HET LEVEN VAN LIZE
Een levensloop, verteld
Een luisterverhaal voor bij het studeren van PM1132
Levenslooppsychologie
PROLOOG — DE VORM VAN EEN LEVEN
Dit is het verhaal van Lize. Niet omdat haar leven bijzonderder is
dan dat van een ander, maar juist omdat het dat niet is. Want in een
gewoon leven, blijkt keer op keer, zit de hele levenslooppsychologie
verstopt.
Lize wordt geboren op een doordeweekse dinsdag, in een tijd en op
een plek die ze niet zelf koos. En dat is meteen de eerste les. Haar
ontwikkeling zal namelijk nooit één rechte lijn zijn die alleen maar
omhoogwijst. Ze zal groeien, ja. Maar ze zal ook dingen verliezen,
en op weer andere vlakken gewoon hetzelfde blijven — soms alledrie
tegelijk, in dezelfde week zelfs. Dat noemen we
multidirectionaliteit: haar ontwikkeling, bekeken vanuit haarzelf,
verloopt in termen van groei, stabiliteit én verlies, allemaal door
elkaar heen.
En ze is aanpasbaar. Wat er ook gebeurt, Lize kan zich, tot op
zekere hoogte, aan bijna alles aanpassen. Dat is plasticiteit. Het
leven ligt niet vast in beton; het is klei.
Waarom wordt Lize wie ze wordt? Drie soorten krachten werken op haar
in, gedurende haar hele leven, in wisselende mate. Er zijn de
normatief leeftijdsgebonden gebeurtenissen — dingen die bijna
iedereen meemaakt, rond ongeveer dezelfde leeftijd: de eerste
stapjes, de puberteit, ooit het pensioen. Er zijn de normatief
historische gebeurtenissen — dingen die niet aan haar leeftijd
hangen, maar aan de tijd waarin ze toevallig leeft, die haar hele
generatie tegelijk raken. En er zijn de niet-normatieve
gebeurtenissen — dingen die haar, en alleen haar, overkomen, op geen
enkel voorspelbaar moment. Een ongeluk. Een loterijwinst. Een
toevallige ontmoeting op een station.
En rondom Lize, als een soort Russische baboesjka-poppen in elkaar,
liggen de lagen van de wereld waarin ze leeft. Helemaal binnenin:
haar microsysteem — het gezin waarin ze opgroeit, straks de school,
straks de vriendengroep. Daaromheen: het mesosysteem, de manier
waarop die kringen met elkaar communiceren — hoe goed haar ouders en
haar juf met elkaar overleggen, bijvoorbeeld. Daaromheen weer: het
exosysteem, dingen waar zij zelf part noch deel aan heeft, maar die
haar leven toch raken — het werk van haar vader, het beleid van de
gemeente. En daaromheen, het grootste: het macrosysteem, de cultuur,
de wetten, de waarden van de samenleving waarin ze toevallig is
geboren. En door dit alles heen, als de klok die overal tegelijk
tikt: het chronosysteem — de tijd zelf, die alles laat veranderen,
ook de andere lagen.
,Onthoud deze namen. Ze komen terug. Steeds weer.
Dit is haar verhaal.
DEEL EEN — WAT ZE MEEKREEG
Lizes moeder, Ingrid, studeerde ooit psychologie, en ze kon het niet
laten om haar eigen dochter een beetje te observeren, zoals een
wetenschapper dat zou doen. 's Avonds, als de kleine Lize sliep,
schreef Ingrid soms aantekeningen in een schriftje. Ze deed, zonder
dat ze het echt besefte, aan naturalistische observatie: gewoon
kijken naar het gedrag zoals het zich voordeed, in de natuurlijke
omgeving, zonder in te grijpen.
Op een avond droomde Lize — ze was toen tien — een vreemde droom. Ze
stond in een kamer vol mannen met snorren en vrouwen met strenge
blikken, en ze stelden zich om beurten voor.
De eerste boog licht. "Sigmund Freud," zei hij. "Ik geloof dat
onbewuste driften jouw gedrag sturen, meer dan je zelf beseft. Ik
bestudeerde mensen zoals Anna O en de Wolvenman, in uitgebreide
gevalsstudies. Het nadeel? Mijn bevindingen kunnen gekleurd zijn
geweest door mijn eigen theoretische voorkeuren. Dat is het risico
van zo dicht op één persoon zitten."
Naast hem stond een vriendelijkere man. "Erik Erikson," zei hij. "Ik
bouwde voort op Freuds ideeën, maar ik keek meer naar de sociale
wereld om je heen dan naar je binnenste driften. Acht stadia
doorloop je, elk met een eigen taak. Als baby: leer je de wereld
vertrouwen, of wantrouw je haar? Straks, als peuter: durf je
zelfstandig te zijn, of overheerst schaamte en twijfel? Nog weer
later: neem je initiatief, of voel je schuld? Op school: voel je je
bekwaam, of minderwaardig? En als tiener: wie bén je eigenlijk?"
"Wij zijn allebei normatief," voegde Freud eraan toe. "We geloven in
vaste stadia die bijna iedereen doorloopt, met de kalenderleeftijd
als belangrijkste maatstaf."
Een derde figuur stapte naar voren, met een por-en-beloonapparaat in
zijn handen. "B.F. Skinner," zei hij droog. Lize moest meteen denken
aan het strenge schoolhoofd uit een tekenfilm die ze weleens keek —
en inderdaad, de makers van die serie hadden hun schoolhoofd bewust
naar hém vernoemd. "Gedrag wordt gevormd door straf en beloning.
Niets meer, niets minder. Operante conditionering, noem ik het."
Naast hem stond een vrouw die glimlachend naar een filmscherm wees,
waarop een kind een ander kind zag stoeien. "Albert Bandura," zei ze
— of eigenlijk was het Bandura zelf, een man, maar in Lizes droom
leek het niet uit te maken wie wat zei. "Wij, aanhangers van de
sociale leertheorie, denken dat je vooral leert door te kijken.
Modeling noem ik het: je observeert een ander, en imiteert wat je
ziet. En je gelooft, of niet, in je eigen kunnen —
zelfeffectiviteit."
, "Let op," fluisterde iemand Lize in het oor, "verwar Bandura's
modeling nooit met imprinting — dat is een heel ander, ouder
concept, van een Oostenrijkse ganzenonderzoeker."
Toen kwam een man met een bril en een schaakbord vol blokjes. "Jean
Piaget," zei hij. "Ik zie het kind als een kleine, actieve
wetenschapper. Cognitieve ontwikkeling wordt aangedreven door een
biologisch proces dat ik adaptatie noem. Daarbinnen gebeuren twee
dingen: soms voeg je nieuwe informatie simpelweg toe aan wat je al
wist — dat noem ik assimilatie. Denk aan witte druiven en rode
druiven: allebei gewoon 'druiven', je bestaande hokje blijft intact.
Maar soms moet je je eigen denkstructuur zelf aanpassen, omdat het
nieuwe er gewoonweg niet in past. Dat is accommodatie. Een kind dat
elk viervoetig dier 'hond' noemt, en op een dag beseft dat een kat
toch echt geen hond is — dat kind moet zijn eigen begrip bijstellen.
Dát is accommodatie."
Een stem zonder gezicht voegde eraan toe: "Er is nog een ander
perspectief, hoor, naast dat van Piaget — het
informatieverwerkingsperspectief. Denk aan je geest als een
computer: input, verwerking, output. Geen kwalitatieve sprongen
zoals bij Piaget, maar een geleidelijke, kwantitatieve verbetering —
je geheugen wordt groter, je aandacht scherper, je verwerking
sneller. Geen ander soort denken. Een betere versie van dezelfde
machine."
En helemaal op de achtergrond, bijna onzichtbaar, zag Lize een klein
meisje met blokjes een dam bouwen tegen oprukkend water. Ze bouwde,
keek wat het water deed, paste aan, bouwde opnieuw. Steeds weer die
lus: doen, zien, aanpassen. "Dat," zei de stem, "is Piagets eigen
idee in actie. Tertiaire circulaire reacties, noemt hij het. Al
doende leren, door zelf te experimenteren."
Ten slotte was er Urie Bronfenbrenner, die simpelweg wees naar de
kamer om hen heen. "Kijk om je heen," zei hij. "Deze kamer is je
microsysteem. De deur naar de gang, waar je moeder op je wacht — dat
is je mesosysteem, de verbinding tussen de kamers. Het huis van de
buren, waar je nooit komt maar waarvan het beleid toch jouw straat
beïnvloedt — exosysteem. En de lucht zelf, de cultuur waarin dit
alles zich afspeelt — macrosysteem. En de klok aan de muur, die
overal doorheen tikt — chronosysteem."
Lize werd wakker, met het onbestemde gevoel dat ze zojuist iets heel
belangrijks had gehoord, al kon ze het niet meer helemaal
terughalen.
Haar moeder Ingrid, ondertussen, werkte aan haar scriptie. Ze
vertelde er weleens over aan tafel, ook al begreep niemand het
helemaal. "Ik doe cross-sectioneel onderzoek," zei ze. "Ik vergelijk
verschillende leeftijdsgroepen op één moment. Snel, maar riskant —
het verschil dat ik vind kan door leeftijd komen, of gewoon doordat
die groepen in een andere tijd zijn opgegroeid. Cohorteffecten, heet
dat. En ik kan er nooit causaliteit mee aantonen, alleen samenhang."
Een levensloop, verteld
Een luisterverhaal voor bij het studeren van PM1132
Levenslooppsychologie
PROLOOG — DE VORM VAN EEN LEVEN
Dit is het verhaal van Lize. Niet omdat haar leven bijzonderder is
dan dat van een ander, maar juist omdat het dat niet is. Want in een
gewoon leven, blijkt keer op keer, zit de hele levenslooppsychologie
verstopt.
Lize wordt geboren op een doordeweekse dinsdag, in een tijd en op
een plek die ze niet zelf koos. En dat is meteen de eerste les. Haar
ontwikkeling zal namelijk nooit één rechte lijn zijn die alleen maar
omhoogwijst. Ze zal groeien, ja. Maar ze zal ook dingen verliezen,
en op weer andere vlakken gewoon hetzelfde blijven — soms alledrie
tegelijk, in dezelfde week zelfs. Dat noemen we
multidirectionaliteit: haar ontwikkeling, bekeken vanuit haarzelf,
verloopt in termen van groei, stabiliteit én verlies, allemaal door
elkaar heen.
En ze is aanpasbaar. Wat er ook gebeurt, Lize kan zich, tot op
zekere hoogte, aan bijna alles aanpassen. Dat is plasticiteit. Het
leven ligt niet vast in beton; het is klei.
Waarom wordt Lize wie ze wordt? Drie soorten krachten werken op haar
in, gedurende haar hele leven, in wisselende mate. Er zijn de
normatief leeftijdsgebonden gebeurtenissen — dingen die bijna
iedereen meemaakt, rond ongeveer dezelfde leeftijd: de eerste
stapjes, de puberteit, ooit het pensioen. Er zijn de normatief
historische gebeurtenissen — dingen die niet aan haar leeftijd
hangen, maar aan de tijd waarin ze toevallig leeft, die haar hele
generatie tegelijk raken. En er zijn de niet-normatieve
gebeurtenissen — dingen die haar, en alleen haar, overkomen, op geen
enkel voorspelbaar moment. Een ongeluk. Een loterijwinst. Een
toevallige ontmoeting op een station.
En rondom Lize, als een soort Russische baboesjka-poppen in elkaar,
liggen de lagen van de wereld waarin ze leeft. Helemaal binnenin:
haar microsysteem — het gezin waarin ze opgroeit, straks de school,
straks de vriendengroep. Daaromheen: het mesosysteem, de manier
waarop die kringen met elkaar communiceren — hoe goed haar ouders en
haar juf met elkaar overleggen, bijvoorbeeld. Daaromheen weer: het
exosysteem, dingen waar zij zelf part noch deel aan heeft, maar die
haar leven toch raken — het werk van haar vader, het beleid van de
gemeente. En daaromheen, het grootste: het macrosysteem, de cultuur,
de wetten, de waarden van de samenleving waarin ze toevallig is
geboren. En door dit alles heen, als de klok die overal tegelijk
tikt: het chronosysteem — de tijd zelf, die alles laat veranderen,
ook de andere lagen.
,Onthoud deze namen. Ze komen terug. Steeds weer.
Dit is haar verhaal.
DEEL EEN — WAT ZE MEEKREEG
Lizes moeder, Ingrid, studeerde ooit psychologie, en ze kon het niet
laten om haar eigen dochter een beetje te observeren, zoals een
wetenschapper dat zou doen. 's Avonds, als de kleine Lize sliep,
schreef Ingrid soms aantekeningen in een schriftje. Ze deed, zonder
dat ze het echt besefte, aan naturalistische observatie: gewoon
kijken naar het gedrag zoals het zich voordeed, in de natuurlijke
omgeving, zonder in te grijpen.
Op een avond droomde Lize — ze was toen tien — een vreemde droom. Ze
stond in een kamer vol mannen met snorren en vrouwen met strenge
blikken, en ze stelden zich om beurten voor.
De eerste boog licht. "Sigmund Freud," zei hij. "Ik geloof dat
onbewuste driften jouw gedrag sturen, meer dan je zelf beseft. Ik
bestudeerde mensen zoals Anna O en de Wolvenman, in uitgebreide
gevalsstudies. Het nadeel? Mijn bevindingen kunnen gekleurd zijn
geweest door mijn eigen theoretische voorkeuren. Dat is het risico
van zo dicht op één persoon zitten."
Naast hem stond een vriendelijkere man. "Erik Erikson," zei hij. "Ik
bouwde voort op Freuds ideeën, maar ik keek meer naar de sociale
wereld om je heen dan naar je binnenste driften. Acht stadia
doorloop je, elk met een eigen taak. Als baby: leer je de wereld
vertrouwen, of wantrouw je haar? Straks, als peuter: durf je
zelfstandig te zijn, of overheerst schaamte en twijfel? Nog weer
later: neem je initiatief, of voel je schuld? Op school: voel je je
bekwaam, of minderwaardig? En als tiener: wie bén je eigenlijk?"
"Wij zijn allebei normatief," voegde Freud eraan toe. "We geloven in
vaste stadia die bijna iedereen doorloopt, met de kalenderleeftijd
als belangrijkste maatstaf."
Een derde figuur stapte naar voren, met een por-en-beloonapparaat in
zijn handen. "B.F. Skinner," zei hij droog. Lize moest meteen denken
aan het strenge schoolhoofd uit een tekenfilm die ze weleens keek —
en inderdaad, de makers van die serie hadden hun schoolhoofd bewust
naar hém vernoemd. "Gedrag wordt gevormd door straf en beloning.
Niets meer, niets minder. Operante conditionering, noem ik het."
Naast hem stond een vrouw die glimlachend naar een filmscherm wees,
waarop een kind een ander kind zag stoeien. "Albert Bandura," zei ze
— of eigenlijk was het Bandura zelf, een man, maar in Lizes droom
leek het niet uit te maken wie wat zei. "Wij, aanhangers van de
sociale leertheorie, denken dat je vooral leert door te kijken.
Modeling noem ik het: je observeert een ander, en imiteert wat je
ziet. En je gelooft, of niet, in je eigen kunnen —
zelfeffectiviteit."
, "Let op," fluisterde iemand Lize in het oor, "verwar Bandura's
modeling nooit met imprinting — dat is een heel ander, ouder
concept, van een Oostenrijkse ganzenonderzoeker."
Toen kwam een man met een bril en een schaakbord vol blokjes. "Jean
Piaget," zei hij. "Ik zie het kind als een kleine, actieve
wetenschapper. Cognitieve ontwikkeling wordt aangedreven door een
biologisch proces dat ik adaptatie noem. Daarbinnen gebeuren twee
dingen: soms voeg je nieuwe informatie simpelweg toe aan wat je al
wist — dat noem ik assimilatie. Denk aan witte druiven en rode
druiven: allebei gewoon 'druiven', je bestaande hokje blijft intact.
Maar soms moet je je eigen denkstructuur zelf aanpassen, omdat het
nieuwe er gewoonweg niet in past. Dat is accommodatie. Een kind dat
elk viervoetig dier 'hond' noemt, en op een dag beseft dat een kat
toch echt geen hond is — dat kind moet zijn eigen begrip bijstellen.
Dát is accommodatie."
Een stem zonder gezicht voegde eraan toe: "Er is nog een ander
perspectief, hoor, naast dat van Piaget — het
informatieverwerkingsperspectief. Denk aan je geest als een
computer: input, verwerking, output. Geen kwalitatieve sprongen
zoals bij Piaget, maar een geleidelijke, kwantitatieve verbetering —
je geheugen wordt groter, je aandacht scherper, je verwerking
sneller. Geen ander soort denken. Een betere versie van dezelfde
machine."
En helemaal op de achtergrond, bijna onzichtbaar, zag Lize een klein
meisje met blokjes een dam bouwen tegen oprukkend water. Ze bouwde,
keek wat het water deed, paste aan, bouwde opnieuw. Steeds weer die
lus: doen, zien, aanpassen. "Dat," zei de stem, "is Piagets eigen
idee in actie. Tertiaire circulaire reacties, noemt hij het. Al
doende leren, door zelf te experimenteren."
Ten slotte was er Urie Bronfenbrenner, die simpelweg wees naar de
kamer om hen heen. "Kijk om je heen," zei hij. "Deze kamer is je
microsysteem. De deur naar de gang, waar je moeder op je wacht — dat
is je mesosysteem, de verbinding tussen de kamers. Het huis van de
buren, waar je nooit komt maar waarvan het beleid toch jouw straat
beïnvloedt — exosysteem. En de lucht zelf, de cultuur waarin dit
alles zich afspeelt — macrosysteem. En de klok aan de muur, die
overal doorheen tikt — chronosysteem."
Lize werd wakker, met het onbestemde gevoel dat ze zojuist iets heel
belangrijks had gehoord, al kon ze het niet meer helemaal
terughalen.
Haar moeder Ingrid, ondertussen, werkte aan haar scriptie. Ze
vertelde er weleens over aan tafel, ook al begreep niemand het
helemaal. "Ik doe cross-sectioneel onderzoek," zei ze. "Ik vergelijk
verschillende leeftijdsgroepen op één moment. Snel, maar riskant —
het verschil dat ik vind kan door leeftijd komen, of gewoon doordat
die groepen in een andere tijd zijn opgegroeid. Cohorteffecten, heet
dat. En ik kan er nooit causaliteit mee aantonen, alleen samenhang."
