Case Study Verpleegkunde | Slaapproblemen bij ouderen in de ambulante GGZ
CASE STUDY
Slaapproblemen bij een oudere met een verstandelijke beperking
in de ambulante GGZ: een niet-medicamenteuze aanpak
Naam:
Studentnummer:
Studieonderdeel: Afstuderen Casestudy
Examinator:
Inleverdatum:
Aantal woorden: ca. 3.600
HvA Verpleegkunde
,Case Study Verpleegkunde | Slaapproblemen bij ouderen in de ambulante GGZ
Casus
Mevrouw Janssen (65 jaar, geanonimiseerd) verblijft sinds 1985 in zorginstelling Daal in
Heiloo en woont sinds 2017 zelfstandig in een appartement op het terrein, met
ambulante begeleiding vanuit de instelling. Zij heeft een matige verstandelijke beperking,
een depressieve stoornis en een angststoornis in haar voorgeschiedenis, en gebruikt
een rollator vanwege artrose en verminderde mobiliteit.
In de dagelijkse zorg uit haar beperkte emotieregulatie zich concreet: tijdens het wassen
en aankleden raakt zij snel overprikkeld, gaat zij schreeuwen en duwt zij begeleiders
soms weg. Buiten deze momenten is zij doorgaans rustig. Door eerdere agressie-
incidenten is het contact met haar dochter verstoord geraakt; deze komt sinds ruim een
jaar nauwelijks meer op bezoek. Haar broer onderhoudt nog wel regelmatig telefonisch
en af en toe persoonlijk contact en is voor de instelling het belangrijkste familiecontact.
Mevrouw geeft aan dat zij het gemis van haar dochter merkt, zowel verbaal ('ik ben
alleen') als non-verbaal door zich terug te trekken op haar kamer wanneer er bezoekuren
zijn waarop niemand komt.
De afgelopen maanden is hier een ernstig verstoord slaappatroon bijgekomen.
Objectieve meting met een actiwatch toont gemiddeld vier tot vijf uur slaap per nacht:
mevrouw ligt vaak tot na middernacht wakker, wordt meermaals per nacht wakker en is
rond zes uur 's ochtends al actief. Overdag valt zij regelmatig in slaap tijdens de
dagbesteding en oogt zij zichtbaar vermoeid tijdens contactmomenten met de
verpleegkundige. Het slaaptekort werkt door op vrijwel alle andere gebieden: mevrouw is
sneller geprikkeld, weigert vaker ADL-zorg en neemt minder deel aan de dagbesteding,
waar zij voorheen vijf dagen per week aan deelnam, inmiddels nog maar twee tot drie
dagen. De vermoeidheid vergroot het valrisico: er zijn de afgelopen maand drie
valincidenten geweest, waarvan één met een blauwe plek aan haar heup, en haar
motivatie voor fysiotherapie is sterk afgenomen.
Het zorgteam heeft al geprobeerd het slaapprobleem te verminderen door de
dagbesteding te verschuiven en het avondprogramma rustiger te maken, maar dit had
onvoldoende effect. Omdat het slaaptekort zo sterk doorwerkt op het algehele
functioneren van mevrouw, staat dit centraal in deze case study.
Klinische onzekerheid
Gezien de verstandelijke beperking, depressieve stoornis, polyfarmacie en verhoogd
valrisico is slaapmedicatie niet de aangewezen eerste stap. Dit leidt tot de volgende
klinische onzekerheid:
Welke niet-medicamenteuze verpleegkundige interventie is het meest geschikt om
slaapproblemen te verminderen bij een oudere cliënt met een matige
verstandelijke beperking in de ambulante GGZ?
HvA Verpleegkunde
, Case Study Verpleegkunde | Slaapproblemen bij ouderen in de ambulante GGZ
Gevalsbeschrijving
Psychiatrische diagnose
Mevrouw Janssen heeft de volgende diagnosen: matige verstandelijke beperking,
recidiverende depressieve stoornis, angststoornis en een aanhoudende slaapstoornis.
Door vermoeidheid en verminderde mobiliteit bestaat ook een verhoogd valrisico. In
deze case study staat de slaapstoornis centraal, omdat deze direct samenhangt met en
invloed heeft op de overige problemen.
Haar matige verstandelijke beperking (geschat IQ 45, ontwikkelingsniveau vergelijkbaar
met zes tot zeven jaar) maakt dat zij moeite heeft met abstract denken, het plannen van
activiteiten en het begrijpen van complexe informatie. Zij kan haar klachten niet goed
duiden en heeft geen ziekte-inzicht. Door haar beperkte taalvaardigheid verloopt
communicatie moeizaam en zijn zorgverleners voor een belangrijk deel aangewezen op
observatie en non-verbale signalen.
Relevante voorgeschiedenis:
• 1985: Depressieve stoornis vastgesteld
• 1996: Angststoornis vastgesteld
• 2000: Artrose rechterpols
• 2002: Episodes van verbale agressie
• 2020: COVID-19 infectie
• 2025: Slaapproblemen
• 2026: Valincidenten
Pathofysiologie
Matige verstandelijke beperking
Een verstandelijke beperking is een blijvende ontwikkelingsstoornis waarbij zowel het
intellectueel als het adaptief functioneren significant beperkt zijn (1). Bij mensen met een
matige verstandelijke beperking (MVB) is structurele hulp nodig bij wonen, dagbesteding
en sociale situaties. Kenmerkend is een verstoorde prikkelverwerking en ontregeld
slaap-waakritme, die het bereiken en vasthouden van adequate slaap bemoeilijken (2).
Het beperkte ziekte-inzicht vergroot de kans dat klachten pas laat worden gesignaleerd
en dat interventies actief moeten worden aangeboden en begeleid.
Slaapstoornis
Volwassenen hebben gemiddeld zeven tot negen uur slaap nodig. Met het ouder worden
neemt diepe slaap af en kan de inslaaptijd toenemen (3, 4). Slaapproblemen ontstaan
vaak na een uitlokkende factor, zoals spanning of omgevingsverandering (3). Bij
mevrouw herstelt het slaapritme onvoldoende vanwege haar beperkte emotieregulatie
en cognitieve verwerking, waardoor chronische inslaap- en doorslaapproblemen zijn
ontstaan.
HvA Verpleegkunde
CASE STUDY
Slaapproblemen bij een oudere met een verstandelijke beperking
in de ambulante GGZ: een niet-medicamenteuze aanpak
Naam:
Studentnummer:
Studieonderdeel: Afstuderen Casestudy
Examinator:
Inleverdatum:
Aantal woorden: ca. 3.600
HvA Verpleegkunde
,Case Study Verpleegkunde | Slaapproblemen bij ouderen in de ambulante GGZ
Casus
Mevrouw Janssen (65 jaar, geanonimiseerd) verblijft sinds 1985 in zorginstelling Daal in
Heiloo en woont sinds 2017 zelfstandig in een appartement op het terrein, met
ambulante begeleiding vanuit de instelling. Zij heeft een matige verstandelijke beperking,
een depressieve stoornis en een angststoornis in haar voorgeschiedenis, en gebruikt
een rollator vanwege artrose en verminderde mobiliteit.
In de dagelijkse zorg uit haar beperkte emotieregulatie zich concreet: tijdens het wassen
en aankleden raakt zij snel overprikkeld, gaat zij schreeuwen en duwt zij begeleiders
soms weg. Buiten deze momenten is zij doorgaans rustig. Door eerdere agressie-
incidenten is het contact met haar dochter verstoord geraakt; deze komt sinds ruim een
jaar nauwelijks meer op bezoek. Haar broer onderhoudt nog wel regelmatig telefonisch
en af en toe persoonlijk contact en is voor de instelling het belangrijkste familiecontact.
Mevrouw geeft aan dat zij het gemis van haar dochter merkt, zowel verbaal ('ik ben
alleen') als non-verbaal door zich terug te trekken op haar kamer wanneer er bezoekuren
zijn waarop niemand komt.
De afgelopen maanden is hier een ernstig verstoord slaappatroon bijgekomen.
Objectieve meting met een actiwatch toont gemiddeld vier tot vijf uur slaap per nacht:
mevrouw ligt vaak tot na middernacht wakker, wordt meermaals per nacht wakker en is
rond zes uur 's ochtends al actief. Overdag valt zij regelmatig in slaap tijdens de
dagbesteding en oogt zij zichtbaar vermoeid tijdens contactmomenten met de
verpleegkundige. Het slaaptekort werkt door op vrijwel alle andere gebieden: mevrouw is
sneller geprikkeld, weigert vaker ADL-zorg en neemt minder deel aan de dagbesteding,
waar zij voorheen vijf dagen per week aan deelnam, inmiddels nog maar twee tot drie
dagen. De vermoeidheid vergroot het valrisico: er zijn de afgelopen maand drie
valincidenten geweest, waarvan één met een blauwe plek aan haar heup, en haar
motivatie voor fysiotherapie is sterk afgenomen.
Het zorgteam heeft al geprobeerd het slaapprobleem te verminderen door de
dagbesteding te verschuiven en het avondprogramma rustiger te maken, maar dit had
onvoldoende effect. Omdat het slaaptekort zo sterk doorwerkt op het algehele
functioneren van mevrouw, staat dit centraal in deze case study.
Klinische onzekerheid
Gezien de verstandelijke beperking, depressieve stoornis, polyfarmacie en verhoogd
valrisico is slaapmedicatie niet de aangewezen eerste stap. Dit leidt tot de volgende
klinische onzekerheid:
Welke niet-medicamenteuze verpleegkundige interventie is het meest geschikt om
slaapproblemen te verminderen bij een oudere cliënt met een matige
verstandelijke beperking in de ambulante GGZ?
HvA Verpleegkunde
, Case Study Verpleegkunde | Slaapproblemen bij ouderen in de ambulante GGZ
Gevalsbeschrijving
Psychiatrische diagnose
Mevrouw Janssen heeft de volgende diagnosen: matige verstandelijke beperking,
recidiverende depressieve stoornis, angststoornis en een aanhoudende slaapstoornis.
Door vermoeidheid en verminderde mobiliteit bestaat ook een verhoogd valrisico. In
deze case study staat de slaapstoornis centraal, omdat deze direct samenhangt met en
invloed heeft op de overige problemen.
Haar matige verstandelijke beperking (geschat IQ 45, ontwikkelingsniveau vergelijkbaar
met zes tot zeven jaar) maakt dat zij moeite heeft met abstract denken, het plannen van
activiteiten en het begrijpen van complexe informatie. Zij kan haar klachten niet goed
duiden en heeft geen ziekte-inzicht. Door haar beperkte taalvaardigheid verloopt
communicatie moeizaam en zijn zorgverleners voor een belangrijk deel aangewezen op
observatie en non-verbale signalen.
Relevante voorgeschiedenis:
• 1985: Depressieve stoornis vastgesteld
• 1996: Angststoornis vastgesteld
• 2000: Artrose rechterpols
• 2002: Episodes van verbale agressie
• 2020: COVID-19 infectie
• 2025: Slaapproblemen
• 2026: Valincidenten
Pathofysiologie
Matige verstandelijke beperking
Een verstandelijke beperking is een blijvende ontwikkelingsstoornis waarbij zowel het
intellectueel als het adaptief functioneren significant beperkt zijn (1). Bij mensen met een
matige verstandelijke beperking (MVB) is structurele hulp nodig bij wonen, dagbesteding
en sociale situaties. Kenmerkend is een verstoorde prikkelverwerking en ontregeld
slaap-waakritme, die het bereiken en vasthouden van adequate slaap bemoeilijken (2).
Het beperkte ziekte-inzicht vergroot de kans dat klachten pas laat worden gesignaleerd
en dat interventies actief moeten worden aangeboden en begeleid.
Slaapstoornis
Volwassenen hebben gemiddeld zeven tot negen uur slaap nodig. Met het ouder worden
neemt diepe slaap af en kan de inslaaptijd toenemen (3, 4). Slaapproblemen ontstaan
vaak na een uitlokkende factor, zoals spanning of omgevingsverandering (3). Bij
mevrouw herstelt het slaapritme onvoldoende vanwege haar beperkte emotieregulatie
en cognitieve verwerking, waardoor chronische inslaap- en doorslaapproblemen zijn
ontstaan.
HvA Verpleegkunde
