Maatschappijleer samenvatting H2 rechtsstaat
Idee en oorsprong van de rechtsstaat
Een totalitaire staat waarin de staat doordringt tot in het persoonlijke leven en bepaalt
wat mensen mogen lezen en zien, waar ze mogen wonen en werken en waarheen ze mogen
reizen. In een totalitaire staat is weinig vrijheid en vertrouwen dat de staat het beste met
zijn burgers voor heeft. Een totalitaire staat is meestal ook een corrupte staat en bovendien
vaak een politiestaat. De gelukkigste landen op de VN-lijst zijn vrijwel allemaal rechtsstaten,
waarin burgers relatief veel vrijheid hebben.
Nederland is een democratische rechtsstaat. De rechtsstaat garandeert bescherming tegen
de machthebbers, ook als die gekozen zijn. Een rechtsstaat een staat waarin burgers met
grondrechten worden beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur van de overheid.
Nederland is ook een sociale rechtsstaat: er zijn allerlei wetten en voorzieningen om de
welvaart en het welzijn van de burgers te bevorderen.
Een belangrijk voordeel van een rechtsstaat is dat er relatief veel sociale vrede en sociale
cohesie heerst, de mate waarin mensen door onderlinge bindingen het gevoel hebben bij
elkaar te horen. In een rechtsstaat gaan vertrouwen en wederkerigheid, voor wat hoort
wat, hand in hand. Deze bestaan ook tussen de staat en burgers. Zo ontstaat er over en weer
rechtszekerheid doordat burgers en staat te goeder trouw de wetten naleven.
Er was in de zeventiende eeuw veel armoede, uitbuiting en scherpe sociale ongelijkheid.
Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw rees in Europa steeds meer verzet tegen deze
onrechtvaardige samenleving. Door de in de vijftiende eeuw uitgevonden drukpers kon
nieuwe kennis bovendien snel en breed worden verspreid. Dit had als gevolg dat het
bestaande wereldbeeld en mensbeeld begon te wankelen.
Om een permanente oorlog van allen tegen allen te voorkomen moeten mensen, volgens de
contractfilosofen, een sociaal contract sluiten, waarin ze tot afspraken komen om in
natuurlijke vrijheid en gelijkheid te kunnen leven. De eerste taak van de staat moest zijn om
de veiligheid van de burgers te garanderen hun eigendommen te beschermen. De staat zou
daarom het monopolie op geweld krijgen. In de rechtsstaat bepalen de burgers zelf de
macht die de staat over hen mag uitoefenen. De staatsmacht wordt opgesplitst in een
wetgevende macht, uitvoerende macht en rechtsprekende macht trias politica.
De grondbeginselen van de rechtsstaat:
- Het beginsel van de grondrechten: allen mensen zijn in vrijheid en gelijkheid geboren
en moeten ook zo kunnen samenleven.
- Het soevereiniteits- en democratiebeginsel: de mensen sluiten gezamenlijk een
vredesakkoord, het sociale contract.
- Het legaliteitsbeginsel: er is een staat die het sociaal contract tussen mensen kan
afdwingen, maar die strikt gebonden is aan de wetten die de partijen zelf hebben
opgesteld.
- Het beginsel van de trias politica: de macht van de staat wordt voor de zekerheid
verder begrensd door interne scheiding van de staatsmacht.
De Onafhankelijkheidsverklaring, de grondwet en de Bill of Rights vormen samen de
Amerikaanse constitutie. De verklaring van de Rechten van de Mens en Burger (1791) gaf
de klaroenstoot voor de nieuwe samenleving waarin alle mensen hun ‘heilige en
onschendbare’ grondrechten konden uitoefenen. Er was een chaos totdat generaal
Napoleon in 1799 een staatsgreep pleegde en een verlichte dictatuur vestigde, waarin de
machthebber in zekere mate rekening houdt met de bevolking.
, Grondwet en grondrechten
Een grondwet heeft veel betekenis, vooral als deze vooraf wordt gegaan door een
preambule, zoals bij de Amerikaanse, Franse en Duitse grondwet. Daarin staat: welke
idealen de samenleving koestert, welke historische fouten ze niet willen herhalen, op welke
wijze de staat moet worden ingericht om de idealen te realiseren.
In Nederland kwam er in 1789 de Staatsregeling van de Bataafse Republiek, die je kunt zien
als de voorloper van de grondwet. Daarin werd bepaald dat iedere burger gelijk is voor de
wet en onschendbare grondrechten heeft. In 1814 werd Nederland een constitutionele
monarchie een koninkrijk met een grondwet. De burgers hadden nauwelijks
grondrechten, ze hadden wel de vrijheid van godsdienst. In de grondwet van 1848 werd de
koning onschendbaar, oftewel hij had geen macht meer, de ministers kregen de
verantwoordelijkheid voor wetgeving en beleid. Het kiesrecht was slechts voorbehouden
aan mannelijke burgers die een bepaald bedrag aan belasting betaalden het
censuskiesrecht. Thorbecke vond dat de staat zich niet moest bemoeien met het leven van
de burgers en dat ze zeker op levensbeschouwelijk terrein neutraal moesten zijn. De
negentiende-eeuwse staat wordt ook wel een nachtwakersstaat genoemd een staat die
zich voornamelijk inzet voor bewaking van de veiligheid van de burgers en de noodzakelijke
voorwaarden realiseert voor economische groei. In de praktijk zorgde dit voor sociale onrust.
Door de toegekende grondrechten ontstonden er nieuwe sociale bewegingen. Ook ontstond
er een klassenstrijd tussen arm en rijk. Ook de vrouwen kwamen in opstand. De sociale
onrust leidde tot wijzigingen in de grondwet, zo werd in 1917 het algemene
mannenkiesrecht ingevoerd en 1919 het vrouwenkiesrecht. Tijdens de Tweede
Wereldoorlog maakte de Duitsers aan de grondrechten van de burgers. Na de oorlog kwam
de oude grondwet weer terug.
In de grondwet staan klassieke en sociale grondrechten. Vrijheid en gelijkheid van
individuele burgers zijn de basis van de klassieke grondrechten.
Aantal klassieke grondrechten:
- Het recht op gelijke behandeling niemand die in Nederland woont mag
gediscrimineerd worden op geen enkele grond.
- De persoonlijke vrijheid ieder mens heeft de vrijheid om te gaan en te staan waar
hij wil. Belangrijk is ook het recht op privacy. Ook behoort de onaantastbaarheid van
het lichaam tot de persoonlijke levenssfeer. De vrijheid van godsdienst en onderwijs
zijn ook aspecten van de persoonlijke vrijheid.
- De politieke vrijheid het algemene kiesrecht, de vrijheid van meningsuiting, de
vrijheid van drukpers en het recht om verenigingen op te richten, vergaderingen te
organiseren en betogingen te houden vallen hieronder.
Na de Tweede Wereldoorlog groeide het besef dat de staat actief moet ingrijpen om aan alle
inwoners vrijheid en gelijkheid en dus een gelukkig en zinvol bestaan te garanderen. Het
resultaat zijn de sociale grondrechten. De klassieke rechtsstaat werd een sociale rechtsstaat
oftewel een verzorgingsstaat. Het verschil tussen klassieke en sociale grondrechten is dat
burgers naar de rechter kunnen stappen zodra hun klassieke grondrechten geschonden
worden, maar dit kan niet zodra hun sociale grondrechten geschonden worden.
Bij een rechtsstaat gaat het om wederkerige erkenning als jij bijvoorbeeld voor jezelf
vrijheid van godsdienst eist, moet je accepteren dat andere burgers ook van die vrijheid
gebruik maken. Het houdt ook in dat de uitoefening van vrijheidsrechten niet mag leiden tot
schade of vrijheidsbeperking voor andere burgers. In de grondwet staat dan ook bij
verschillende grondrechten dat ze kunnen worden uitgeoefend ‘behoudens ieders
Idee en oorsprong van de rechtsstaat
Een totalitaire staat waarin de staat doordringt tot in het persoonlijke leven en bepaalt
wat mensen mogen lezen en zien, waar ze mogen wonen en werken en waarheen ze mogen
reizen. In een totalitaire staat is weinig vrijheid en vertrouwen dat de staat het beste met
zijn burgers voor heeft. Een totalitaire staat is meestal ook een corrupte staat en bovendien
vaak een politiestaat. De gelukkigste landen op de VN-lijst zijn vrijwel allemaal rechtsstaten,
waarin burgers relatief veel vrijheid hebben.
Nederland is een democratische rechtsstaat. De rechtsstaat garandeert bescherming tegen
de machthebbers, ook als die gekozen zijn. Een rechtsstaat een staat waarin burgers met
grondrechten worden beschermd tegen machtsmisbruik en willekeur van de overheid.
Nederland is ook een sociale rechtsstaat: er zijn allerlei wetten en voorzieningen om de
welvaart en het welzijn van de burgers te bevorderen.
Een belangrijk voordeel van een rechtsstaat is dat er relatief veel sociale vrede en sociale
cohesie heerst, de mate waarin mensen door onderlinge bindingen het gevoel hebben bij
elkaar te horen. In een rechtsstaat gaan vertrouwen en wederkerigheid, voor wat hoort
wat, hand in hand. Deze bestaan ook tussen de staat en burgers. Zo ontstaat er over en weer
rechtszekerheid doordat burgers en staat te goeder trouw de wetten naleven.
Er was in de zeventiende eeuw veel armoede, uitbuiting en scherpe sociale ongelijkheid.
Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw rees in Europa steeds meer verzet tegen deze
onrechtvaardige samenleving. Door de in de vijftiende eeuw uitgevonden drukpers kon
nieuwe kennis bovendien snel en breed worden verspreid. Dit had als gevolg dat het
bestaande wereldbeeld en mensbeeld begon te wankelen.
Om een permanente oorlog van allen tegen allen te voorkomen moeten mensen, volgens de
contractfilosofen, een sociaal contract sluiten, waarin ze tot afspraken komen om in
natuurlijke vrijheid en gelijkheid te kunnen leven. De eerste taak van de staat moest zijn om
de veiligheid van de burgers te garanderen hun eigendommen te beschermen. De staat zou
daarom het monopolie op geweld krijgen. In de rechtsstaat bepalen de burgers zelf de
macht die de staat over hen mag uitoefenen. De staatsmacht wordt opgesplitst in een
wetgevende macht, uitvoerende macht en rechtsprekende macht trias politica.
De grondbeginselen van de rechtsstaat:
- Het beginsel van de grondrechten: allen mensen zijn in vrijheid en gelijkheid geboren
en moeten ook zo kunnen samenleven.
- Het soevereiniteits- en democratiebeginsel: de mensen sluiten gezamenlijk een
vredesakkoord, het sociale contract.
- Het legaliteitsbeginsel: er is een staat die het sociaal contract tussen mensen kan
afdwingen, maar die strikt gebonden is aan de wetten die de partijen zelf hebben
opgesteld.
- Het beginsel van de trias politica: de macht van de staat wordt voor de zekerheid
verder begrensd door interne scheiding van de staatsmacht.
De Onafhankelijkheidsverklaring, de grondwet en de Bill of Rights vormen samen de
Amerikaanse constitutie. De verklaring van de Rechten van de Mens en Burger (1791) gaf
de klaroenstoot voor de nieuwe samenleving waarin alle mensen hun ‘heilige en
onschendbare’ grondrechten konden uitoefenen. Er was een chaos totdat generaal
Napoleon in 1799 een staatsgreep pleegde en een verlichte dictatuur vestigde, waarin de
machthebber in zekere mate rekening houdt met de bevolking.
, Grondwet en grondrechten
Een grondwet heeft veel betekenis, vooral als deze vooraf wordt gegaan door een
preambule, zoals bij de Amerikaanse, Franse en Duitse grondwet. Daarin staat: welke
idealen de samenleving koestert, welke historische fouten ze niet willen herhalen, op welke
wijze de staat moet worden ingericht om de idealen te realiseren.
In Nederland kwam er in 1789 de Staatsregeling van de Bataafse Republiek, die je kunt zien
als de voorloper van de grondwet. Daarin werd bepaald dat iedere burger gelijk is voor de
wet en onschendbare grondrechten heeft. In 1814 werd Nederland een constitutionele
monarchie een koninkrijk met een grondwet. De burgers hadden nauwelijks
grondrechten, ze hadden wel de vrijheid van godsdienst. In de grondwet van 1848 werd de
koning onschendbaar, oftewel hij had geen macht meer, de ministers kregen de
verantwoordelijkheid voor wetgeving en beleid. Het kiesrecht was slechts voorbehouden
aan mannelijke burgers die een bepaald bedrag aan belasting betaalden het
censuskiesrecht. Thorbecke vond dat de staat zich niet moest bemoeien met het leven van
de burgers en dat ze zeker op levensbeschouwelijk terrein neutraal moesten zijn. De
negentiende-eeuwse staat wordt ook wel een nachtwakersstaat genoemd een staat die
zich voornamelijk inzet voor bewaking van de veiligheid van de burgers en de noodzakelijke
voorwaarden realiseert voor economische groei. In de praktijk zorgde dit voor sociale onrust.
Door de toegekende grondrechten ontstonden er nieuwe sociale bewegingen. Ook ontstond
er een klassenstrijd tussen arm en rijk. Ook de vrouwen kwamen in opstand. De sociale
onrust leidde tot wijzigingen in de grondwet, zo werd in 1917 het algemene
mannenkiesrecht ingevoerd en 1919 het vrouwenkiesrecht. Tijdens de Tweede
Wereldoorlog maakte de Duitsers aan de grondrechten van de burgers. Na de oorlog kwam
de oude grondwet weer terug.
In de grondwet staan klassieke en sociale grondrechten. Vrijheid en gelijkheid van
individuele burgers zijn de basis van de klassieke grondrechten.
Aantal klassieke grondrechten:
- Het recht op gelijke behandeling niemand die in Nederland woont mag
gediscrimineerd worden op geen enkele grond.
- De persoonlijke vrijheid ieder mens heeft de vrijheid om te gaan en te staan waar
hij wil. Belangrijk is ook het recht op privacy. Ook behoort de onaantastbaarheid van
het lichaam tot de persoonlijke levenssfeer. De vrijheid van godsdienst en onderwijs
zijn ook aspecten van de persoonlijke vrijheid.
- De politieke vrijheid het algemene kiesrecht, de vrijheid van meningsuiting, de
vrijheid van drukpers en het recht om verenigingen op te richten, vergaderingen te
organiseren en betogingen te houden vallen hieronder.
Na de Tweede Wereldoorlog groeide het besef dat de staat actief moet ingrijpen om aan alle
inwoners vrijheid en gelijkheid en dus een gelukkig en zinvol bestaan te garanderen. Het
resultaat zijn de sociale grondrechten. De klassieke rechtsstaat werd een sociale rechtsstaat
oftewel een verzorgingsstaat. Het verschil tussen klassieke en sociale grondrechten is dat
burgers naar de rechter kunnen stappen zodra hun klassieke grondrechten geschonden
worden, maar dit kan niet zodra hun sociale grondrechten geschonden worden.
Bij een rechtsstaat gaat het om wederkerige erkenning als jij bijvoorbeeld voor jezelf
vrijheid van godsdienst eist, moet je accepteren dat andere burgers ook van die vrijheid
gebruik maken. Het houdt ook in dat de uitoefening van vrijheidsrechten niet mag leiden tot
schade of vrijheidsbeperking voor andere burgers. In de grondwet staat dan ook bij
verschillende grondrechten dat ze kunnen worden uitgeoefend ‘behoudens ieders
