Samenvatting Staats- en Bestuursrecht I | Leereenheid 1 | Open Universiteit | 2026/27

Leereenheid 1
Literatuur -> hoofdstuk 1, 2, 7 (par. 7.1-7.3)
Leerdoel: Kunt aangeven wat de belangrijkste leerstukken van het bestuursrecht zijn;
Bestuur ziet op het van overheidswege behartigen van het algemeen belang; bestuursrecht ziet op
het juridische aspect daarvan.
Deze definitie overstijgt de indeling van trias politica. Het bestuursrecht heeft zowel betrekking op
het besturen van de samenleving op macroniveau (algemene beleidsbepaling, wet- en regelgeving)
als op microniveau (concrete bestuurshandelingen als beschikkingen en feitelijke handelingen.
Ook overstijgt zij in sommige opzichten de onderverdeling van publiekrecht en privaatrecht. Het
handelen van het overheidsbestuur wordt steeds tot het bestuursrecht gerekend, of zich dat nu in
publiekrechtelijk, privaatrechtelijk of feitelijk handelen manifesteert.

Legitimerende functie
Het bestuursrecht voorziet het bestuursoptreden van een juridische grondslag. Deze grondslag dient
uiteindelijk herleid te kunnen worden tot de grondwet, maar het overheidsoptreden behoeft vaak
nadere regulering in wettelijke voorschriften, plannen en andere besluiten. Concreet komt de
legitimerende functie van het bestuursrecht tot uiting in het in het leven roepen van
bestuursorganen, het toekennen van bestuursbevoegdheden en het regelen van
besluitvormingsprocedures.

Instrumentele functie
De instrumentele functie van het bestuursrecht betreft de rol die dit recht speelt ten behoeve van de
vaststelling en uitvoering van het overheidsbeleid welke vooral in het bijzondere deel van het
bestuursrecht naar voren komt. Ze heeft tot gevolg dat het bestuursrecht aan snelle en ingrijpende
veranderingen onderhevig is.

Waarborgfunctie
Door de bestuursrechtelijke normering van het bestuursoptreden wordt de rechtspositie van de
burger ten opzichte van de overheid gewaarborgd. Dit heeft steeds een belangrijke rol gespeeld bij
het tot stand brengen van een algemeen deel van het materiele bestuursrecht en het
bestuursprocesrecht. In de klassieke bestuursrechtbeoefening bestond verhoudingsgewijs veel
aandacht voor de rechtsbescherming bij de onafhankelijke rechter. Het zou echter niet juist zijn de
waarborgfunctie van het bestuursrecht volledig te herleiden tot de rechtsbescherming.
De belangrijkste waarborgen voor de burger zijn gelegen in de algemene en bijzondere rechten en
procedures die het bestuursrecht biedt: de regels van de bijzondere wet, aangevuld door de
algemene materiele en formele waarborgen van de Awb en de ongeschreven beginselen van
behoorlijk bestuur. Rechtsbescherming bij de bestuursrechter is noodzakelijk om de werking van
deze waarborgen te garanderen, maar het enkele feit dat zij het bestuurshandelen normeren, maakt
op zichzelf al van enorme betekenis.

Leerdoel: Kunt uitleggen hoe de Awb-wetgever aankijkt tegen de verhouding tussen burger en
bestuur;
De burger en bestuur hebben verplichtingen jegens elkaar, hierdoor hebben zij een wederkerige
rechtsbetrekking.

De burger moet inspraak hebben bij bestuurlijke besluitvorming en het bestuur moet binnen het
kader van de wet rekening houden met belangen van de burger. Dit komt onder andere naar voren
uit de algemene beginselen van behoorlijk bestuur waarmee het bestuur tijdens de uitvoering van
bestuursbevoegdheden rekening moet houden.

De burger moet rekening houden met de positie en de belangen van het bestuur. Voor zover een
burger wenst dat met zijn inzichten of belangen rekening wordt gehouden moet hij deze op de

,daartoe geschikte wijze naar voren kunnen brengen en kan het bestuur de burger ook zelf houden.
Het bestuur verwacht van de burger dat hij behulpzaam is bij de uitvoering van
bestuursbevoegdheden. Dit betekent bijvoorbeeld dat de burger het bestuur moet voorzien van
informatie die het bestuur nodig heeft om te beoordelen of de burger voor een bepaalde vergunning
in aanmerking komt (vgl. Art. 4:2, tweede lid, AWB).

Leerdoel: Kunt aangeven welke fundamentele beginselen en uitgangspunten voor het begrip en de
toepassing van het bestuursrecht van belang zijn en waarom;
In een democratische rechtsstaat moet het overheidshandelen worden beoordeeld vanuit een drietal
dimensies.
1. Democratie -> Burgers moeten zeggenschap hebben over het overheidshandelen
2. Liberale rechtstaat -> Vrijheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid tegenover het
overheidshandelen
3. Sociale rechtsvaardigheid -> de overheid is er niet voor zichzelf, maar zij moet de
omstandigheden schappen die het de burger daadwerkelijk mogelijk maakt aan zijn leven
gestalte te geven.

Samen zijn deze dimensies de ‘democratische rechtsstaat’ of ‘de democratische, liberale en sociale
rechtsstaat’.

Ter uitwerking van de dimensie van democratie (het centrale beginsel van zeggenschap van de
burgers), zijn in de loop der tijden verschillende nadere beginselen ontwikkeld. Deze zijn als volgt te
onderscheiden.
 Beslissen door algemeen vertegenwoordigende organen
 Kiesrecht
 Politieke verantwoordelijkheid
 (Politieke) burgerschapsrechten
 Decentralisatie
 Inspraak
 Openbaarheid

De dimensie van de liberale rechtsstaat (centrale beginselen vrijheid, rechtszekerheid en
rechtsgelijkheid) kan worden uitgewerkt in de volgende nadere beginselen.
 Wetmatigheid
 Machtsverdeling
 Grondrechten
 Rechterlijke controle
 Voorlichting

De nadere beginselen van de sociale-rechtsstaatdimensie zijn anders van karakter dan de hiervoor
besproken nadere beginselen. Dat hangt samen met het feit dat, vanwege de mogelijkheid die
democratisch gelegitimeerde organen moeten hebben om eigen beleidskeuzes te maken en
prioriteiten te stellen, het recht geen verdere materiele invulling van sociale rechtvaardigheid kan
geven dan twee beginselen.
 Effectiviteit
 Doelmatigheid

De uitwerking van deze beginselen staat in 1.2.2..

Leerdoel: Kunt aangeven wat de inhoud is van het legaliteitsbeginsel;

,Het bestuursrecht geeft een juridische grondslag voor het optreden van bestuursorganen. Deze
grondslag dient uiteindelijk herleid te kunnen worden tot de Grondwet. Dit is de legitimerende
functie van het bestuursrecht.
Deze functie komt naar voren door:
1. Het in leven roepen van bestuursorganen-> wettelijke legitimatie van een bestuursorgaan jo
art 1:1 lid 1 BW
2. Het toekennen van bestuursbevoegdheden-> toekennen van nieuwe of het aanpassen van
bestaande bevoegdheden.
3. Het regelen van besluitvormingsprocedures

Leerdoel: Kunt vertellen wat de belangrijkste eisen zijn die voortvloeien uit of gegrond kunnen
worden op het specialiteitsbeginsel, het rechtszekerheidsbeginsel, het gelijkheidsbeginsel en het
onpartijdigheidsbeginsel;
Specialiteitsbeginsel artikel 3:4 lid 1 Awb
Bestuursorganen beschikken alleen over min of meer afgebakende bevoegdheden.
Bestuursbevoegdheden zijn in het algemeen door de wetgever toegekend waarbij altijd het
behartigen van specifieke publieke belangen het hoofddoel is. Het bestuur beschikt niet over één
open bevoegdheid om te besturen. Er is sprake van een stelsel van individuele
bestuursbevoegdheden die aan verscheidene bestuursorganen toekomen.

Specialiteitsbeginsel en de grenzen aan de belangenafweging zijn geregeld in artikel 3:4 lid 1 Awb.
Het specialiteitsbeginsel treedt voor bestuursorganen vooral op de voorgrond als er belangen
moeten worden afgewogen. Het doel van een bestuursbevoegdheid via het specialiteitsbeginsel is
het stellen van grenzen aan de omvang van de bestuurlijke belangenafweging-> het
specialiteitsbeginsel dwingt tot selectie van belangen zodra er ruimte is voor een bestuurlijke
belangenafweging: artikel 3:4 lid 1 Awb

Artikel 3:4 lid 1 Awb:
 het bestuursorgaan dient de rechtstreeks bij het besluit betrokken belangen af te wegen->
het onderkennen van algemene, publieke belangen en het scheiden van particuliere
belangen
 voor zover niet uit een wettelijk voorschrift of uit de aard van de uit te oefenen bevoegdheid
een beperking voortvloeit.
 Het specialiteitsbeginsel stel vooral grenzen aan het meewegen van belangen van derden.
Indien en voor zover dit meewegen ertoe leidt dat een begunstigend besluit wordt geweigerd op
grond van buitenwettelijke belangen, dan wel een begunstigend besluit onder vreemde belasten
voorschriften wordt verleend.

Algemene, publieke belangen of particuliere belangen:
1. Publiek belang= een belang dat door de wetgever in een bijzondere bestuurswet ter
behartiging van een bestuursorgaan is toevertrouwd.
2. Particulier belang= belangen die niet publiek van aard zijn, belangen van burgers die wel
samen kunnen vallen met publiek belangen.

Rechtzekerheidsbeginsel
Dit beschermt de burger tegen onzekerheid en tegen willekeur van de kant van de overheid. Iemands
rechtspositie moet voldoende veilig zijn. Op onverwachte, onberekenbare, wijze aantasten van
iemands rechtspositie mag niet. Dit betekent vooral dat het bevoegd gezag het geldende recht
toepast. Een bestuursorgaan mag besluiten niet met terugwerkende kracht wijzigen ten nadele van
de betrokken burger. De wetgever mag geen wetten met terugwerkende kracht vaststellen.

, Het vertrouwensbeginsel verlangt dat bestuursorganen gewekt vertrouwen niet mogen beschamen.
Ambtenaren kunnen door wat ze zeggen of doen verwachtingen wekken. Die verwachtingen moet de
overheid daarna waar maken. Het vertrouwen moet wel gerechtvaardigd zijn.


Het gelijkheidsbeginsel artikel 1 GW
Een fundamenteel rechtsbeginsel dat vereist dat gelijke gevallen gelijk worden behandeld.
Gebaseerd op het geschreven recht van artikel 1 GW (en diverse verdere wettelijke uitwerkingen) en
als een ongeschreven beginsel van behoorlijk bestuur.
In sommige gevallen worden ongelijke gevallen ongelijk behandeld afhankelijk van de mate van hun
ongelijkheid wat slechts toelaatbaar is zolang er geen sprake is van volstrekte willekeur. Strijd met
het gelijkheidsbeginsel is pas aan de orde als vanuit een specifiek gezichtspunt Sprake is van ongelijke
behandeling door de overheid waarvoor geen rechtvaardiging bestaat.
Een toetst aan het gelijkheidsbeginsel bestaat dus uit twee fasen:
 De vergelijkbaarheidstoets-> is er sprake van vergelijkbaarheid door juridisch relevante
verschillen te traceren. En is het gelijke geval binnen de bevoegdheidssfeer van hetzelfde
bestuursorgaan die het originele geval heeft behandeld.
 Rechtvaardigheidstoets-> is er gezien de vergelijkbaarheid een voldoende objectieve
rechtvaardiging voor een ongelijke behandeling

Het onpartijdigheidsbeginsel: artikel 2:4 Awb
Een bestuursorgaan dient zijn taak zonder vooringenomenheid te vervullen-> een bestuursorgaan
dient objectief, zonder aanzien des persoons te werk gaan, zowel bij het voorbereiden en nemen van
besluiten als bij andere bestuurlijke activiteiten.

Art. 2:4 lid 2-> het bestuursorgaan moet ervoor waken dat tot het orgaan behorende of daarvoor
werkzame personen die een persoonlijk belang bij een besluit hebben, de besluitvorming niet
beïnvloeden.
 werkzame personen-> leden van een collegiaal bestuursorgaan, ambtenaren en andere
personen die in opdracht van het bestuur werkzaamheden verrichten. Deze personen
hebben een actieve plicht om voorzorgsmaatregelen te treffen om de schijn van
vooringenomenheid te voorkomen
 persoonlijk belang-> ieder belang dat niet behoort tot de belangen die het bestuursorgaan
uit hoofde van de hem opgedragen taak moet behartigen. Hierbij kan worden gedacht aan
publieke belangen van andere organen of persoonlijke belangen van bestuurders.
Dit beginsel is een algemeen beginsel van behoorlijk bestuur waardoor deze betrekking heeft op het
gehele bestuursoptreden.

Leerdoel: Aan de hand van een voorbeeld kunt laten zien wat de betekenis is van de eis van
stelselmatigheid en de eis van minimale belangenaantasting;
De eis van stelselmatigheid heeft betrekking op het ontwikkelen en hanteren van normen voor het
gebruik van bevoegdheden. De overheid mag niet naar willekeur handelen. Zoals het ontwikkelen
van maatstaven en criteria, het formuleren van regels, het mededelen van de inhoud van
geformuleerde regels en het bekendmaken van de geformuleerde regels.

De eis van minimale belangenaantasting houdt in dat er altijd gekozen moet worden voor de
mogelijkheid die de belangen van de burger het minst aantast.

Leerdoel: Kunt uitleggen waarom het beginsel van individualiserende rechtsbedeling en dat van
actieve zorg in verbinding kunnen worden gebracht met het idee van de ‘rechtsstaat’;
Bij een liberale democratie is het grootste deel van de bevolking betrokken bij de verkiezingen en
worden vrijheden beschermd. In een liberale rechtstaat is er onder andere sprake van rechterlijke