Inhoud
Deel A - Vrijwilligers veranderen..............................................................................................5
Hoofdstuk 1 - Vrijwilligers veranderen zelf..............................................................................6
1.1 De doorgaande lijn..........................................................................................................6
Een langzaam proces van uitholling..................................................................................6
De we-doen-het-samenleving............................................................................................7
1.2 De cycli...........................................................................................................................7
Cyclus tussen beroepskracht en vrijwilliger......................................................................7
Cyclus van doelgroepgericht vrijwilligersbeleid................................................................7
Cyclus van de niet-vergrijzende vereniging......................................................................7
1.3 De trends........................................................................................................................7
Vrijwilligerswerk in onderling verband en fluïde vormen van vrijwillige inzet...................8
Oneindige variatie.............................................................................................................8
Vrijwilligerswerk via derde partijen en medewerkersvrijwilligerswerk..............................8
Geleide vrijwilligers............................................................................................................8
Vrijwilligerswerk als middel...............................................................................................9
Dreigende overbelasting...................................................................................................9
Risicoreflex en regeltsunami.............................................................................................9
1.4 En dan nog een trend: de opkomst van AI......................................................................9
Praktisch niveau................................................................................................................9
Organisatorisch niveau......................................................................................................9
Filosofisch-ethisch niveau................................................................................................10
Hoofdstuk 2 - Vrijwilligers veranderen de wereld..................................................................10
2.1 Solidariteit als kernwaarde...........................................................................................10
2.2 Vrijwilligers aller landen ...............................................................................................10
2.3 Handen uit de mouwen.................................................................................................11
2.4 Spiegel, hofnar, luis......................................................................................................11
Hoofdstuk 3 - De waarden van vrijwilligerswerk....................................................................11
3.1 Waarden voor de vrijwilliger.........................................................................................12
3.2 Waarden voor de ontvanger.........................................................................................12
3.3 Waarden voor de organisatie........................................................................................12
Het toegevoegdewaardenmodel......................................................................................12
3.4 Waarden voor de samenleving.....................................................................................14
Hoofdstuk 4 - Het ecosysteem van vrijwilligerswerk.............................................................14
Vier manieren van kijken naar vrijwilligerswerk.................................................................14
4.1 Vrijwillige energie als natuurlijke (hulp)bron................................................................15
1
, The tragedy of the commons...........................................................................................15
Duurzaam beheren van vrijwillige energie......................................................................15
De transformator van vrijwillige energie.........................................................................15
4.2 Veerkrachtige vrijwilligersorganisaties.........................................................................15
Diversiteit........................................................................................................................16
Overvloed........................................................................................................................16
Decentralisatie.................................................................................................................16
Lerend vermogen.............................................................................................................16
4.3 Florerend vrijwilligerswerk............................................................................................17
Een eeuwige cyclus.........................................................................................................17
Floreren is een proces.....................................................................................................17
Floreren kan alleen in een ecosysteem...........................................................................17
Wat zorgt voor florerend vrijwilligerswerk?.....................................................................17
Hoofdstuk 6 – De opbouw van de reis....................................................................................18
6.1 Het belang van contact....................................................................................................19
6.2 Onderdeel 1: Bewustwording...........................................................................................19
6.2.1 Self-determination theory..........................................................................................19
6.2.2 Prosociaal gedrag......................................................................................................20
6.2.3 Betrokkenheid als sleutel...........................................................................................20
6.2.4 Imago, identiteit en positieve beeldvorming.............................................................21
6.3 Onderdeel 2: Overweging................................................................................................22
6.3.1 De functionele benadering........................................................................................22
6.3.2 De framingtheorie......................................................................................................22
6.3.3 Het psychologisch contract........................................................................................23
6.3.4 Volunteerability: meer dan motivatie........................................................................23
6.3.5 Vinden van vrijwilligers..............................................................................................24
6.3.6 Wat gaan vrijwilligers doen........................................................................................25
6.4 Onderdeel 3: Match..........................................................................................................25
6.4.1 Profiel?.......................................................................................................................25
6.4.2 Wederkerige verkenning............................................................................................25
6.4.3 Vastleggen.................................................................................................................26
6.5 Onderdeel 4: Begeleiding.................................................................................................26
6.5.1 Aan boord nemen......................................................................................................26
6.5.2 Begeleiden van vaste, flexibele en geleide vrijwilligers............................................27
6.5.3 Herkennen, erkennen, waarderen en belonen..........................................................28
6.5.4 Het voortgangsgesprek.............................................................................................28
6.6 Onderdeel 5: Behoud.......................................................................................................29
2
, 6.6.1 Engageability: de inzetbaarheid van vrijwilligers......................................................29
6.6.2 Volgen van vrijwilligers..............................................................................................30
6.6.3 De loopbaan van de vrijwilliger.................................................................................31
6.6.4 Deskundigheidsbevordering......................................................................................31
6.6.5 Invloed en positie van vrijwilligers.............................................................................32
6.7 Onderdeel 6: Volgende stap............................................................................................32
6.7.1 Duurzame inzet van vrijwillige energie......................................................................32
6.7.2 Afscheid nemen.........................................................................................................32
6.7.3 Ambassadeurs, opstap en draaideur.........................................................................33
6.7.4 Het exitgesprek.........................................................................................................34
Kernbegrippen hoofdstuk 6....................................................................................................34
Hoofdstuk 7 – Meebewegen met vrijwilligers.........................................................................36
7.1 Visie op het werken met vrijwilligers...............................................................................36
7.1.1 Het belang van een visie...........................................................................................36
7.1.2 De veranderingstheorie als hulpmiddel.....................................................................37
7.1.3 Werken met vrijwilligers buiten je organisatie..........................................................38
7.2 De ontwikkeling van de organisatie.................................................................................38
7.2.1 De stadia van organiseren.........................................................................................38
7.2.2 De manier van organiseren.......................................................................................39
7.2.3 De driedeling van Handy plus twee toevoegingen....................................................40
7.2.4 De verhouding tussen vrijwilligers en beroepskrachten............................................41
7.2.5 De verhouding tussen soorten vrijwilligers................................................................41
7.2.6 De rechtsvorm...........................................................................................................42
7.3 Positie en wetgeving........................................................................................................43
7.3.1 Inzet en coördinatie...................................................................................................43
7.3.2 Grenzen aan vrijwillige inzet......................................................................................44
7.3.3 Invloed, inspraak en medezeggenschap...................................................................44
7.3.4 De rechtspositie van vrijwilligers...............................................................................45
7.3.5 Wettelijke regelingen.................................................................................................45
7.3.6 Veiligheidsbeleid........................................................................................................46
7.4 Naar een duurzaam en toekomstbestendig vrijwilligersbeleid........................................47
7.4.1 Instroom, doorstroom en uitstroom...........................................................................47
7.4.2 De vrijwilligersorganisatie als reisbureau..................................................................48
Kernbegrippen hoofdstuk 7....................................................................................................49
Deel C – Het fenomeen vrijwilligerswerk................................................................................51
Hoofdstuk 9 – Wat is vrijwilligerswerk?..................................................................................52
9.1 Drie samenhangende niveaus......................................................................................52
3
, 9.2 Vrijwilligerswerk is een beloningssysteem...................................................................52
9.3 Is vrijwilligerswerk onbetaald?......................................................................................52
9.4 Is vrijwilligerswerk onverplicht?....................................................................................52
9.5 Is het ten dienste van anderen of de samenleving?.....................................................53
9.6 Is het in enig organisatorisch verband?........................................................................53
9.7 Inclusieve omschrijvingen.............................................................................................53
9.8 Wat is vrijwilligerswerk niet?........................................................................................54
Hoofdstuk 10 – Wat is een vrijwilligersorganisatie?...............................................................55
10.1 Wie zit er aan het stuur?.............................................................................................55
Vrijwilligergestuurde organisaties...................................................................................55
Vrijwilligersondersteunde organisaties............................................................................55
Hybride organisaties........................................................................................................55
10.2 Typen organisaties......................................................................................................56
Hoofdstuk 11 – De infrastructuur van het vrijwilligerswerk...................................................57
11.1 Landelijke vrijwilligersorganisaties en beroepsorganisaties.......................................57
11.2 De rol van gemeenten................................................................................................57
11.3 De rol van de landelijke overheid...............................................................................58
Hoofdstuk 12 – Wie doen vrijwilligerswerk?...........................................................................60
12.1 Aantallen vrijwilligers en de betekenis van percentages...........................................60
12.2 Zijn alle vrijwilligers in beeld?.....................................................................................60
12.3 Wie zijn al die vrijwilligers?.........................................................................................60
Gender.............................................................................................................................60
Leeftijd.............................................................................................................................61
Opleiding, werk, inkomen en religie................................................................................61
12.4 Waar en hoe zijn mensen vrijwillig actief?..................................................................61
Hoofdstuk 13 – Diversiteit in vrijwilligerswerk.......................................................................62
13.1 Het nut van diversiteit................................................................................................62
13.2 De invloed van generatie............................................................................................62
13.3 De invloed van levensfase, transitiemomenten en life-events...................................62
Levensfasen.....................................................................................................................62
Transitiemomenten en life-events...................................................................................63
13.4 De invloed van culturele achtergrond........................................................................63
13.5 Inclusie in de praktijk..................................................................................................63
Hoofdstuk 14 – Vrijwilligersreizen in Nederland.....................................................................65
Epiloog – Een veerkrachtig ecosysteem.................................................................................66
Eén voor allen of samen voor ons eigen?...........................................................................66
Concurrentie of samenwerking?.........................................................................................66
4
Deel A - Vrijwilligers veranderen..............................................................................................5
Hoofdstuk 1 - Vrijwilligers veranderen zelf..............................................................................6
1.1 De doorgaande lijn..........................................................................................................6
Een langzaam proces van uitholling..................................................................................6
De we-doen-het-samenleving............................................................................................7
1.2 De cycli...........................................................................................................................7
Cyclus tussen beroepskracht en vrijwilliger......................................................................7
Cyclus van doelgroepgericht vrijwilligersbeleid................................................................7
Cyclus van de niet-vergrijzende vereniging......................................................................7
1.3 De trends........................................................................................................................7
Vrijwilligerswerk in onderling verband en fluïde vormen van vrijwillige inzet...................8
Oneindige variatie.............................................................................................................8
Vrijwilligerswerk via derde partijen en medewerkersvrijwilligerswerk..............................8
Geleide vrijwilligers............................................................................................................8
Vrijwilligerswerk als middel...............................................................................................9
Dreigende overbelasting...................................................................................................9
Risicoreflex en regeltsunami.............................................................................................9
1.4 En dan nog een trend: de opkomst van AI......................................................................9
Praktisch niveau................................................................................................................9
Organisatorisch niveau......................................................................................................9
Filosofisch-ethisch niveau................................................................................................10
Hoofdstuk 2 - Vrijwilligers veranderen de wereld..................................................................10
2.1 Solidariteit als kernwaarde...........................................................................................10
2.2 Vrijwilligers aller landen ...............................................................................................10
2.3 Handen uit de mouwen.................................................................................................11
2.4 Spiegel, hofnar, luis......................................................................................................11
Hoofdstuk 3 - De waarden van vrijwilligerswerk....................................................................11
3.1 Waarden voor de vrijwilliger.........................................................................................12
3.2 Waarden voor de ontvanger.........................................................................................12
3.3 Waarden voor de organisatie........................................................................................12
Het toegevoegdewaardenmodel......................................................................................12
3.4 Waarden voor de samenleving.....................................................................................14
Hoofdstuk 4 - Het ecosysteem van vrijwilligerswerk.............................................................14
Vier manieren van kijken naar vrijwilligerswerk.................................................................14
4.1 Vrijwillige energie als natuurlijke (hulp)bron................................................................15
1
, The tragedy of the commons...........................................................................................15
Duurzaam beheren van vrijwillige energie......................................................................15
De transformator van vrijwillige energie.........................................................................15
4.2 Veerkrachtige vrijwilligersorganisaties.........................................................................15
Diversiteit........................................................................................................................16
Overvloed........................................................................................................................16
Decentralisatie.................................................................................................................16
Lerend vermogen.............................................................................................................16
4.3 Florerend vrijwilligerswerk............................................................................................17
Een eeuwige cyclus.........................................................................................................17
Floreren is een proces.....................................................................................................17
Floreren kan alleen in een ecosysteem...........................................................................17
Wat zorgt voor florerend vrijwilligerswerk?.....................................................................17
Hoofdstuk 6 – De opbouw van de reis....................................................................................18
6.1 Het belang van contact....................................................................................................19
6.2 Onderdeel 1: Bewustwording...........................................................................................19
6.2.1 Self-determination theory..........................................................................................19
6.2.2 Prosociaal gedrag......................................................................................................20
6.2.3 Betrokkenheid als sleutel...........................................................................................20
6.2.4 Imago, identiteit en positieve beeldvorming.............................................................21
6.3 Onderdeel 2: Overweging................................................................................................22
6.3.1 De functionele benadering........................................................................................22
6.3.2 De framingtheorie......................................................................................................22
6.3.3 Het psychologisch contract........................................................................................23
6.3.4 Volunteerability: meer dan motivatie........................................................................23
6.3.5 Vinden van vrijwilligers..............................................................................................24
6.3.6 Wat gaan vrijwilligers doen........................................................................................25
6.4 Onderdeel 3: Match..........................................................................................................25
6.4.1 Profiel?.......................................................................................................................25
6.4.2 Wederkerige verkenning............................................................................................25
6.4.3 Vastleggen.................................................................................................................26
6.5 Onderdeel 4: Begeleiding.................................................................................................26
6.5.1 Aan boord nemen......................................................................................................26
6.5.2 Begeleiden van vaste, flexibele en geleide vrijwilligers............................................27
6.5.3 Herkennen, erkennen, waarderen en belonen..........................................................28
6.5.4 Het voortgangsgesprek.............................................................................................28
6.6 Onderdeel 5: Behoud.......................................................................................................29
2
, 6.6.1 Engageability: de inzetbaarheid van vrijwilligers......................................................29
6.6.2 Volgen van vrijwilligers..............................................................................................30
6.6.3 De loopbaan van de vrijwilliger.................................................................................31
6.6.4 Deskundigheidsbevordering......................................................................................31
6.6.5 Invloed en positie van vrijwilligers.............................................................................32
6.7 Onderdeel 6: Volgende stap............................................................................................32
6.7.1 Duurzame inzet van vrijwillige energie......................................................................32
6.7.2 Afscheid nemen.........................................................................................................32
6.7.3 Ambassadeurs, opstap en draaideur.........................................................................33
6.7.4 Het exitgesprek.........................................................................................................34
Kernbegrippen hoofdstuk 6....................................................................................................34
Hoofdstuk 7 – Meebewegen met vrijwilligers.........................................................................36
7.1 Visie op het werken met vrijwilligers...............................................................................36
7.1.1 Het belang van een visie...........................................................................................36
7.1.2 De veranderingstheorie als hulpmiddel.....................................................................37
7.1.3 Werken met vrijwilligers buiten je organisatie..........................................................38
7.2 De ontwikkeling van de organisatie.................................................................................38
7.2.1 De stadia van organiseren.........................................................................................38
7.2.2 De manier van organiseren.......................................................................................39
7.2.3 De driedeling van Handy plus twee toevoegingen....................................................40
7.2.4 De verhouding tussen vrijwilligers en beroepskrachten............................................41
7.2.5 De verhouding tussen soorten vrijwilligers................................................................41
7.2.6 De rechtsvorm...........................................................................................................42
7.3 Positie en wetgeving........................................................................................................43
7.3.1 Inzet en coördinatie...................................................................................................43
7.3.2 Grenzen aan vrijwillige inzet......................................................................................44
7.3.3 Invloed, inspraak en medezeggenschap...................................................................44
7.3.4 De rechtspositie van vrijwilligers...............................................................................45
7.3.5 Wettelijke regelingen.................................................................................................45
7.3.6 Veiligheidsbeleid........................................................................................................46
7.4 Naar een duurzaam en toekomstbestendig vrijwilligersbeleid........................................47
7.4.1 Instroom, doorstroom en uitstroom...........................................................................47
7.4.2 De vrijwilligersorganisatie als reisbureau..................................................................48
Kernbegrippen hoofdstuk 7....................................................................................................49
Deel C – Het fenomeen vrijwilligerswerk................................................................................51
Hoofdstuk 9 – Wat is vrijwilligerswerk?..................................................................................52
9.1 Drie samenhangende niveaus......................................................................................52
3
, 9.2 Vrijwilligerswerk is een beloningssysteem...................................................................52
9.3 Is vrijwilligerswerk onbetaald?......................................................................................52
9.4 Is vrijwilligerswerk onverplicht?....................................................................................52
9.5 Is het ten dienste van anderen of de samenleving?.....................................................53
9.6 Is het in enig organisatorisch verband?........................................................................53
9.7 Inclusieve omschrijvingen.............................................................................................53
9.8 Wat is vrijwilligerswerk niet?........................................................................................54
Hoofdstuk 10 – Wat is een vrijwilligersorganisatie?...............................................................55
10.1 Wie zit er aan het stuur?.............................................................................................55
Vrijwilligergestuurde organisaties...................................................................................55
Vrijwilligersondersteunde organisaties............................................................................55
Hybride organisaties........................................................................................................55
10.2 Typen organisaties......................................................................................................56
Hoofdstuk 11 – De infrastructuur van het vrijwilligerswerk...................................................57
11.1 Landelijke vrijwilligersorganisaties en beroepsorganisaties.......................................57
11.2 De rol van gemeenten................................................................................................57
11.3 De rol van de landelijke overheid...............................................................................58
Hoofdstuk 12 – Wie doen vrijwilligerswerk?...........................................................................60
12.1 Aantallen vrijwilligers en de betekenis van percentages...........................................60
12.2 Zijn alle vrijwilligers in beeld?.....................................................................................60
12.3 Wie zijn al die vrijwilligers?.........................................................................................60
Gender.............................................................................................................................60
Leeftijd.............................................................................................................................61
Opleiding, werk, inkomen en religie................................................................................61
12.4 Waar en hoe zijn mensen vrijwillig actief?..................................................................61
Hoofdstuk 13 – Diversiteit in vrijwilligerswerk.......................................................................62
13.1 Het nut van diversiteit................................................................................................62
13.2 De invloed van generatie............................................................................................62
13.3 De invloed van levensfase, transitiemomenten en life-events...................................62
Levensfasen.....................................................................................................................62
Transitiemomenten en life-events...................................................................................63
13.4 De invloed van culturele achtergrond........................................................................63
13.5 Inclusie in de praktijk..................................................................................................63
Hoofdstuk 14 – Vrijwilligersreizen in Nederland.....................................................................65
Epiloog – Een veerkrachtig ecosysteem.................................................................................66
Eén voor allen of samen voor ons eigen?...........................................................................66
Concurrentie of samenwerking?.........................................................................................66
4
