5 havo
Thema 1 t/m 7
,Biologie voor jou – 5 havo Samenvatting
Inhoudsopgave
1 Stofwisseling in de cel 4
1.1 Chemie in cellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.1.1 Organische en anorganische stoffen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.1.2 ATP als energiedrager . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2 Enzymen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2.1 Enzymactiviteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.3 Fotosynthese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.3.1 Licht en pigmenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4 Voortgezette assimilatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4.1 Koolhydraten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4.2 Eiwitten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4.3 Vetten en fosfolipiden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.5 Dissimilatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.5.1 Aerobe dissimilatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.5.2 Anaerobe dissimilatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.5.3 Dissimilatie van vetten en eiwitten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.6 Intensiteit van stofwisseling en fotosynthese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2 DNA 7
2.1 Bouw en functie van DNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.1.1 Coderend en niet-coderend DNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2 DNA-replicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2.1 Telomeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3 Eiwitsynthese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3.1 Transcriptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3.2 Translatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.4 Genexpressie en genregulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.4.1 Prokaryoten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.4.2 Eukaryoten en celdifferentiatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.4.3 Epigenetica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.5 Mutaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.5.1 Kanker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.6 Biotechnologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.6.1 Recombinant-DNA-techniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.6.2 Virussen als vector . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.6.3 Complementair DNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1
, Biologie voor jou – 5 havo Samenvatting
3 Vertering 10
3.1 Voedingsstoffen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
3.2 Het verteringsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3.2.1 Darmperistaltiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3.2.2 Organen en functies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3.3 Chemische vertering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3.3.1 Pro-enzymen en terugkoppeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
3.4 Resorptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
3.5 Gezonde voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
3.5.1 Cholesterol en lipoproteïnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
4 Transport 12
4.1 Transport in planten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4.1.1 Houtvaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4.1.2 Bastvaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4.2 Circulatiesystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4.3 Het hart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4.3.1 Hartcyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.4 Bloedvaten en bloedsomloop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.4.1 Kleine en grote bloedsomloop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.5 Bloeddruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.6 Samenstelling van bloed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.6.1 Bloedstolling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.7 Weefselvloeistof en lymfe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
5 Gaswisseling en uitscheiding 15
5.1 Ademhalingsstelsel en gaswisseling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
5.2 Gaswisseling bij planten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.3 Longventilatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.3.1 Inademing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.3.2 Uitademing in rust . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.3.3 Longvolumes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.4 De lever . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.5 Nieren en urinevorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
5.5.1 Urinewegen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
5.5.2 Niereenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
5.5.3 ADH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
5.6 De huid en thermoregulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
6 Afweer 18
2