Personen- en familierecht leerdocument
Onderwerp 1: Huwelijk, geregistreerd partnerschap en echtscheiding
Leerdoelen:
Je kent de verschillende huwelijksvereisten en -beletselen;
Je kunt aangeven wat de verschillen c.q. overeenkomsten tussen een huwelijk en een
geregistreerd partnerschap zijn;
Je kunt aangeven hoe een huwelijk of een geregistreerd partnerschap kan eindigen.
Personenrecht vs familierecht
Personenrecht
Regelt de rechtspositie van natuurlijke personen. Belangrijke onderwerpen:
• Begin en einde van de natuurlijke persoonlijkheid
• Naam, geslacht, woonplaats, burgerlijke stand
• Meer- en minderjarigheid; handelings(on)bekwaamheid
• Bescherming van meerderjarigen:
o Curatele
o Mentorschap
o Beschermingsbewind
o Levenstestament
Familierecht
Regelt de juridische relaties tussen personen door afstamming en affectieve banden.
• Huwelijk en geregistreerd partnerschap
• Vermogensrechtelijke gevolgen van huwelijk/ geregistreerd partnerschap
• Afstamming en adoptie
• Relatie tussen ouders en kinderen:
o Ouderlijk gezag
o Verdeling van zorg- en opvoedingstaken
o Recht op omgang
• Ongehuwd samenleven: wordt niet door de wet geregeld, alleen door contractuele afspraken
(bijv. samenlevingscontract)
Nationale en internationale bronnen van Personen- en familierecht
Nationale bronnen
Wetgeving
• Boek 1 BW: Personen- en familierecht
• Boek 10 BW: Internationaal privaatrecht
• Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: Familieprocesrecht
Bijzondere wetten
• Jeugdwet
• Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (Wdkb)
• Embryowet
Internationale bronnen
Internationale verdragen
• EVRM (Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens, 1950 – Raad van Europa)
o Art. 8: recht op bescherming van familie- en gezinsleven
o Art. 12: recht om te trouwen en gezin te stichten
o Art. 14: discriminatieverbod
• IVRK (Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind, 1990 – VN)
o Art. 3: belang van het kind als eerste overweging
, o Art. 7: recht op naam, nationaliteit en afstammingskennis
o Art. 12: recht van het kind om gehoord te worden in procedures
o Art. 18: primaire verantwoordelijkheid voor het kind ligt bij de ouders
• Haags Adoptieverdrag (2008)
• Haags Kinderontvoeringsverdrag (1980)
Het EVRM verplicht staten niet alleen om zich te onthouden van inmenging, maar kan hen ook
verplichten om actief maatregelen te nemen om rechten effectief te beschermen.
Marckx t. België (1979)
• Het EVRM wordt dynamisch geïnterpreteerd: uitleg vindt plaats in het licht van huidige
maatschappelijke ontwikkelingen.
• Hieruit volgt de positieve verplichting van staten: staten moeten niet alleen onthouden van
inmenging, maar ook actief maatregelen nemen om family life te beschermen.
Schalk and Kopf t. Oostenrijk (2010)
• Het ontbreken van een formele relatievorm voor paren van gelijk geslacht was niet in strijd met:
o art. 8 EVRM (recht op privé- en gezinsleven)
o art. 14 EVRM (discriminatieverbod)
• Op dat moment bestond nog geen positieve verplichting voor staten.
Oliari e.a. t. Italië (2015) & Fedotova e.a. t. Rusland (2023)
• Ontwikkeling in de rechtspraak:
o Hieruit volgt dat staten een vorm van juridische erkenning voor paren van gelijk
geslacht moeten bieden.
• Het niet bieden van enige erkenning is in strijd met: art. 8 jo art. 14 EVRM
• Geen verplichting om het huwelijk open te stellen:
o Dat valt binnen de margin of appreciation van de lidstaten.
Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU – Luxemburg)
• Ziet toe op uniforme toepassing van EU-recht
• Relevant bij:
o Grensoverschrijdende familieverhoudingen
o Vrij verkeer van personen
o Erkenning van familierechtelijke situaties binnen de EU
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM – Straatsburg)
• Toetst nationaal recht aan het EVRM
• Beschermt het family life (art. 8 EVRM)
• Ontwikkelt belangrijke leerstukken:
o Dynamische interpretatie van het EVRM
o Positieve verplichtingen van staten
o Margin of appreciation
Belangrijke punten
• Artikel 8 EVRM beschermt burgers tegen overheidsinmenging in familie- en gezinsleven.
• Positieve verplichting: staten moeten actief rechten van familie en kind waarborgen (niet alleen
passief respecteren).
• IVRK legt het belang van het kind centraal en legt toezicht op naleving bij VN-Comité voor de
Rechten van het Kind.
• Geen supranationale rechter; wel toezicht op naleving door VN-Comité voor de Rechten van het
Kind
Het aangaan van een huwelijk/ geregistreerd partnerschap
Een formele relatie is een relatie waarvan het begin en einde door de wet worden geregeld.
Twee vormen:
1. Huwelijk (art. 1:30 lid 1 BW)
o Voor twee personen van verschillend geslacht.
, o Sinds 01-01-2001 ook voor twee personen van gelijk geslacht.
2. Geregistreerd partnerschap (art. 1:80a lid 1 BW)
o Sinds 01-01-1998 voor twee personen van gelijk of verschillend geslacht.
Vereisten voor het huwelijk
Om een geldig huwelijk (of geregistreerd partnerschap) te kunnen sluiten, moet aan de volgende vereisten zijn
voldaan:
• Inwendige vereisten (materiële vereisten) → huwelijksbeletselen
o Absolute vereisten
o Relatieve vereisten
• Uitwendige vereisten (vormvoorschriften)
Inwendige vereisten (materiële vereisten/ huwelijksbeletselen)
• Betreffen de afwezigheid van huwelijksbeletselen
• Worden verder opgesplitst in absolute en relatieve vereisten
o Absolute (volstrekte) vereisten
- een persoon kan met geen enkele persoon een huwelijk sluiten (art. 1:31-1:39 en
1:42 BW)
- hier moet je altijd aan voldoen om een huwelijk te sluiten
o Relatieve (betrekkelijke) vereisten
- een persoon kan slechts met bepaalde personen geen huwelijk sluiten (art. 1:41
en 1:41a BW)
- gelden alleen ten opzichte van bepaalde personen
1. Absolute vereisten – gelden voor iedereen:
• Leeftijd: minimaal 18 jaar (art. 1:31 BW)
• Wilsbekwaamheid: geen geestelijke stoornis die wilsvorming verhindert (art. 1:32 BW)
• Monogamie: geen ander huwelijk of geregistreerd partnerschap (art. 1:33, 1:42 BW)
Personen die onder curatele staan mogen niet zomaar trouwen, je hebt dan toestemming nodig:
o Wegens drank-/drugsmisbruik → toestemming curator bij weigering vervangende
toestemming kantonrechter (art. 1:37 BW)
o Wegens lichamelijke/geestelijke toestand → toestemming kantonrechter, beroep mogelijk
bij rechtbank (art. 1:38 BW)
2. Relatieve vereisten – gelden alleen ten opzichte van
bepaalde personen:
• Geen huwelijk tussen (natuurlijke en familierechtelijke)
bloedverwanten in rechte lijn, en broers/zussen (art.
1:41 lid 1 BW).
• Broers/zussen door adoptie kunnen ontheffing vragen
(lid 2).
• Bloedverwanten derde en vierde graad (oom/tante,
neef/nicht) mogen in beginsel geen huwelijk sluiten
alleen mogelijk na beëdigde verklaring vrije
toestemming (art. 1:41a BW).
Uitwendige vereisten (vormvoorschriften)
1. Voorafgaand aan voltrekking (art. 1:43–1:49a BW)
o Kenbaar maken van het voorgenomen huwelijk bij de ambtenaar van de burgerlijke stand.
o Verstrekken van gegevens: namen, woonplaats, geboortedata, getuigen, gemeente waar
huwelijk voltrokken wordt, etc. (art. 1:44 BW)
o Overige bepalingen: ontbreken geboorteakte (art. 1:45 BW), opnieuw aangifte bij niet-
voltrekking binnen een jaar (art. 1:46 BW).
2. Voltrekking van het huwelijk (art. 1:58–1:68 BW)
o Openbaar, in gemeentehuis, ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand in
tegenwoordigheid van tenminste 2 en maximaal 4 getuigen (art. 1:63 lid 1 BW).
, o Partijen verklaren elkaar tot echtgenoot aan te nemen (de ‘ja’ woorden) en trouw te zijn
en alle echtelijke plichten te zullen vervullen (art. 1:67 lid 1 BW).
o Ambtenaar verklaart hen in de echt te zijn verbonden en maakt daarvan een akte op (art.
1:67 lid 2 BW)
3. Formaliteiten
o Twee weken wachttijd na kenbaar maken van voorgenomen huwelijk (art. 1:62 BW).
- Uitzonderingen bij gewichtige redenen (lid 2).
o Voltrekking in het gemeentehuis (art. 1:63 BW)
- Uitzondering: bijzonder huis indien verhinderd naar gemeentehuis te begeven,
mits zes getuigen (art. 1:64 BW)
o Persoonlijke aanwezigheid vereist, tenzij volmacht toegestaan (art. 1:65–1:66 BW).
- Uitz. 1:66 gewichtige redenen volmacht - Minister van Justitie
Burgerlijk en religieus huwelijk
Alleen een burgerlijk huwelijk heeft rechtsgevolgen (art. 1:30 lid 2 BW)
• Religieus huwelijk zonder burgerlijk huwelijk heeft geen rechtsgevolgen;
• Godsdienstige plechtigheden vóór de sluiting v/h huwelijk zijn strafbaar (art. 1:68 BW, art. 449 Sr)
• Rechter kan medewerking aan ontbinding van religieus huwelijk bevelen (Wet tegengaan
huwelijkse gevangenschap, inwerkingtr. 01-07-2023)
Dit verbod geldt niet voor het geregistreerd partnerschap, omdat vroeger het gp gemaakt was voor mensen
van hetzelfde geslacht en dat mag in religies sowieso niet.
Als niet aan de vereisten voor het aangaan van het huwelijk is voldaan dan:
• Stuiting: procedurele blokkering van het huwelijk (art. 1:50–1:57 BW)
Nietigverklaring: huwelijk wordt achteraf ongeldig verklaard (art. 1:69–1:77 BW)
Voor het aangaan/stuiting/vernietiging van een geregistreerd partnerschap gelden grotendeels dezelfde
vereisten als m.b.t. het huwelijk (zie art. 1:80a lid 4/5/6 BW)
• Voltrekking van een geregistreerd partnerschap zijn wel anders dan hij een huwelijk.
o Bij een geregistreerd partnerschap gaat voltrekking d.m.v. akte van registratie van
partnerschap (art. 1:80a lid 3 BW).
• Gevolgen grotendeels gelijk aan huwelijk. Sinds 01-04-2014 dezelfde afstammingsrechtelijke
consequenties
Beëindigen van een huwelijk (art. 1:149 BW)
Ontbinden van het huwelijk kan door:
1. Overlijden van één van de echtgenoten
2. Nieuw huwelijk of geregistreerd partnerschap indien vermissing/overlijden is vastgesteld
(maar persoon is nog in leven)
3. Ontbinding door rechter (echtscheiding)
o Grond: duurzame ontwrichting → de echtelijke samenleving is zodanig verstoord dat
samenleven onhoudbaar is en er geen uitzicht is op herstel van een normale relatie. (art.
1:151, 1:154 BW)
o Gezamenlijk verzoek (art. 1:154 BW): bewijs gesubjectiveerd, rechter mag niet
ambtshalve onderzoek instellen
o Eenzijdig verzoek (art. 1:151 BW): verzoeker moet ontwrichting stellen en bewijzen,
rechter kan ernstige aanwijzingen als bewijs beschouwen
4. Ontbinding na scheiding van tafel en bed → het huwelijk wordt formeel beëindigd nadat de
echtgenoten eerder al juridisch gescheiden van elkaar leefden.
Echtscheidingsprocedure
• Rechtszaak via verzoekschrift bij de rechter
• Verplichte procesvertegenwoordiging (advocaat)
Afwikkeling gevolgen echtscheiding
Onderwerp 1: Huwelijk, geregistreerd partnerschap en echtscheiding
Leerdoelen:
Je kent de verschillende huwelijksvereisten en -beletselen;
Je kunt aangeven wat de verschillen c.q. overeenkomsten tussen een huwelijk en een
geregistreerd partnerschap zijn;
Je kunt aangeven hoe een huwelijk of een geregistreerd partnerschap kan eindigen.
Personenrecht vs familierecht
Personenrecht
Regelt de rechtspositie van natuurlijke personen. Belangrijke onderwerpen:
• Begin en einde van de natuurlijke persoonlijkheid
• Naam, geslacht, woonplaats, burgerlijke stand
• Meer- en minderjarigheid; handelings(on)bekwaamheid
• Bescherming van meerderjarigen:
o Curatele
o Mentorschap
o Beschermingsbewind
o Levenstestament
Familierecht
Regelt de juridische relaties tussen personen door afstamming en affectieve banden.
• Huwelijk en geregistreerd partnerschap
• Vermogensrechtelijke gevolgen van huwelijk/ geregistreerd partnerschap
• Afstamming en adoptie
• Relatie tussen ouders en kinderen:
o Ouderlijk gezag
o Verdeling van zorg- en opvoedingstaken
o Recht op omgang
• Ongehuwd samenleven: wordt niet door de wet geregeld, alleen door contractuele afspraken
(bijv. samenlevingscontract)
Nationale en internationale bronnen van Personen- en familierecht
Nationale bronnen
Wetgeving
• Boek 1 BW: Personen- en familierecht
• Boek 10 BW: Internationaal privaatrecht
• Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: Familieprocesrecht
Bijzondere wetten
• Jeugdwet
• Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (Wdkb)
• Embryowet
Internationale bronnen
Internationale verdragen
• EVRM (Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens, 1950 – Raad van Europa)
o Art. 8: recht op bescherming van familie- en gezinsleven
o Art. 12: recht om te trouwen en gezin te stichten
o Art. 14: discriminatieverbod
• IVRK (Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind, 1990 – VN)
o Art. 3: belang van het kind als eerste overweging
, o Art. 7: recht op naam, nationaliteit en afstammingskennis
o Art. 12: recht van het kind om gehoord te worden in procedures
o Art. 18: primaire verantwoordelijkheid voor het kind ligt bij de ouders
• Haags Adoptieverdrag (2008)
• Haags Kinderontvoeringsverdrag (1980)
Het EVRM verplicht staten niet alleen om zich te onthouden van inmenging, maar kan hen ook
verplichten om actief maatregelen te nemen om rechten effectief te beschermen.
Marckx t. België (1979)
• Het EVRM wordt dynamisch geïnterpreteerd: uitleg vindt plaats in het licht van huidige
maatschappelijke ontwikkelingen.
• Hieruit volgt de positieve verplichting van staten: staten moeten niet alleen onthouden van
inmenging, maar ook actief maatregelen nemen om family life te beschermen.
Schalk and Kopf t. Oostenrijk (2010)
• Het ontbreken van een formele relatievorm voor paren van gelijk geslacht was niet in strijd met:
o art. 8 EVRM (recht op privé- en gezinsleven)
o art. 14 EVRM (discriminatieverbod)
• Op dat moment bestond nog geen positieve verplichting voor staten.
Oliari e.a. t. Italië (2015) & Fedotova e.a. t. Rusland (2023)
• Ontwikkeling in de rechtspraak:
o Hieruit volgt dat staten een vorm van juridische erkenning voor paren van gelijk
geslacht moeten bieden.
• Het niet bieden van enige erkenning is in strijd met: art. 8 jo art. 14 EVRM
• Geen verplichting om het huwelijk open te stellen:
o Dat valt binnen de margin of appreciation van de lidstaten.
Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU – Luxemburg)
• Ziet toe op uniforme toepassing van EU-recht
• Relevant bij:
o Grensoverschrijdende familieverhoudingen
o Vrij verkeer van personen
o Erkenning van familierechtelijke situaties binnen de EU
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM – Straatsburg)
• Toetst nationaal recht aan het EVRM
• Beschermt het family life (art. 8 EVRM)
• Ontwikkelt belangrijke leerstukken:
o Dynamische interpretatie van het EVRM
o Positieve verplichtingen van staten
o Margin of appreciation
Belangrijke punten
• Artikel 8 EVRM beschermt burgers tegen overheidsinmenging in familie- en gezinsleven.
• Positieve verplichting: staten moeten actief rechten van familie en kind waarborgen (niet alleen
passief respecteren).
• IVRK legt het belang van het kind centraal en legt toezicht op naleving bij VN-Comité voor de
Rechten van het Kind.
• Geen supranationale rechter; wel toezicht op naleving door VN-Comité voor de Rechten van het
Kind
Het aangaan van een huwelijk/ geregistreerd partnerschap
Een formele relatie is een relatie waarvan het begin en einde door de wet worden geregeld.
Twee vormen:
1. Huwelijk (art. 1:30 lid 1 BW)
o Voor twee personen van verschillend geslacht.
, o Sinds 01-01-2001 ook voor twee personen van gelijk geslacht.
2. Geregistreerd partnerschap (art. 1:80a lid 1 BW)
o Sinds 01-01-1998 voor twee personen van gelijk of verschillend geslacht.
Vereisten voor het huwelijk
Om een geldig huwelijk (of geregistreerd partnerschap) te kunnen sluiten, moet aan de volgende vereisten zijn
voldaan:
• Inwendige vereisten (materiële vereisten) → huwelijksbeletselen
o Absolute vereisten
o Relatieve vereisten
• Uitwendige vereisten (vormvoorschriften)
Inwendige vereisten (materiële vereisten/ huwelijksbeletselen)
• Betreffen de afwezigheid van huwelijksbeletselen
• Worden verder opgesplitst in absolute en relatieve vereisten
o Absolute (volstrekte) vereisten
- een persoon kan met geen enkele persoon een huwelijk sluiten (art. 1:31-1:39 en
1:42 BW)
- hier moet je altijd aan voldoen om een huwelijk te sluiten
o Relatieve (betrekkelijke) vereisten
- een persoon kan slechts met bepaalde personen geen huwelijk sluiten (art. 1:41
en 1:41a BW)
- gelden alleen ten opzichte van bepaalde personen
1. Absolute vereisten – gelden voor iedereen:
• Leeftijd: minimaal 18 jaar (art. 1:31 BW)
• Wilsbekwaamheid: geen geestelijke stoornis die wilsvorming verhindert (art. 1:32 BW)
• Monogamie: geen ander huwelijk of geregistreerd partnerschap (art. 1:33, 1:42 BW)
Personen die onder curatele staan mogen niet zomaar trouwen, je hebt dan toestemming nodig:
o Wegens drank-/drugsmisbruik → toestemming curator bij weigering vervangende
toestemming kantonrechter (art. 1:37 BW)
o Wegens lichamelijke/geestelijke toestand → toestemming kantonrechter, beroep mogelijk
bij rechtbank (art. 1:38 BW)
2. Relatieve vereisten – gelden alleen ten opzichte van
bepaalde personen:
• Geen huwelijk tussen (natuurlijke en familierechtelijke)
bloedverwanten in rechte lijn, en broers/zussen (art.
1:41 lid 1 BW).
• Broers/zussen door adoptie kunnen ontheffing vragen
(lid 2).
• Bloedverwanten derde en vierde graad (oom/tante,
neef/nicht) mogen in beginsel geen huwelijk sluiten
alleen mogelijk na beëdigde verklaring vrije
toestemming (art. 1:41a BW).
Uitwendige vereisten (vormvoorschriften)
1. Voorafgaand aan voltrekking (art. 1:43–1:49a BW)
o Kenbaar maken van het voorgenomen huwelijk bij de ambtenaar van de burgerlijke stand.
o Verstrekken van gegevens: namen, woonplaats, geboortedata, getuigen, gemeente waar
huwelijk voltrokken wordt, etc. (art. 1:44 BW)
o Overige bepalingen: ontbreken geboorteakte (art. 1:45 BW), opnieuw aangifte bij niet-
voltrekking binnen een jaar (art. 1:46 BW).
2. Voltrekking van het huwelijk (art. 1:58–1:68 BW)
o Openbaar, in gemeentehuis, ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand in
tegenwoordigheid van tenminste 2 en maximaal 4 getuigen (art. 1:63 lid 1 BW).
, o Partijen verklaren elkaar tot echtgenoot aan te nemen (de ‘ja’ woorden) en trouw te zijn
en alle echtelijke plichten te zullen vervullen (art. 1:67 lid 1 BW).
o Ambtenaar verklaart hen in de echt te zijn verbonden en maakt daarvan een akte op (art.
1:67 lid 2 BW)
3. Formaliteiten
o Twee weken wachttijd na kenbaar maken van voorgenomen huwelijk (art. 1:62 BW).
- Uitzonderingen bij gewichtige redenen (lid 2).
o Voltrekking in het gemeentehuis (art. 1:63 BW)
- Uitzondering: bijzonder huis indien verhinderd naar gemeentehuis te begeven,
mits zes getuigen (art. 1:64 BW)
o Persoonlijke aanwezigheid vereist, tenzij volmacht toegestaan (art. 1:65–1:66 BW).
- Uitz. 1:66 gewichtige redenen volmacht - Minister van Justitie
Burgerlijk en religieus huwelijk
Alleen een burgerlijk huwelijk heeft rechtsgevolgen (art. 1:30 lid 2 BW)
• Religieus huwelijk zonder burgerlijk huwelijk heeft geen rechtsgevolgen;
• Godsdienstige plechtigheden vóór de sluiting v/h huwelijk zijn strafbaar (art. 1:68 BW, art. 449 Sr)
• Rechter kan medewerking aan ontbinding van religieus huwelijk bevelen (Wet tegengaan
huwelijkse gevangenschap, inwerkingtr. 01-07-2023)
Dit verbod geldt niet voor het geregistreerd partnerschap, omdat vroeger het gp gemaakt was voor mensen
van hetzelfde geslacht en dat mag in religies sowieso niet.
Als niet aan de vereisten voor het aangaan van het huwelijk is voldaan dan:
• Stuiting: procedurele blokkering van het huwelijk (art. 1:50–1:57 BW)
Nietigverklaring: huwelijk wordt achteraf ongeldig verklaard (art. 1:69–1:77 BW)
Voor het aangaan/stuiting/vernietiging van een geregistreerd partnerschap gelden grotendeels dezelfde
vereisten als m.b.t. het huwelijk (zie art. 1:80a lid 4/5/6 BW)
• Voltrekking van een geregistreerd partnerschap zijn wel anders dan hij een huwelijk.
o Bij een geregistreerd partnerschap gaat voltrekking d.m.v. akte van registratie van
partnerschap (art. 1:80a lid 3 BW).
• Gevolgen grotendeels gelijk aan huwelijk. Sinds 01-04-2014 dezelfde afstammingsrechtelijke
consequenties
Beëindigen van een huwelijk (art. 1:149 BW)
Ontbinden van het huwelijk kan door:
1. Overlijden van één van de echtgenoten
2. Nieuw huwelijk of geregistreerd partnerschap indien vermissing/overlijden is vastgesteld
(maar persoon is nog in leven)
3. Ontbinding door rechter (echtscheiding)
o Grond: duurzame ontwrichting → de echtelijke samenleving is zodanig verstoord dat
samenleven onhoudbaar is en er geen uitzicht is op herstel van een normale relatie. (art.
1:151, 1:154 BW)
o Gezamenlijk verzoek (art. 1:154 BW): bewijs gesubjectiveerd, rechter mag niet
ambtshalve onderzoek instellen
o Eenzijdig verzoek (art. 1:151 BW): verzoeker moet ontwrichting stellen en bewijzen,
rechter kan ernstige aanwijzingen als bewijs beschouwen
4. Ontbinding na scheiding van tafel en bed → het huwelijk wordt formeel beëindigd nadat de
echtgenoten eerder al juridisch gescheiden van elkaar leefden.
Echtscheidingsprocedure
• Rechtszaak via verzoekschrift bij de rechter
• Verplichte procesvertegenwoordiging (advocaat)
Afwikkeling gevolgen echtscheiding
