Als later de waarde 200 wordt, dan kijken we naar de waarde ten tijde van de gift, DUS 100.
 Wat gebeurt er als het blooteigendom van de aandelen wordt geschonken (schenker blijft vruchtgebruiker)? Ten
tijde van schenken is het 100 waard, later wordt het 200 waard. Bij overlijden wordt o.g.v. art. 10 SW wel belast
over 200!
 Hoe zit dit bij de legitieme portie? Als het gaat om giften waarbij het genot wordt voorbehouden (art. 4:66 lid 2
BW), dan kijken we naar de waarde onmiddellijk na overlijden, DUS 200.
 Hoe zit het als de aandelen niet worden geschonken, maar worden verkocht? Voor art. 10 SW maakt dit geen
verschil! MAAR je komt alleen terecht in art. 4:66 lid 2 BW als sprake is van een schenking en NIET als sprake is van
een gift.
 Niet het blooteigendom van de aandelen verkopen en dezelfde dag de koopprijs kwijtschelden, want dan is sprake
van een ‘samenstel van rechtshandelingen’ in de zin van art. 10 SW.

Kenmerken van estate planning
Alle drie de praktijken (familierecht, ondernemingsrecht en vastgoed) hebben met elkaar te maken. Estate planning is heel
breed  T-shaped model:
 Het is afkomstig van de letter T en op de ligger staan allerlei verschillende rechtsgebieden.
- Erfrecht, schenkrecht, relatievermogensrecht, personen- en familierecht, levensverzekeringsrecht,
internationaal privaatrecht, ondernemingsrecht, sociaal zekeringsrecht, inkomstenbelasting,
vennootschapsbelasting, overdrachtsbelasting, successiewet en internationaal belastingrecht etc.
 Bij al die rechtsgebieden horen verschillende uitspraken. Voorbeelden:
- Voor een schenking door echtgenoot heb je toestemming nodig van de andere echtgenoot o.g.v. art. 1:88
BW. Zonder toestemming is een schenking door de andere echtgenoot vernietigbaar (art. 1:89 BW). MAAR
die toestemmingsvrijstelling geldt alleen als de echtgenoot in NL woont.
- HR 10 november 2023  man heeft in verleden een testament opgesteld en voormalige vriendin benoemd
als erfgenaam. Man is hertrouwd, maar heeft nog dat testament. Als man overlijdt, erft de voormalige
vriendin dan de helft van het huis? In testament kan een clausule staan dat het testament vervalt als de
relatie is beëindigd. MAAR als zo’n clausule er niet in staat, dan moet het testament worden uitgelegd. Dan
kan het zijn dat het testament vervalt.

 Je moet van alle verschillende rechtsgebieden iets weten, je moet over de schutting kijken en overal aan denken.


1

,Schijf van vijf
Dit is een hulpmiddel:
1. Relatievermogensrecht
 Het huwelijksvermogensrechtelijke regime bepaalt de omvang en samenstelling van de nalatenschap
- Notamail 2022/4  de notaris moet altijd wijzen op het aangaan van een geregistreerd partnerschap om
erfbelasting te besparen (recht op de grote vrijstelling en lage tarief van toepassing).
- Notamail 2025/88  erflater was 2,5 maand voor overlijden een gp aangegaan met doktersassistente (X) die hem
thuiszorg had verleend. Het gp zou leiden tot minder erfbelasting. X was gehuwd en is eerst nog gescheiden van
haar echtgenoot.
Het Hof heeft geoordeeld dat GEEN sprake is van fraus legis, zodat X recht heeft op de SW-vrijstelling en het tarief
voor partners. Zolang sprake is van een zorgplicht over en weer, kan het geregistreerd partnerschap een reële
praktische betekenis hebben. Zelfs indien een geregistreerd partner daarnaast feitelijk een affectieve relatie met
iemand anders heeft, heeft dat geen invloed op de zorgverplichting van die geregistreerd partner tegenover de
ander. Pas wanneer sprake is van fiscaal geconstrueerde situaties, kan sprake zijn van misbruik.
Notamail 2024/38  ook op het sterfbed kun je nog een ongelijke breukdelengemeenschap aangaan (HR 16
februari 2024). M en V waren (in 2015) gehuwd in wettelijke gemeenschap van goederen. De echtgenoten waren
echter 1,5 maand vóór het overlijden van M huwelijkse voorwaarden aangegaan waarbij zij onder verwijzing naar
artikel 1:121 BW zijn overeengekomen dat M zal zijn gerechtigd tot 10% van zowel de schulden als goederen van
de gemeenschap en V tot 90% daarvan.
 HR heeft geoordeeld dat een ongelijke breukdelengemeenschap in beginsel NIET leidt tot schenk- en
erfbelasting. Het aangaan van huwelijkse voorwaarden leidt niet tot een schenking, omdat nog geen sprake is van
een eenzijdige vermogensverschuiving tussen echtgenoten (HR 28 januari 1959, HR 17 maart 1971 en HR 7 mei
2021). Dit is NIET anders indien echtgenoten voor ongelijke aandelen zullen zijn gerechtigd tot de goederen die tot
de gemeenschap behoren.
MAAR het aangaan van hvw kan in uitzonderlijke gevallen wel worden aangeduid als fraus legis (wetsontduiking):
o Het ontgaan van erfbelasting is het doorslaggevende motief geweest voor het aangaan van hvw;
o Het in strijd zou komen met het doel en strekking van art. 1.1.1 SW als de vermogensverschuiving ten gevolge
van het aangaan van hvw en het vervolgens overlijden van een van de echtgenoten niet zou worden
aangemerkt als een verkrijging krachtens erfrecht.
 Een zodanige strijd met doel en strekking van artikel 1.1.1 SW doet zich voor bij huwelijkse voorwaarden als de
onderhavige indien op het moment van aangaan daarvan zo goed als zeker is dat de echtgenoot die daardoor voor
het kleinste deel is gerechtigd tot de gemeenschap eerder zal overlijden dan de andere echtgenoot en dat
daardoor de hiervoor bedoelde vermogensverschuiving zich zal voltrekken. In zo’n geval moet worden
aangenomen dat de wijziging in de gerechtigdheid tot het gezamenlijke vermogen geen andere praktische
betekenis kon hebben dan het vermijden van erfbelasting (HR 15 maart 2013).
 De HR verwerpt het betoog dat de fictie van art. 11 lid 2/lid 4 SW van toepassing is: art. 11 lid 2 SW geldt NIET
voor bedingen in hvw EN art. 11 lid 4 SW geldt alleen als de langstlevende meer verkrijgt dan zijn/haar aandeel in
de huwelijksgemeenschap voor ontbinding ervan (dus meer krijgen dan 90%).
- Notamail 2018/305  het hoort tot de verantwoordelijkheid van een kandidaat-notaris om de consequenties van
het huwelijksgoederenregime voor de nalatenschap met de man en vrouw te bespreken om te kunnen vaststellen
wat hun wensen waren. Je moet altijd alle informatie onderzoeken.
- Notamail 2019/169  de notaris had bij het opstellen van de testamenten voor echtpaar niet gelet op hvw die
een facultatief verrekenbeding bevatten. Er geldt een zwaarwegende zorgplicht. En finaal verrekenbeding moet
een verplicht finaal wederkerig verrekenbeding zijn om ficties in de SW te voorkomen, dus NIET facultatief en
eenzijdig.
2. Erfrecht
3. Schenking
4. Levensverzekering, pensioen (nabestaandenpensioen) en sociale zekerheid
- Notamail 2015/48  het behoort tot de zorgplicht van een notaris om zijn dossier te onderbouwen met relevante
stukken. In de polis stond dat de uitkering van de levensverzekering terechtkomt bij de weduwe. In dit geval ging
het om een samenwoner en niet om een weduwe, dus zij kreeg de uitkering niet. Notaris kon in dit geval aantonen
dat hij erop gewezen had.
5. Internationaal
 Een notaris kan zich disculperen als het recht niet voor de hand ligt (specialist van dat land).
Notamail 2020/32  volgens Russische recht vangt termijn waarbinnen rechtsvordering aanhangig moet zijn
gemaakt aan op moment dat degene die zich beroept op vernietiging wist of bekend had behoren te zijn met
bewuste transactie en die termijn is 1 jaar.
- Notamail 2021/269  een buitenlandse erfenis of schenking zonder uitsluitingsclausule valt in de NLse
huwelijksgemeenschap, tenzij uit de omstandigheden blijkt dat de erflater of schenker dat niet heeft beoogd.
Eventueel als notaris de vraag stellen of men nog erfenissen verwacht uit het buitenland.
- Notamail 2022/29  notaris heeft niet gewezen op mogelijkheid om Franse erfbelasting te vermijden door
huwelijk of samenlevingscontract naar Frans recht te sluiten waardoor X in aanmerking zou zijn gekomen voor


2

, algehele vrijstelling voor partners in Frankrijk. Op het moment dat er iets met buitenlands recht is, moet je
mensen erop wijzen dat zij een deskundige inschakelen op dat terrein.

 Je moet de schijf van vijf er ALTIJD bij pakken! Je moet alles vanuit alle posities bekijken (‘elk nadeel heeft z’n voordeel en
elk voordeel heeft z’n nadeel’).

VOORBEELD: echtgenoot bij overlijden 1 miljoen euro geven. Hoe zou je dat regelen?
 Meest eenvoudige oplossing is het opnemen van een legaat in testament.
 Gemeenschap van 1 miljoen  MAAR let op risico echtscheiding dat bij leven gedeeld moet worden.
 Schenking onder opschortende vw van overlijden en andere echtgenoot moet nog leven.
 Levensverzekering afsluiten op mijn leven voor een bedrag van 1 miljoen euro.

Conclusie: de notaris heeft een belehrungspflicht  hoe makkelijk is het om advies te geven en welke schade leidt cliënt als
ik daar niks over zeg.

Algemene checklist voor notarissen
 Deontologie

Disagreement
Notaris moet afspraken die mensen maken vastleggen. Dit voorkomt later een procedure/onenigheid.
 Notamail 2017/177  een akte kan waterdicht zijn, maar je moet altijd nagaan wat een akte voor een gedoe voor
anderen kan opleveren. Je moet het dossier op orde hebben om te voorkomen dat gedoe ontstaat. Daarnaast een
deskundige inschakelen bij twijfel aan wilsbekwaamheid erflater.

Death
We moeten kijken wat het vermogen is van cliënt en waar het naartoe gaat als ontvanger van erfenis/schenking overlijdt.
 Notamail 2022/60  je moet als notaris aan de orde stellen wat er gebeurt met nalatenschap bij tweede
overlijden. Bijv. om te voorkomen dat het naar de stieffamilie gaat, kan een tweetrapsmaking wordt gemaakt.
 Notamail 2018/248  een uitsluitingsclausule zorgt ervoor dat de nalatenschap niet in gemeenschapsvermogen
terechtkomt maar in privévermogen.
 Notamail 2020/109  door een testament op te stellen wordt voorkomen dat familie van de ene echtgenoot er
met de buit vandoor gaat indien de andere echtgenoot kort voor hem of haar overlijdt.

Divorce
 Notamail 2017/312  altijd nagaan of men ook vermogen wil delen bij echtscheiding.
 Notamail 2019/84  notaris moet altijd het echtscheidingsrisico in beeld brengen. Zodra je ziet dat mensen
vermogen overhevelen, moet notaris erop wijzen dat je dit kwijt kunt zijn bij echtscheiding.
 Notamail 2022/80  notaris moet men apart nemen om te wijzen op gevolgen van echtscheiding.

Disaster
Je moet rekening houden dat mensen in de financiële problemen kunnen komen.
 Notamail 2023/261  als je vorderingen en schulden creëert in verhoudingen, moet je de vraag stellen of men
een hypotheekrecht wil vestigen.
 Notamail 2019/222  Novitaris-kwestie: onder bijzondere omstandigheden moet je rekening houden met
belangen van derden. Als belangen van derden spelen, moet je je afvragen of je je dienst mag verlenen.
 Notamail 2017/283  Novitaris: de HR verduidelijkt de rol van de notaris wanneer belangen van derden mogelijk
in het geding zijn: spanningsplicht tussen ministerieplicht en plicht tot dienstweigering. De rol van de notaris in het
rechtsverkeer brengt mee dat hij onder bijzondere omstandigheden ook zorg moet dragen voor de belangen van
derden die mogelijk betrokken zijn bij de verlangde ambtsverrichtingen. Deze zorgplicht kan ervoor zorgen dat de
notaris gegronde redenen heeft om de dienst te weigeren. Verleent hij deze toch, dan kan dit mogelijk leiden tot
de civielrechtelijke aansprakelijkheid (wanprestatie of OD) van de notaris jegens de betrokken derden.

Disability
Erflater of ontvanger kan wilsonbekwaam raken.
 Notamail 2025/254  als iemand wilsonbekwaam is, is diegene niet meer in staat om rechtshandelingen te
verrichten en zijn deze vernietigbaar. Een levenstestament kan een oplossing zijn tijdens leven, waarin je aangeeft
wat er met je vermogen moet gebeuren. Als dit niet het geval is, heb je de rechter nodig voor bewind. Je moet als
notaris buiten de opdracht kijken en de vraag stellen of sprake is van een levenstestament etc.
 Notamail 2019/159  notaris heeft een eigen verantwoordelijkheid om te controleren of de inhoud van de
testamenten overeenstemt met de wensen van de cliënten. Een notaris mag zich niet uitsluitend baseren op
informatie van derden (zoals een erfrechtplanner). Hij moet zelf actief doorvragen en verifiëren of de akte de
werkelijke wil van de testateurs weergeeft, zeker als hij hen niet eerder kende.



3

,  Notamail 2019/42  een schenking aan (minderjarige) kinderen mag geen middel zijn om hun gedrag of
levensstijl langdurig te sturen. Notarissen moeten alert zijn op onredelijke, moraliserende of niet-objectief
toetsbare voorwaarden bij schenkingen of bewindconstructies. Bovendien kunnen alleen de ouders of
voogden namens minderjarigen schenkingen aanvaarden, eventueel met machtiging van de kantonrechter als er
lasten of voorwaarden aan verbonden zijn.
 Notamail 2024/256  een notaris hoeft een testateur niet altijd onder vier ogen te spreken, mits hij of zij kan
verantwoorden waarom dat niet nodig was. De notaris moet wel aantoonbaar zorgvuldig onderzoeken of sprake is
van vrije wilsvorming — zeker bij (samengestelde) gezinnen of mogelijke beïnvloeding door een partner.
Documenteren en motiveren van de gemaakte afwegingen is cruciaal, zodat later inzichtelijk is waarom is
afgeweken van de gebruikelijke werkwijze.

Difficulty
 Notamail 2024/28  notaris heeft informatieplicht die kan omslaan in belehrungspflicht. MAAR als mensen het
echt niet begrijpen, moet je dienstweigeren.

Documents
Zoveel mogelijk vastleggen. Men kan dan niet zeggen dat het niet is besproken als het misgaat.
 Notamail 2016/45  notariële voorlichting moet uit aantekeningen en brieven blijken. Alles wat wordt besproken,
moet min of meer worden vastgelegd.

Disclaimer
Je moet ervoor zorgen dat je dingen van je afschuift en een deskundige adviseert als je er GEEN verstand van hebt en dit
goed vastleggen.
 Notamail 2024/151  een Belehrungsclausule of standaardwaarschuwing in de akte volstaat niet als naleving van
de informatie- en zorgplicht bij risicovolle transacties. De notaris moet zich persoonlijk en actief overtuigen van
het begrip en de wilsvorming van de cliënt, vooral bij speculatieve beleggingen, volmachten en kwetsbare
partijen. Daarnaast kan de notaris ook jegens derden (zoals een echtgenoot) aansprakelijk zijn als hij weet of
behoort te weten dat een transactie hun financiële belangen kan schaden.
 Notamail 2024/225  een notaris mag onder voorwaarde vertrouwen op betrokkenheid van externe fiscalist.

 De vraag is op welke groep de notaris zich gaat richten: op alle groepen richten, kan het zijn dat je niet alle aspecten van
estate planning meeneemt. Als je je richt op de onderste groep, haal je meer omzet.




4