INHOUD
Inleiding ........................................................................................................................................ 3
Hoofdstuk1: wat is psychologie?...................................................................................................... 3
Een definitie van psychologie ....................................................................................................... 3
Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ......................................................... 3
Het ontstaan van de psychologie .................................................................................................. 5
Onderzoeksmethoden in de psychologie ....................................................................................... 7
Het belang van biologische factoren voor de verklaring van menselijk gedrag ...................................12
De onmisbaarheid van cognities..................................................................................................13
De mens maakt deel uit van een groep .........................................................................................13
Het biopsychosociale model (BPS) ..............................................................................................15
De plaats van de psychologie in de samenleving ...........................................................................15
Hoofdstuk4: de waarneming ..........................................................................................................16
Van zintuiglijke gewaarwording naar waarneming ..........................................................................16
Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen ..................................................................17
De perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen .........................18
Waarneming van gezichten .........................................................................................................19
Waarneming van diepte en beweging ...........................................................................................20
Waarneming en actie .................................................................................................................22
Hoe belangrijk is leren bij de waarneming .....................................................................................23
Hoofdstuk5: aandacht, cognitieve controle & bewustzijn...................................................................25
Aandacht: het selecteren van informatie ......................................................................................25
Cognitieve controle: taken goed uitvoeren ....................................................................................27
Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen .............................................................30
Slapen en dromen .....................................................................................................................32
Hypnose...................................................................................................................................34
Hoofdstuk6: conditionering en leren ...............................................................................................36
Klassieke conditionering ............................................................................................................36
Operante conditionering.............................................................................................................39
Observerend leren .....................................................................................................................42
Hoofdstuk7: onthouden en vergeten ...............................................................................................43
Achtergrond ..............................................................................................................................43
Het geheugenmodel van Atkinson & Shiffrin..................................................................................44
Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën ..........................................................................45
Informatie verwerven .................................................................................................................48
Informatie opslaan en bewaren ...................................................................................................51
1
, Informatie oproepen ..................................................................................................................52
Herinnering is reconstructie........................................................................................................54
Amnesie en het impliciete geheugen............................................................................................57
Hoofdstuk 8: taal ..........................................................................................................................58
Spreken....................................................................................................................................58
Luisteren en lezen......................................................................................................................62
Van woorden naar conversaties ..................................................................................................65
Hoe leidt taal tot betekenis .........................................................................................................68
Andere taalvormen ....................................................................................................................70
Hoofdstuk 9: denken .....................................................................................................................70
Problemen oplossen ..................................................................................................................71
Redeneren ................................................................................................................................73
Beslissingen nemen ...................................................................................................................74
Hoofdstuk 10: emotie en motivatie..................................................................................................76
Wat is emotie? ..........................................................................................................................76
Emotie en cognitie .....................................................................................................................79
Wat is motivatie? .......................................................................................................................81
Honger .....................................................................................................................................83
Seks.........................................................................................................................................83
Prestatiemotivatie .....................................................................................................................84
Hoofdstuk 11: intelligentie .............................................................................................................86
Wat verstaan mensen onder intelligentie ......................................................................................86
Analytische intelligentie .............................................................................................................86
Praktische intelligentie...............................................................................................................90
Sociale en emotionele intelligentie ..............................................................................................90
Abnormale intelligentie (<70 of >130) ...........................................................................................91
Hoofdstuk 12: persoonlijkheid ........................................................................................................92
Drie klassieke visies op de persoonlijkheid ...................................................................................92
Het meten van persoonlijkheidsverschillen en de trekbenadering ...................................................96
Huidig onderzoek naar persoonlijkheidsverschillen .......................................................................98
Persoonlijkheidsstoornissen..................................................................................................... 100
Examen ..................................................................................................................................... 100
2
,INLEIDING
• Cursusmateriaal: handboek (VOLLEDIG; behalve 2, 3, 13, 14, 15, 16, 17) + slides
• Gradaties; laagste is opinie en hoogste is empathie
HOOFDSTUK1 : WAT IS PSYCHOLOGIE?
EEN DEFINITIE VAN PSYCHOLOGIE
Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en waarbij de gedragsevidentie
gebruikt wordt om de interne processen te begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen.
• Psychologie als wetenschap vertoont grote paralellen met andere wetenschappen zoals fysica en
chemie
o Wetenschappelijke methoden
• Systematische observatie van gedrag leidt tot empirische gedragsevidentie
o Nodig? Observeerbaar en meetbaar gedrag
• Gedragsevidentie vormt de basis om inzicht te krijgen in processen die niet rechtstreeks te
observeren vallen
• Relativiteit van observeerbaarheid (!)
• Voorbeeld
o Gedrag: studiegedrag student pedagogie
o Evidentie: hoe het zich uit; noteren, herhalen leren
o Intern proces: hoe studeren, hoe verwerken, hoe begrijpen
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK GEMAAKT HEBBEN
Rede, intuïtie en geloof
• Filosofie in het Oude Griekenland: Plato & Aristoteles
o Plato
▪ Ware onzichtbare wereld van onveranderlijke ideale vormen vs zichtbare
veranderlijke wereld als een onvolmaakte afspiegeling van de ware ideale wereld
• Onzichtbare wereld kennen we niet <> zichtbare wereld kennen we
▪ Ziel: onderdeel van en kennis over de ideale wereld
• Via ziel toegang tot ware kennis
▪ Toegang tot die kennis: rede
▪ Observatie was van minder belang (enkel toegang tot het zichtbare)
▪ Wiskunde: hoogste vorm van wijsheid, benadering van de ideale wereld.
Getallen zijn onveranderlijk en bewerkingen zijn mogelijk zonder referentie naar
de zichtbare wereld. (“abstract”)
o Aristoteles (lln Plato)
▪ Meer belang aan observatie dan Plato maar nog steeds geen toegang tot ware
kennis
▪ Echte kennis vloeide voort uit axioma’s
▪ Herkennen van axioma’s door de ziel: “demonstraties”
• Stelregel die je moet voor waar nemen
• Vb. 2 punten bepalen rechte, a² + b² = c², e = mc²
▪ Aarde en water vs lucht en vuur
▪ Vanuit demonstraties kon de rest van de kennis afgeleid worden via de rede
3
, ▪ Wiskunde: ideale wetenschap, klein aantal axioma’s leidt tot alle kennis (over de
ruimte)
• Vragen over mens en universum
• Oorsprong van antwoorden: de mens!
• Rooms-Katholieke kerk (RKK)
o Hoeder van kennis na de val van het Romeinse Rijk
o Fusion van Plato en Aristoteles met kerkelijke leer
o Veel kennis ging verloren in het westen
▪ Kerk niet zo populair dus kennis gefusioneerd MAAR veel kennis verloren
o Renaissance: de queeste naar Griekse handschriften en islamitische commentaren erop
Wetenschappelijke revolutie (2e evolutie)
• Copernicaanse revolutie = de aarde is NIET het centrum
o Juliaanse kalender was “een beetje” te kort…
o In de 15eE: een opgebouwd “tekort” van 10 dagen
o Gregoriaanse kalender: van 4 oktober naar 15 oktober 1582 + schrikkeldagen
o Maar staat de aarde nog stil? Of draait de aarde rond de zon?
▪ Het lag gevoelig…
o Hypothetisch: onderbouwd door Galileo Galilei (en later Newton) met telescopische
bevindingen
• Observatie en experimenten
o Observatie rendeerde meer dan het bestuderen van oude meesters
o Actief ingrijpen! Experimenteren! Gevolgen bestuderen.
▪ Besef als je actief ingrijpt; kan je bestuderen + beïnvloeden
o Leidde tot de industriële revolutie, grotere welvaart voor de bevolking en algemeen
verplichte onderwijs
• Twee culturen
o Wetenschappelijke ontwikkelingen floreerden in gebieden NIET onder invloed van de RKK
o Macht van deze gebieden werd groter omdat nieuwe ontdekkingen belangrijke voordelen
boden (handel en oorlogsvoering)
o Prestige en belang van de “nieuwe” wetenschappen groeiden, ook aan de universiteiten
▪ Versterkt door opgang van de VS
▪ Domineert beginjaren psychologie en nog steeds
o Klassieke, humanistische cultuur vs natuurwetenschappelijke cultuur
▪ Cf. alfa en betawetenschappen
o Weinig contact en tegengestelde idealen
• Menselijk functioneren
o De persoonlijke fout: klokken en informatieverwerkingstijd!
▪ Ontdekt dat mensen fouten maken
▪ Menselijke fout: inschatten, info verwerking, tempo hersenen
o De snelheid van informatietransmissie in de zenuwen
▪ Helmholtz en de kikkerpoot, niet oneindig groot en niet altijd beschikbaar, maar
“slechts” 30 meter per seconde!
▪ Zenuwgeleiding verrassend traag (gedachten, pijn, …)
o Donders en verwerkingstijd: het ka-ke-ki-ko-ku paradigma met drie condities
▪ A-reactie: eenzelfde reactie op eenzelfde stimulus
• Ka ka ka -> ka ka ka
▪ B-reactie: discriminatie en keuze
• Ka ke ki ko ku -> alles nazeggen
4
Inleiding ........................................................................................................................................ 3
Hoofdstuk1: wat is psychologie?...................................................................................................... 3
Een definitie van psychologie ....................................................................................................... 3
Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ......................................................... 3
Het ontstaan van de psychologie .................................................................................................. 5
Onderzoeksmethoden in de psychologie ....................................................................................... 7
Het belang van biologische factoren voor de verklaring van menselijk gedrag ...................................12
De onmisbaarheid van cognities..................................................................................................13
De mens maakt deel uit van een groep .........................................................................................13
Het biopsychosociale model (BPS) ..............................................................................................15
De plaats van de psychologie in de samenleving ...........................................................................15
Hoofdstuk4: de waarneming ..........................................................................................................16
Van zintuiglijke gewaarwording naar waarneming ..........................................................................16
Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen ..................................................................17
De perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen .........................18
Waarneming van gezichten .........................................................................................................19
Waarneming van diepte en beweging ...........................................................................................20
Waarneming en actie .................................................................................................................22
Hoe belangrijk is leren bij de waarneming .....................................................................................23
Hoofdstuk5: aandacht, cognitieve controle & bewustzijn...................................................................25
Aandacht: het selecteren van informatie ......................................................................................25
Cognitieve controle: taken goed uitvoeren ....................................................................................27
Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen .............................................................30
Slapen en dromen .....................................................................................................................32
Hypnose...................................................................................................................................34
Hoofdstuk6: conditionering en leren ...............................................................................................36
Klassieke conditionering ............................................................................................................36
Operante conditionering.............................................................................................................39
Observerend leren .....................................................................................................................42
Hoofdstuk7: onthouden en vergeten ...............................................................................................43
Achtergrond ..............................................................................................................................43
Het geheugenmodel van Atkinson & Shiffrin..................................................................................44
Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën ..........................................................................45
Informatie verwerven .................................................................................................................48
Informatie opslaan en bewaren ...................................................................................................51
1
, Informatie oproepen ..................................................................................................................52
Herinnering is reconstructie........................................................................................................54
Amnesie en het impliciete geheugen............................................................................................57
Hoofdstuk 8: taal ..........................................................................................................................58
Spreken....................................................................................................................................58
Luisteren en lezen......................................................................................................................62
Van woorden naar conversaties ..................................................................................................65
Hoe leidt taal tot betekenis .........................................................................................................68
Andere taalvormen ....................................................................................................................70
Hoofdstuk 9: denken .....................................................................................................................70
Problemen oplossen ..................................................................................................................71
Redeneren ................................................................................................................................73
Beslissingen nemen ...................................................................................................................74
Hoofdstuk 10: emotie en motivatie..................................................................................................76
Wat is emotie? ..........................................................................................................................76
Emotie en cognitie .....................................................................................................................79
Wat is motivatie? .......................................................................................................................81
Honger .....................................................................................................................................83
Seks.........................................................................................................................................83
Prestatiemotivatie .....................................................................................................................84
Hoofdstuk 11: intelligentie .............................................................................................................86
Wat verstaan mensen onder intelligentie ......................................................................................86
Analytische intelligentie .............................................................................................................86
Praktische intelligentie...............................................................................................................90
Sociale en emotionele intelligentie ..............................................................................................90
Abnormale intelligentie (<70 of >130) ...........................................................................................91
Hoofdstuk 12: persoonlijkheid ........................................................................................................92
Drie klassieke visies op de persoonlijkheid ...................................................................................92
Het meten van persoonlijkheidsverschillen en de trekbenadering ...................................................96
Huidig onderzoek naar persoonlijkheidsverschillen .......................................................................98
Persoonlijkheidsstoornissen..................................................................................................... 100
Examen ..................................................................................................................................... 100
2
,INLEIDING
• Cursusmateriaal: handboek (VOLLEDIG; behalve 2, 3, 13, 14, 15, 16, 17) + slides
• Gradaties; laagste is opinie en hoogste is empathie
HOOFDSTUK1 : WAT IS PSYCHOLOGIE?
EEN DEFINITIE VAN PSYCHOLOGIE
Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en waarbij de gedragsevidentie
gebruikt wordt om de interne processen te begrijpen die aan dat gedrag ten grondslag liggen.
• Psychologie als wetenschap vertoont grote paralellen met andere wetenschappen zoals fysica en
chemie
o Wetenschappelijke methoden
• Systematische observatie van gedrag leidt tot empirische gedragsevidentie
o Nodig? Observeerbaar en meetbaar gedrag
• Gedragsevidentie vormt de basis om inzicht te krijgen in processen die niet rechtstreeks te
observeren vallen
• Relativiteit van observeerbaarheid (!)
• Voorbeeld
o Gedrag: studiegedrag student pedagogie
o Evidentie: hoe het zich uit; noteren, herhalen leren
o Intern proces: hoe studeren, hoe verwerken, hoe begrijpen
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK GEMAAKT HEBBEN
Rede, intuïtie en geloof
• Filosofie in het Oude Griekenland: Plato & Aristoteles
o Plato
▪ Ware onzichtbare wereld van onveranderlijke ideale vormen vs zichtbare
veranderlijke wereld als een onvolmaakte afspiegeling van de ware ideale wereld
• Onzichtbare wereld kennen we niet <> zichtbare wereld kennen we
▪ Ziel: onderdeel van en kennis over de ideale wereld
• Via ziel toegang tot ware kennis
▪ Toegang tot die kennis: rede
▪ Observatie was van minder belang (enkel toegang tot het zichtbare)
▪ Wiskunde: hoogste vorm van wijsheid, benadering van de ideale wereld.
Getallen zijn onveranderlijk en bewerkingen zijn mogelijk zonder referentie naar
de zichtbare wereld. (“abstract”)
o Aristoteles (lln Plato)
▪ Meer belang aan observatie dan Plato maar nog steeds geen toegang tot ware
kennis
▪ Echte kennis vloeide voort uit axioma’s
▪ Herkennen van axioma’s door de ziel: “demonstraties”
• Stelregel die je moet voor waar nemen
• Vb. 2 punten bepalen rechte, a² + b² = c², e = mc²
▪ Aarde en water vs lucht en vuur
▪ Vanuit demonstraties kon de rest van de kennis afgeleid worden via de rede
3
, ▪ Wiskunde: ideale wetenschap, klein aantal axioma’s leidt tot alle kennis (over de
ruimte)
• Vragen over mens en universum
• Oorsprong van antwoorden: de mens!
• Rooms-Katholieke kerk (RKK)
o Hoeder van kennis na de val van het Romeinse Rijk
o Fusion van Plato en Aristoteles met kerkelijke leer
o Veel kennis ging verloren in het westen
▪ Kerk niet zo populair dus kennis gefusioneerd MAAR veel kennis verloren
o Renaissance: de queeste naar Griekse handschriften en islamitische commentaren erop
Wetenschappelijke revolutie (2e evolutie)
• Copernicaanse revolutie = de aarde is NIET het centrum
o Juliaanse kalender was “een beetje” te kort…
o In de 15eE: een opgebouwd “tekort” van 10 dagen
o Gregoriaanse kalender: van 4 oktober naar 15 oktober 1582 + schrikkeldagen
o Maar staat de aarde nog stil? Of draait de aarde rond de zon?
▪ Het lag gevoelig…
o Hypothetisch: onderbouwd door Galileo Galilei (en later Newton) met telescopische
bevindingen
• Observatie en experimenten
o Observatie rendeerde meer dan het bestuderen van oude meesters
o Actief ingrijpen! Experimenteren! Gevolgen bestuderen.
▪ Besef als je actief ingrijpt; kan je bestuderen + beïnvloeden
o Leidde tot de industriële revolutie, grotere welvaart voor de bevolking en algemeen
verplichte onderwijs
• Twee culturen
o Wetenschappelijke ontwikkelingen floreerden in gebieden NIET onder invloed van de RKK
o Macht van deze gebieden werd groter omdat nieuwe ontdekkingen belangrijke voordelen
boden (handel en oorlogsvoering)
o Prestige en belang van de “nieuwe” wetenschappen groeiden, ook aan de universiteiten
▪ Versterkt door opgang van de VS
▪ Domineert beginjaren psychologie en nog steeds
o Klassieke, humanistische cultuur vs natuurwetenschappelijke cultuur
▪ Cf. alfa en betawetenschappen
o Weinig contact en tegengestelde idealen
• Menselijk functioneren
o De persoonlijke fout: klokken en informatieverwerkingstijd!
▪ Ontdekt dat mensen fouten maken
▪ Menselijke fout: inschatten, info verwerking, tempo hersenen
o De snelheid van informatietransmissie in de zenuwen
▪ Helmholtz en de kikkerpoot, niet oneindig groot en niet altijd beschikbaar, maar
“slechts” 30 meter per seconde!
▪ Zenuwgeleiding verrassend traag (gedachten, pijn, …)
o Donders en verwerkingstijd: het ka-ke-ki-ko-ku paradigma met drie condities
▪ A-reactie: eenzelfde reactie op eenzelfde stimulus
• Ka ka ka -> ka ka ka
▪ B-reactie: discriminatie en keuze
• Ka ke ki ko ku -> alles nazeggen
4
