MD-K 5.9 Aandoeningen Tractus Uropoëticus in Zwangerschap & Kraamperiode
MD-K 5.9 Aandoeningen tractus uropoëticus in
zwangerschap en kraamperiode
Moduledoel 10. Je legt de pathofysiologie, diagnostiek, risico's en
beleidsopties uit van de meest voorkomende aandoeningen aan de tractus
uropoëticus tijdens de zwangerschap en de kraamperiode.
Hoofdstuk 1: Inleiding en Epidemiologische Context
Aandoeningen van de tractus uropoëticus behoren tot de meest frequent voorkomende medische
complicaties tijdens de zwangerschap en de kraamperiode (De Jonge et al., 2025; Mfnp H11).
Fysiologische adaptaties – waaronder progesteron-gemedieerde hypotonie van het gladde spierweefsel,
mechanische compressie van de ureteren door de graviditeit, en veranderingen in de blaasdynamiek –
creëren een unieke predispositie voor zowel infectieuze als niet-infectieuze urologische pathologie
(Kennisclip MD-K 5.9; Blackburn, 2017).
Klinisch variëren deze aandoeningen van mild verlopende klachten zoals stressincontinentie en
ongecompliceerde cystitis tot potentieel levensbedreigende ziektebeelden zoals acute pyelonefritis,
urosepsis, ernstige urineretentie met uterusatonie, en acute nierschade (NVOG, 2011; NHG, 2025; De
Jonge et al., 2025). Voor verloskundigen en overige geboortezorgprofessionals is diepgaande kennis van
de pathofysiologie, vroege diagnostiek en gestructureerde behandelprotocollen essentieel om
maternale en foetale morbiditeit effectief te beperken.
Hoofdstuk 2: Zwangerschapshydronefrose en Nierstuwing
2.1 Pathofysiologie en Etiologie
Hydronefrose – het uitzetten en verwijden van het nierbekken (pelvis renalis) en de nierkelken (calices)
– is een fysiologisch proces dat bij meer dan 80% tot 90% van de zwangeren optreedt, vaak al beginnend
vanaf de 7e zwangerschapsweek (Kennisclip MD-K 5.9; Mfnp H11). Het ontstaan berust op een
samenspel van hormonale en mechanische factoren:
Hormonale factoren: Stijgende spiegels van progesteron induceren hypotonie en relaxatie van het
gladde spierweefsel in de ureterwand. Daarnaast veroorzaakt progesteron een toename van het
bindweefsel in de distale uretersegmenten, wat tot een relatieve stenose leidt. Prostaglandines
verminderen tevens de ureterperistaltiek (Kennisclip MD-K 5.9; MD-K 5.9 WC Student).
Mechanische factoren: De uitbreidende uterus gravidus comprimeert de ureteren ter hoogte van de
bekkeningang (linea terminalis). Vanwege de fysiologische dextrorotatie van de uterus (veroorzaakt
door de aanwezigheid van het colon sigmoïdeum links) en de kruising met de a. iliaca en v. ovarica
dextra, is deze uitzetting aan de rechterzijde significant sterker aanwezig (Mfnp H11; De Jonge et
al., 2025).
Pagina 1
, MD-K 5.9 Aandoeningen Tractus Uropoëticus in Zwangerschap & Kraamperiode
2.2 Symptomatologie en Diagnostiek
In het overgrote deel van de gevallen verloopt zwangerschapshydronefrose asymptomatisch. Indien de
opstijgende druk in het nierbekken echter sterk toeneemt, ontstaat nierstuwing. Dit manifesteert zich
klinisch door aanhoudende of aanvalsgewijze pijn in de flank (zij/rug), soms uitstralend naar de
onderbuik (Kennisclip MD-K 5.9). Doordat de urine stagneert (urinestase), vormt het stilstaande
vloeistofreservoir een ideale voedingsbodem voor bacteriële proliferatie (opstijgende UWI) én voor het
neerslaan van kristallen (nierstenen) (Mfnp H11).
Bij het verloskundig lichamelijk onderzoek kan palpatie en het testen van slagpijn in de nierloges
aanwijzingen geven voor ernstige nierstuwing of weefselinvasie. Bij verdenking op pathologische
nierstuwing is verwijzing naar de 2e lijn geïndiceerd. Met behulp van echografie (nier-echo) kan de
graad van pyelum- en kelkdilatatie exact in kaart worden gebracht en kan de serum-nierfunctie
(creatinine, ureum) worden geëvalueerd (Kennisclip MD-K 5.9; NVU, 2023).
2.3 Beleidsopties en Prognose
Het verloskundig en urologisch beleid bij zwangerschapshydronefrose is primair conservatief:
Conservatieve maatregelen: Houdingsadviezen (zoals zijligging op de niet-aangedane zijde om de
druk van de uterus op de ureter te verminderen), adequate hydratatie en milde analgetica
(paracetamol; eventueel spasmolytica zoals butylscopolamine bij koliekachtige pijn) (De Jonge et al.,
2025).
Invasieve interventies (2e/3e lijn): Bij onhoudbare pijnklachten, achteruitgang van de nierfunctie
en/of gecombineerde infecties/stuwing worden via cystoscopie een retrograde ureterkatheter
(dubbel-J stent) geplaatst of een percutane nefrostomiekatheter ingebracht om de urineafvloed te
waarborgen (Kennisclip MD-K 5.9; NVU, 2023).
Na de bevalling herstellen de morfologische veranderingen van de ureteren en het nierbekken bij de
meeste vrouwen binnen 6 tot 8 weken (en uiterlijk 12 tot 16 weken) volledig naar de fysiologische
situatie (Mfnp H11).
Hoofdstuk 3: Urineweginfecties (UWI)
3.1 Indeling en Klinische Entiteiten
Urineweginfecties tijdens de zwangerschap en kraamperiode worden ingedeeld in drie klinische
hoofdvormen (Kennisclip MD-K 5.9; NHG, 2025; De Jonge et al., 2025):
Asymptomatische Bacteriurie (ASB): Aantonen van meer dan 10⁵ kolonavormende eenheden
(CFU)/ml van een enkele bacteriesoort in een zuiver opgevangen urinekweek, zonder dat de
zwangere mictieklachten heeft. Prevalentie: 2% tot 10%. Zonder behandeling ontwikkelt tot 30% van
deze vrouwen later in de zwangerschap een acute pyelonefritis (Mfnp H11; Gabbe, 2020).
Cystitis (Blaasontsteking): Symptomatische infectie die beperkt blijft tot de blaasmucosa. Klinische
symptomen: pijnlijke en branderige mictie (dysurie), frequente mictie van kleine beetjes
Pagina 2
MD-K 5.9 Aandoeningen tractus uropoëticus in
zwangerschap en kraamperiode
Moduledoel 10. Je legt de pathofysiologie, diagnostiek, risico's en
beleidsopties uit van de meest voorkomende aandoeningen aan de tractus
uropoëticus tijdens de zwangerschap en de kraamperiode.
Hoofdstuk 1: Inleiding en Epidemiologische Context
Aandoeningen van de tractus uropoëticus behoren tot de meest frequent voorkomende medische
complicaties tijdens de zwangerschap en de kraamperiode (De Jonge et al., 2025; Mfnp H11).
Fysiologische adaptaties – waaronder progesteron-gemedieerde hypotonie van het gladde spierweefsel,
mechanische compressie van de ureteren door de graviditeit, en veranderingen in de blaasdynamiek –
creëren een unieke predispositie voor zowel infectieuze als niet-infectieuze urologische pathologie
(Kennisclip MD-K 5.9; Blackburn, 2017).
Klinisch variëren deze aandoeningen van mild verlopende klachten zoals stressincontinentie en
ongecompliceerde cystitis tot potentieel levensbedreigende ziektebeelden zoals acute pyelonefritis,
urosepsis, ernstige urineretentie met uterusatonie, en acute nierschade (NVOG, 2011; NHG, 2025; De
Jonge et al., 2025). Voor verloskundigen en overige geboortezorgprofessionals is diepgaande kennis van
de pathofysiologie, vroege diagnostiek en gestructureerde behandelprotocollen essentieel om
maternale en foetale morbiditeit effectief te beperken.
Hoofdstuk 2: Zwangerschapshydronefrose en Nierstuwing
2.1 Pathofysiologie en Etiologie
Hydronefrose – het uitzetten en verwijden van het nierbekken (pelvis renalis) en de nierkelken (calices)
– is een fysiologisch proces dat bij meer dan 80% tot 90% van de zwangeren optreedt, vaak al beginnend
vanaf de 7e zwangerschapsweek (Kennisclip MD-K 5.9; Mfnp H11). Het ontstaan berust op een
samenspel van hormonale en mechanische factoren:
Hormonale factoren: Stijgende spiegels van progesteron induceren hypotonie en relaxatie van het
gladde spierweefsel in de ureterwand. Daarnaast veroorzaakt progesteron een toename van het
bindweefsel in de distale uretersegmenten, wat tot een relatieve stenose leidt. Prostaglandines
verminderen tevens de ureterperistaltiek (Kennisclip MD-K 5.9; MD-K 5.9 WC Student).
Mechanische factoren: De uitbreidende uterus gravidus comprimeert de ureteren ter hoogte van de
bekkeningang (linea terminalis). Vanwege de fysiologische dextrorotatie van de uterus (veroorzaakt
door de aanwezigheid van het colon sigmoïdeum links) en de kruising met de a. iliaca en v. ovarica
dextra, is deze uitzetting aan de rechterzijde significant sterker aanwezig (Mfnp H11; De Jonge et
al., 2025).
Pagina 1
, MD-K 5.9 Aandoeningen Tractus Uropoëticus in Zwangerschap & Kraamperiode
2.2 Symptomatologie en Diagnostiek
In het overgrote deel van de gevallen verloopt zwangerschapshydronefrose asymptomatisch. Indien de
opstijgende druk in het nierbekken echter sterk toeneemt, ontstaat nierstuwing. Dit manifesteert zich
klinisch door aanhoudende of aanvalsgewijze pijn in de flank (zij/rug), soms uitstralend naar de
onderbuik (Kennisclip MD-K 5.9). Doordat de urine stagneert (urinestase), vormt het stilstaande
vloeistofreservoir een ideale voedingsbodem voor bacteriële proliferatie (opstijgende UWI) én voor het
neerslaan van kristallen (nierstenen) (Mfnp H11).
Bij het verloskundig lichamelijk onderzoek kan palpatie en het testen van slagpijn in de nierloges
aanwijzingen geven voor ernstige nierstuwing of weefselinvasie. Bij verdenking op pathologische
nierstuwing is verwijzing naar de 2e lijn geïndiceerd. Met behulp van echografie (nier-echo) kan de
graad van pyelum- en kelkdilatatie exact in kaart worden gebracht en kan de serum-nierfunctie
(creatinine, ureum) worden geëvalueerd (Kennisclip MD-K 5.9; NVU, 2023).
2.3 Beleidsopties en Prognose
Het verloskundig en urologisch beleid bij zwangerschapshydronefrose is primair conservatief:
Conservatieve maatregelen: Houdingsadviezen (zoals zijligging op de niet-aangedane zijde om de
druk van de uterus op de ureter te verminderen), adequate hydratatie en milde analgetica
(paracetamol; eventueel spasmolytica zoals butylscopolamine bij koliekachtige pijn) (De Jonge et al.,
2025).
Invasieve interventies (2e/3e lijn): Bij onhoudbare pijnklachten, achteruitgang van de nierfunctie
en/of gecombineerde infecties/stuwing worden via cystoscopie een retrograde ureterkatheter
(dubbel-J stent) geplaatst of een percutane nefrostomiekatheter ingebracht om de urineafvloed te
waarborgen (Kennisclip MD-K 5.9; NVU, 2023).
Na de bevalling herstellen de morfologische veranderingen van de ureteren en het nierbekken bij de
meeste vrouwen binnen 6 tot 8 weken (en uiterlijk 12 tot 16 weken) volledig naar de fysiologische
situatie (Mfnp H11).
Hoofdstuk 3: Urineweginfecties (UWI)
3.1 Indeling en Klinische Entiteiten
Urineweginfecties tijdens de zwangerschap en kraamperiode worden ingedeeld in drie klinische
hoofdvormen (Kennisclip MD-K 5.9; NHG, 2025; De Jonge et al., 2025):
Asymptomatische Bacteriurie (ASB): Aantonen van meer dan 10⁵ kolonavormende eenheden
(CFU)/ml van een enkele bacteriesoort in een zuiver opgevangen urinekweek, zonder dat de
zwangere mictieklachten heeft. Prevalentie: 2% tot 10%. Zonder behandeling ontwikkelt tot 30% van
deze vrouwen later in de zwangerschap een acute pyelonefritis (Mfnp H11; Gabbe, 2020).
Cystitis (Blaasontsteking): Symptomatische infectie die beperkt blijft tot de blaasmucosa. Klinische
symptomen: pijnlijke en branderige mictie (dysurie), frequente mictie van kleine beetjes
Pagina 2
