Literatuur Ontwikkelingspsychologie
Week 1 .......................................................................................................................................................... 3
College 1.............................................................................................................................................................3
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie ......................................................................................3
Hoofdstuk 2: Theore<sche perspec<even en onderzoek ..............................................................................5
Hoofdstuk 1 (GP): Paradigma’s ....................................................................................................................11
College 2...........................................................................................................................................................13
Hoofdstuk 3.1: De vroegste ontwikkeling ....................................................................................................13
Hoofdstuk 3.2: Samenspel erfelijkheid en omgeving ..................................................................................16
Gene<ca en de ontwikkeling van kinderen – Bartels & Boomsma ..............................................................17
Week 2 ........................................................................................................................................................ 20
College 3...........................................................................................................................................................20
Hoofdstuk 3.3: Prenatale groei en verandering...........................................................................................20
Hoofdstuk 4: Geboorte en pasgeboren kind ...............................................................................................22
College 4...........................................................................................................................................................26
Hoofdstuk 2.1.2: Behaviorisme ...................................................................................................................26
Hoofdstuk 4.3.3: Leervermogen van pasgeborene .....................................................................................27
Learning and condi<oning – Atkinson & Hilgards........................................................................................27
Week 3 ........................................................................................................................................................ 29
College 5...........................................................................................................................................................29
Hoofdstuk 7.2.1: Hech<ng ...........................................................................................................................29
Hoofdstuk 7.2.2: Rollen ouders bij hech<ng ...............................................................................................31
Pagina 36: Sociale leertheorie .....................................................................................................................32
Hoofdstuk 8 (GP): Bandura’s sociaalcogni<eve theorie...............................................................................32
College 6...........................................................................................................................................................36
Hoofdstuk 6.1: Cogni<eve ontwikkeling baby<jd ........................................................................................36
Hoofdstuk 6.2: Informa<everwerkingstheorie ............................................................................................38
Week 4 ........................................................................................................................................................ 40
College 7...........................................................................................................................................................40
Hoofdstuk 5 (niet 5.1.2): Fysieke ontwikkeling in de baby<jd .....................................................................40
Hoofdstuk 7 (niet 7.2.4): Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling in de baby<jd ..................44
College 8...........................................................................................................................................................52
Hoofdstuk 2.1.4: Systema<sch perspec<ef .................................................................................................52
Hoofdstuk 9.1: Intellectuele ontwikkeling ...................................................................................................52
Hoofdstuk 9.2: Taalontwikkeling .................................................................................................................55
Hoofdstuk 10.2.3: Theory of Mind ..............................................................................................................55
Hoofdstuk 12.1: Intellectuele en taalkundige ontwikkeling ........................................................................55
Hoofdstuk 12.2 (niet 12.2.5): Onderwijs .....................................................................................................57
Week 5 ........................................................................................................................................................ 60
College 9...........................................................................................................................................................60
Hoofdstuk 10: Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling peuter- en kleuter<jd ......................60
Hoofdstuk 13 (niet 13.4): sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling school<jd ........................66
Hoofdstuk 16.1.4 t/m 16.1.6: (Gender)iden<teit en religie ........................................................................72
College 10.........................................................................................................................................................73
, Hoofdstuk 12.3: Intelligen<e .......................................................................................................................73
Hoofdstuk 10.3: Morele ontwikkeling en zel]eheersing ............................................................................75
Hoofdstuk 15.2: Morele ontwikkeling .........................................................................................................76
Week 6 ........................................................................................................................................................ 79
College 11.........................................................................................................................................................79
Hoofdstuk 4.3: Wat kan een pasgeboren baby (neonaat) ...........................................................................79
Hoofdstuk 5 (niet 5.1.2): Fysieke ontwikkeling in baby<jd ..........................................................................80
Hoofdstuk 8 (niet vanaf 8.3.4): Fysieke ontwikkeling peuter- en kleuter<jd ...............................................85
Hoofdstuk 11 (niet vanaf 11.2.4): Fysieke ontwikkeling school<jd .............................................................87
College 12.........................................................................................................................................................90
Hoofdstuk 14 (niet eetstoornissen): Fysieke ontwikkeling adolescen<e.....................................................90
Hoofdstuk 15: Cogni<eve ontwikkeling adolescen<e..................................................................................93
Hoofdstuk 16: Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling adolescen<e ....................................98
Week 7 .......................................................................................................................................................104
College 13.......................................................................................................................................................104
Hoofdstuk 6.3: Wortels van onze taal........................................................................................................104
Hoofdstuk 9.2: Taalontwikkeling ...............................................................................................................106
Hoofdstuk 9.4: Voorlezen, tv en digitale media ........................................................................................106
Hoofdstuk 12.1.4: Taalontwikkeling en de betekenis van woorden ..........................................................107
Hoofdstuk 12.1.5: Tweetaligheid ...............................................................................................................107
, Week 1
College 1
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie = de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen gedurende hun hele leven, van concep9e tot en met de
late volwassenheid.
Onderzoekers gebruiken een wetenschappelijke benadering: ze formuleren theorieën en
testen hun aannames systema9sch. Hierbij kijken ze naar:
• Universele principes: ontwikkeling die voor iedereen geldt
• Individuele verschillen: waarom de ene mens verschilt van de ander (bijv. Door cultuur
of unieke eigenschappen
• Stabiliteit: welke gebieden in het leven van een mensen juist niet veranderen
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende ontwikkleingsdomeinen
1. Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoeFe aan eten, drinken en slaap. De invloed van het lichaam op ons gedrag
o Rijping = blijvende fysieke of psychologische verandering als gevolg van
biologische groeiprocessen
2. Cogni@eve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op intellectuele
vermogend, zoals denken, leren, herinneren en probleem oplossen
3. Sociaal-emo@onele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op sociale
rela9es, interac9es met anderen en op het omgaan met emo9es
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en (karakter-
)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden
Ontwikkelingsfasesn/leeEijdsgroepen worden in het boek in 5 groepen verdeeld: prenatale
periode, baby/jd, peuter- en kleuter/jd, school/jd en adolescen/e. Deze groepen zijn sociale
construc@es: ideeën over de realiteit die door de maatschappij zijn geassepteerd, maar per
cultuur kunnen verschillen
• De overgang tusen verschillende periodes, zoals van school9jd naar adolescen9e, is
gebaseerd op een biologische verandering dat per persoon sterk kan variëren
• De puberteit leidt de adolescen9e in
Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde periode
leven en daardoor voor een deel gelijke ervaringen opdoen (bijv. Millenials, Gen-Z). Elk mens
ontwikkelt zich binnen een specifieke sociale en historische context. Hierbij zijn een aantal
soorten invloeden cruciaal:
• Norma@eve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meesste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken
, o Historisch invloeden: socialeomgevingsinvloeden en biologische invloeden die
verbonden zijn met de specifieke maatschappelijke situa9e in een historische
9jd (bijv. Coronopandemie)
o LeeEijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden
die vergelijkbaar zijn voor mensen in een bepaalde leeFijdsgroep (bijv.
Menopause, puberteit, leerplicht)
o Sociaal-culturele invloeden: invloeden zoals de brede cultuur, etnische
aUomst, sociale klasse en het behoren tot een subcultuur. Sociaal culturele
invloeden hebben ook weer invloed op de historische en leeFijdsgebonden
invloeden
• Niet-norma@eve gebeurtenissen: specifieke, onvoorspelbare incidenten die slechts
één persoon of een kleine groep overkomen (bijv. Het winnen van een wedstrijd of het
vroeg9jdig verliezen van een ouder). Deze kunnen een grote impact hebben op het
verdere zelXeeld en de levenskeuzes
Vroege denkbeelden over kinderen
De manier waarop de maatschappij naar kinderen kijkt, is door de eeuwen heen sterk
veranderd.
• Miniatuurvolwassenen: Volgens Ariès bestond de “kinder9jd” vroeger niet als een
aparte periode; rond 1600 werden kinderen gezien als imperfecte miniatuur-
volwassenen die dezelfde kleding droegen en geen speciale behandeling kregen
• Tabula rasa ‘onbeschreven blad’ (Locke 1632-1704): kinderen kwamen ter wereld
zonder specifieke kenmerken en zonder een persoonlijkheid, ze werden uitsluitend
gevormd door ervaringen die ze opdeden terwijl ze opgroeiden. Deze opvacng laf ten
grondslag aan de stroming van het behaviorisme
• ‘Nobele wilden’ (Rousseau 1712-1778): kinderen kwamen op de wereld met een
aangeboren gevoel voor goed en kwaad (moraal). Rousseau was van mening dat
mensen in wezen goed zijn. Kinderen zouden tot bewonderswaardige en waardevolle
volwassenen ontwikkelen, tenzij ze te maken kregen met nega9eve omstandigheden
• Babybiografieën: in de late 18e eeuw begon men de groei van kinderen methodisch
vast te leggen. Darwin gaf deze viografieën een wetenschappelijke status door de
ontwikkeling van zijn zoon systema9sch te bestuderen
• Sociale veranderingen: door de industrialisa9e ontstonden wegen tegen kinder-
uitbui9ng en werd onderwijs algemener. Hierdoor werden kinderen overdag vaker
gescheiden van volwassenen, wat de weg vrijmaakte voor ontwikkelingspsychologie
als vakgebied
Ontwikkelingspsychologie als discipline
Hall (1857-1911) zag de adolescen9e als een periode van storm en stress (Sturm und Drang):
een fase van emo9onele labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit biologische
veranderingen
Grootschalige studies zoals de Terman Study of the Gi?ed (die nog steeds loopt) brachten
nieuwe inzichten in normale versus uitzonderlijke groei.
De wetenschappers die de basis van de ontwikkelingspsychologie legden, hadden een
gemeenschappelijke doel: ze wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit 9jdes de
kinder9jd en adolescen9e op een wetenschappelijke manier bestuderen
Week 1 .......................................................................................................................................................... 3
College 1.............................................................................................................................................................3
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie ......................................................................................3
Hoofdstuk 2: Theore<sche perspec<even en onderzoek ..............................................................................5
Hoofdstuk 1 (GP): Paradigma’s ....................................................................................................................11
College 2...........................................................................................................................................................13
Hoofdstuk 3.1: De vroegste ontwikkeling ....................................................................................................13
Hoofdstuk 3.2: Samenspel erfelijkheid en omgeving ..................................................................................16
Gene<ca en de ontwikkeling van kinderen – Bartels & Boomsma ..............................................................17
Week 2 ........................................................................................................................................................ 20
College 3...........................................................................................................................................................20
Hoofdstuk 3.3: Prenatale groei en verandering...........................................................................................20
Hoofdstuk 4: Geboorte en pasgeboren kind ...............................................................................................22
College 4...........................................................................................................................................................26
Hoofdstuk 2.1.2: Behaviorisme ...................................................................................................................26
Hoofdstuk 4.3.3: Leervermogen van pasgeborene .....................................................................................27
Learning and condi<oning – Atkinson & Hilgards........................................................................................27
Week 3 ........................................................................................................................................................ 29
College 5...........................................................................................................................................................29
Hoofdstuk 7.2.1: Hech<ng ...........................................................................................................................29
Hoofdstuk 7.2.2: Rollen ouders bij hech<ng ...............................................................................................31
Pagina 36: Sociale leertheorie .....................................................................................................................32
Hoofdstuk 8 (GP): Bandura’s sociaalcogni<eve theorie...............................................................................32
College 6...........................................................................................................................................................36
Hoofdstuk 6.1: Cogni<eve ontwikkeling baby<jd ........................................................................................36
Hoofdstuk 6.2: Informa<everwerkingstheorie ............................................................................................38
Week 4 ........................................................................................................................................................ 40
College 7...........................................................................................................................................................40
Hoofdstuk 5 (niet 5.1.2): Fysieke ontwikkeling in de baby<jd .....................................................................40
Hoofdstuk 7 (niet 7.2.4): Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling in de baby<jd ..................44
College 8...........................................................................................................................................................52
Hoofdstuk 2.1.4: Systema<sch perspec<ef .................................................................................................52
Hoofdstuk 9.1: Intellectuele ontwikkeling ...................................................................................................52
Hoofdstuk 9.2: Taalontwikkeling .................................................................................................................55
Hoofdstuk 10.2.3: Theory of Mind ..............................................................................................................55
Hoofdstuk 12.1: Intellectuele en taalkundige ontwikkeling ........................................................................55
Hoofdstuk 12.2 (niet 12.2.5): Onderwijs .....................................................................................................57
Week 5 ........................................................................................................................................................ 60
College 9...........................................................................................................................................................60
Hoofdstuk 10: Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling peuter- en kleuter<jd ......................60
Hoofdstuk 13 (niet 13.4): sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling school<jd ........................66
Hoofdstuk 16.1.4 t/m 16.1.6: (Gender)iden<teit en religie ........................................................................72
College 10.........................................................................................................................................................73
, Hoofdstuk 12.3: Intelligen<e .......................................................................................................................73
Hoofdstuk 10.3: Morele ontwikkeling en zel]eheersing ............................................................................75
Hoofdstuk 15.2: Morele ontwikkeling .........................................................................................................76
Week 6 ........................................................................................................................................................ 79
College 11.........................................................................................................................................................79
Hoofdstuk 4.3: Wat kan een pasgeboren baby (neonaat) ...........................................................................79
Hoofdstuk 5 (niet 5.1.2): Fysieke ontwikkeling in baby<jd ..........................................................................80
Hoofdstuk 8 (niet vanaf 8.3.4): Fysieke ontwikkeling peuter- en kleuter<jd ...............................................85
Hoofdstuk 11 (niet vanaf 11.2.4): Fysieke ontwikkeling school<jd .............................................................87
College 12.........................................................................................................................................................90
Hoofdstuk 14 (niet eetstoornissen): Fysieke ontwikkeling adolescen<e.....................................................90
Hoofdstuk 15: Cogni<eve ontwikkeling adolescen<e..................................................................................93
Hoofdstuk 16: Sociaal-emo<onele en persoonlijkheidsontwikkeling adolescen<e ....................................98
Week 7 .......................................................................................................................................................104
College 13.......................................................................................................................................................104
Hoofdstuk 6.3: Wortels van onze taal........................................................................................................104
Hoofdstuk 9.2: Taalontwikkeling ...............................................................................................................106
Hoofdstuk 9.4: Voorlezen, tv en digitale media ........................................................................................106
Hoofdstuk 12.1.4: Taalontwikkeling en de betekenis van woorden ..........................................................107
Hoofdstuk 12.1.5: Tweetaligheid ...............................................................................................................107
, Week 1
College 1
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie = de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen gedurende hun hele leven, van concep9e tot en met de
late volwassenheid.
Onderzoekers gebruiken een wetenschappelijke benadering: ze formuleren theorieën en
testen hun aannames systema9sch. Hierbij kijken ze naar:
• Universele principes: ontwikkeling die voor iedereen geldt
• Individuele verschillen: waarom de ene mens verschilt van de ander (bijv. Door cultuur
of unieke eigenschappen
• Stabiliteit: welke gebieden in het leven van een mensen juist niet veranderen
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende ontwikkleingsdomeinen
1. Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoeFe aan eten, drinken en slaap. De invloed van het lichaam op ons gedrag
o Rijping = blijvende fysieke of psychologische verandering als gevolg van
biologische groeiprocessen
2. Cogni@eve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op intellectuele
vermogend, zoals denken, leren, herinneren en probleem oplossen
3. Sociaal-emo@onele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeF op sociale
rela9es, interac9es met anderen en op het omgaan met emo9es
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en (karakter-
)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden
Ontwikkelingsfasesn/leeEijdsgroepen worden in het boek in 5 groepen verdeeld: prenatale
periode, baby/jd, peuter- en kleuter/jd, school/jd en adolescen/e. Deze groepen zijn sociale
construc@es: ideeën over de realiteit die door de maatschappij zijn geassepteerd, maar per
cultuur kunnen verschillen
• De overgang tusen verschillende periodes, zoals van school9jd naar adolescen9e, is
gebaseerd op een biologische verandering dat per persoon sterk kan variëren
• De puberteit leidt de adolescen9e in
Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde periode
leven en daardoor voor een deel gelijke ervaringen opdoen (bijv. Millenials, Gen-Z). Elk mens
ontwikkelt zich binnen een specifieke sociale en historische context. Hierbij zijn een aantal
soorten invloeden cruciaal:
• Norma@eve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meesste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken
, o Historisch invloeden: socialeomgevingsinvloeden en biologische invloeden die
verbonden zijn met de specifieke maatschappelijke situa9e in een historische
9jd (bijv. Coronopandemie)
o LeeEijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden
die vergelijkbaar zijn voor mensen in een bepaalde leeFijdsgroep (bijv.
Menopause, puberteit, leerplicht)
o Sociaal-culturele invloeden: invloeden zoals de brede cultuur, etnische
aUomst, sociale klasse en het behoren tot een subcultuur. Sociaal culturele
invloeden hebben ook weer invloed op de historische en leeFijdsgebonden
invloeden
• Niet-norma@eve gebeurtenissen: specifieke, onvoorspelbare incidenten die slechts
één persoon of een kleine groep overkomen (bijv. Het winnen van een wedstrijd of het
vroeg9jdig verliezen van een ouder). Deze kunnen een grote impact hebben op het
verdere zelXeeld en de levenskeuzes
Vroege denkbeelden over kinderen
De manier waarop de maatschappij naar kinderen kijkt, is door de eeuwen heen sterk
veranderd.
• Miniatuurvolwassenen: Volgens Ariès bestond de “kinder9jd” vroeger niet als een
aparte periode; rond 1600 werden kinderen gezien als imperfecte miniatuur-
volwassenen die dezelfde kleding droegen en geen speciale behandeling kregen
• Tabula rasa ‘onbeschreven blad’ (Locke 1632-1704): kinderen kwamen ter wereld
zonder specifieke kenmerken en zonder een persoonlijkheid, ze werden uitsluitend
gevormd door ervaringen die ze opdeden terwijl ze opgroeiden. Deze opvacng laf ten
grondslag aan de stroming van het behaviorisme
• ‘Nobele wilden’ (Rousseau 1712-1778): kinderen kwamen op de wereld met een
aangeboren gevoel voor goed en kwaad (moraal). Rousseau was van mening dat
mensen in wezen goed zijn. Kinderen zouden tot bewonderswaardige en waardevolle
volwassenen ontwikkelen, tenzij ze te maken kregen met nega9eve omstandigheden
• Babybiografieën: in de late 18e eeuw begon men de groei van kinderen methodisch
vast te leggen. Darwin gaf deze viografieën een wetenschappelijke status door de
ontwikkeling van zijn zoon systema9sch te bestuderen
• Sociale veranderingen: door de industrialisa9e ontstonden wegen tegen kinder-
uitbui9ng en werd onderwijs algemener. Hierdoor werden kinderen overdag vaker
gescheiden van volwassenen, wat de weg vrijmaakte voor ontwikkelingspsychologie
als vakgebied
Ontwikkelingspsychologie als discipline
Hall (1857-1911) zag de adolescen9e als een periode van storm en stress (Sturm und Drang):
een fase van emo9onele labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit biologische
veranderingen
Grootschalige studies zoals de Terman Study of the Gi?ed (die nog steeds loopt) brachten
nieuwe inzichten in normale versus uitzonderlijke groei.
De wetenschappers die de basis van de ontwikkelingspsychologie legden, hadden een
gemeenschappelijke doel: ze wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit 9jdes de
kinder9jd en adolescen9e op een wetenschappelijke manier bestuderen
