Bijeenkomst 1
De internationale en nationale rechtsorde
Taak 1: Monisme en dualisme
a) Omschrijving monisme/dualisme + gevolgen monisme/dualisme in Grondwet
Monisme: Internationaal recht heeft directe werking in nationaal recht. Dat betekent
dat internationale normen automatisch deel uitmaken van de nationale rechtsorde en
daarin ook meteen bindend zijn. Transformatie is dus niet nodig. Internationaal recht
prevaleert hier. Internationaal recht KAN boven de Grondwet staan, maar dat hoeft niet.
Grondwet mag dat beslissen. In NL is het zo dat internationaal recht boven de Grondwet
staat.
Dualisme: Strikte scheiding tussen nationale en international rechtsorde, met als gevolg
dat internationale normen slechts bindend zijn als ze in de nationale rechtsorde worden
opgenomen. Dit gebeurt meestal door transformatie (= via wifz omzetten naar
nationale normen). Bij dualisme gaat de Grondwet boven alles. Als je geen oplossing
kunt vinden voor de rang van het internationale recht, kun je lex specialis en lex
posterior gebruiken.
Eerst zal het dualistisch stelsel bestaan hebben, daarna pas het monistisch stelsel.
Verdragen gelden slechts tussen staten en deze staten moeten bepalen hoe deze
verdragen doorwerken in hun rechtsorde. Van welk stelsel sprake is, zul je terugvinden
in de constitutie. Daarna moet je kijken wat voor gevolgen daar aan verbonden kunnen
worden.
In een dualistisch stelsel is het ondenkbaar dat je als burger een beroep kunt doen op
internationaal recht. De verdragen leven slechts voort in de getransformeerde versie in
nationaal recht. Bv Human Rights Act in het Verenigd Koninkrijk. Deze wet nam het
EVRM in zijn geheel over in het nationale recht. Dan moet men een beroep doen op de
Human Rights Act en niet op het verdrag.
b) Verhouding EU-recht en nationaal recht. Verschil in wijze van doorwerking van
EU-recht respectievelijk internationaal recht in nationale rechtsorde?
EU recht is een aparte rechtsorde, hiervoor is dus monisme/dualisme niet van belang. In
arresten is de directe/rechtstreekse werking en voorrang boven nationaal recht
bepaald. Jurisprudentie bepaalt dit voor voorrang in Van Gend en Loos-arrest, en bij
directe werking in Costa/ENEL-arrest. Het EU-recht moet uniform zijn in alle staten en
nationaal recht mag daar geen afbreuk aan doen.
Om te weten of een verdrag gevolgen heeft in de nationale rechtsorde moet dus gekeken
worden naar het nationaal constitutioneel recht. Uitzondering: rechtsgevolgen EU recht.
In een dualistisch stelsel worden verdragsbepalingen getransformeerd naar nationaal-
rechtelijke bepalingen, waardoor een rechtstreeks beroep op een verdragsbepaling niet
meer mogelijk is. In een monistisch stelsel heeft een verdragsbepaling wel interne
werking, maar dat betekent niet dat er direct werking bestaat. Daarvoor is het nodig dat
de verdragsbepaling eeniederverbindend is/rechtstreekse werking heeft (art 93 Gw).
,c) Welk stelsel heeft NL (+artikel)? Welk stelsel heeft het VK? En Duitsland?
Nederland heeft een gematigd monistisch stelsel. Zie art. 93 en 94 Grondwet. Art. 93
gaat over wanneer het directe werking heeft en art. 94 gaat over wanneer internationale
verdragen voor nationaal recht gaan (= alle wetten van NL). Gematigd omdat
goedkeuring van het parlement vereist is, bovendien geldt het alleen voor verdragen die
bekendgemaakt zijn (in het Traktatenblad) en geld het alleen voor eenieder
verbindende bepalingen (als een niet eenieder verbindende verdragsbepaling is of het is
ongeschreven recht, dan kun je er geen beroep op doen).
VK is dualistisch. De rechter past er niet rechtstreeks verdragsbepalingen toe omdat hij
slechts te maken heeft met Britse voorschriften. Een uitzondering voor EU-regels, die
naar algemeen aanvaarde opvatting uit eigen kracht toepasselijk zijn op individuen en
ondernemingen.
Duitsland is dualistisch, behalve ten aanzien van algemene regels van het volkenrecht:
die zijn van rechtswege onderdeel van het Duitse federale recht en gaan dus voor op
wetten en kunnen individuele rechten en verplichtingen in het leven roepen (art. 25
GG). Daarmee wordt bedoeld dat voor ius cogens. Algemene regels van het volkenrecht
staan in rang tussen de Grondwet en gewone wetten.
Taak 2: Goedkeuring van verdragen
A. Hoe komen verdragen tot stand? Waar is de goedkeuringsprocedure voor
verdragen geregeld en hoe verloopt deze procedure?
Rijkswet Goedkeuring en Bekendmaking Verdragen + art. 1 Grondwet
Fase 1: Internationaal
Onderhandelingen
Sluiting: Bij sluiting van een verdrag wordt gestopt met onderhandelen en
ingestemd met datgene wat besproken is, zodat de tekst niet meer veranderd kan
worden. Hier vindt ook ondertekening plaats.
Fase 2: Nationaal
Goedkeuring (via Goedkeuringswet – Rgbv – Rijkswet goedkeuring en
bekendmaking verdragen):
o Art 91 Gw: bij wifz > accepteren/weigeren
o Uitdrukkelijke goedkeuring of stilzwijgende goedkeuring (art 2-5 Rgbv)
regering maakt deze keuze stilzwijgend doen ze als verdragen in politieke en
juridische zin geen belangrijke gevolgen hebben voor de NL rechtsorde
ministerraad gaat over goedkeuring art. 5 Rgbv: 15 EK of 30 EK kunnen eisen
dat uitdrukkelijke goedkeuring plaatsvindt (een vijfde).
o Geen goedkeuring nodig in meeste gevallen (art 7 Rgbv). Verdragen die afwijken
van de Grondwet, moeten uitdrukkelijk goedgekeurd worden (art. 6 Rgbv).
Fase 3: Internationaal
Ratificatie: internationaal verklaren je te binden aan het verdrag na de
ondertekening en voor de inwerkingtreding zie art. 9 Zevende Protocol: minimaal
7 staten moeten zeggen dat ze zich willen verbinden aan het verdrag.
Inwerkingtreding
, B. Moeten alle verdragen door het parlement worden goedgekeurd? Zo nee,
welke uitzonderingen bestaan op het goedkeuringsvereiste?
In meeste gevallen is geen goedkeuring nodig (art. 7 Rgbv). Als een verdragsbepaling
afwijkt van de Gw, kan het door art. 6 en 4 Rgbv jo. art 91 lid 3 Gw door tweederde
meerderheid in de Kamers worden goedgekeurd. Normaal is gewone meerderheid
genoeg (de helft +1). Dus als een gewone meerderheid vindt dat een verdrag afwijkt van
de Grondwet, moet daarna tweederde meerderheid het verdrag goedkeuren.
Hoofdregel: om je te ratificeren/binden aan een verdrag, is de goedkeuring van de
Staten-Generaal nodig. Afwijking hoofdregel in art. 7/9/10 Rgbv.
C. Moet of mag het Zevende Protocol bij het EVRM worden goedgekeurd en op
welke wijze?
Bv. Zevende Protocol bij het EVRM kan op beide manieren worden goedgekeurd. Als er
strijd zou zijn met de Grondwet of een uitzondering uit art. 7 Rgbv van toepassing is zou
het uitdrukkelijk moeten, in andere gevallen volstaat stilzwijgend.
Hier ligt uitdrukkelijk voor de hand, omdat er onderwerpen in staan die in andere
verdragen nog niet aan de orde komen. NL is echter nog geen volwaardige partij. Er is
wel ondertekend, maar nog niet geratificeerd.
D. Welke juridische actie kan het Kamerlid ondernemen?
Acties die een Kamerlid zou kunnen ondernemen tegen het invoeren van het Zevende
Protocol: een initiatiefwetsvoorstel m.b.t. verandering van de Goedkeuringswet
indienen (art. 82 Gw) of het indienen van een motie van wantrouwen indienen.
E. Kan de Kamer op initiatief van het Kamerlid de regering verplichten een
voorbehoud te maken bij de ratificatie van het Zevende Protocol? Wanneer is
het maken van een voorbehoud wenselijk?
Voorbehoud is een verklaring, afgelegd door een staat bij het ondertekenen van een
verdrag, waarbij die staat te kennen geeft een of meerdere bepalingen in het verdrag
geen of gewijzigde rechtsgevolgen te geven. De staat, wil dus uitzondering voor een
bepaald onderdeel van het verdrag. Dit heeft dus alleen zin als er meer dan twee partijen
zijn. Voorbehoud mag alleen als het verdrag het maken vaan voorbehouden niet
verbiedt. Zie art. 19-23 Verdrag van Wenen.
Hoe kun je de regering verplichten een voorbehoud te maken? Recht dat een Kamerlid
heeft; recht van amendement. Dan kun je zeggen dat je een tweede artikel in de
Goedkeuringswet opneemt met een voorbehoud erin, waardoor regering gebonden is
aan dat artikel.
Wanneer is het wenselijk? Als je wilt accepteren, maar bepaalde artikelen wilt
uitzonderen.
F. Heeft de Staten-Generaal de bevoegdheid een op grond van art. 216 VWEU
gesloten verdrag goed te keuren?
Het gaat om verdragen gesloten door de EU en landen of internationale organisaties.
Degene die het verslag sluit is dus de EU. Dit terwijl de Grondwet enkel spreekt over
De internationale en nationale rechtsorde
Taak 1: Monisme en dualisme
a) Omschrijving monisme/dualisme + gevolgen monisme/dualisme in Grondwet
Monisme: Internationaal recht heeft directe werking in nationaal recht. Dat betekent
dat internationale normen automatisch deel uitmaken van de nationale rechtsorde en
daarin ook meteen bindend zijn. Transformatie is dus niet nodig. Internationaal recht
prevaleert hier. Internationaal recht KAN boven de Grondwet staan, maar dat hoeft niet.
Grondwet mag dat beslissen. In NL is het zo dat internationaal recht boven de Grondwet
staat.
Dualisme: Strikte scheiding tussen nationale en international rechtsorde, met als gevolg
dat internationale normen slechts bindend zijn als ze in de nationale rechtsorde worden
opgenomen. Dit gebeurt meestal door transformatie (= via wifz omzetten naar
nationale normen). Bij dualisme gaat de Grondwet boven alles. Als je geen oplossing
kunt vinden voor de rang van het internationale recht, kun je lex specialis en lex
posterior gebruiken.
Eerst zal het dualistisch stelsel bestaan hebben, daarna pas het monistisch stelsel.
Verdragen gelden slechts tussen staten en deze staten moeten bepalen hoe deze
verdragen doorwerken in hun rechtsorde. Van welk stelsel sprake is, zul je terugvinden
in de constitutie. Daarna moet je kijken wat voor gevolgen daar aan verbonden kunnen
worden.
In een dualistisch stelsel is het ondenkbaar dat je als burger een beroep kunt doen op
internationaal recht. De verdragen leven slechts voort in de getransformeerde versie in
nationaal recht. Bv Human Rights Act in het Verenigd Koninkrijk. Deze wet nam het
EVRM in zijn geheel over in het nationale recht. Dan moet men een beroep doen op de
Human Rights Act en niet op het verdrag.
b) Verhouding EU-recht en nationaal recht. Verschil in wijze van doorwerking van
EU-recht respectievelijk internationaal recht in nationale rechtsorde?
EU recht is een aparte rechtsorde, hiervoor is dus monisme/dualisme niet van belang. In
arresten is de directe/rechtstreekse werking en voorrang boven nationaal recht
bepaald. Jurisprudentie bepaalt dit voor voorrang in Van Gend en Loos-arrest, en bij
directe werking in Costa/ENEL-arrest. Het EU-recht moet uniform zijn in alle staten en
nationaal recht mag daar geen afbreuk aan doen.
Om te weten of een verdrag gevolgen heeft in de nationale rechtsorde moet dus gekeken
worden naar het nationaal constitutioneel recht. Uitzondering: rechtsgevolgen EU recht.
In een dualistisch stelsel worden verdragsbepalingen getransformeerd naar nationaal-
rechtelijke bepalingen, waardoor een rechtstreeks beroep op een verdragsbepaling niet
meer mogelijk is. In een monistisch stelsel heeft een verdragsbepaling wel interne
werking, maar dat betekent niet dat er direct werking bestaat. Daarvoor is het nodig dat
de verdragsbepaling eeniederverbindend is/rechtstreekse werking heeft (art 93 Gw).
,c) Welk stelsel heeft NL (+artikel)? Welk stelsel heeft het VK? En Duitsland?
Nederland heeft een gematigd monistisch stelsel. Zie art. 93 en 94 Grondwet. Art. 93
gaat over wanneer het directe werking heeft en art. 94 gaat over wanneer internationale
verdragen voor nationaal recht gaan (= alle wetten van NL). Gematigd omdat
goedkeuring van het parlement vereist is, bovendien geldt het alleen voor verdragen die
bekendgemaakt zijn (in het Traktatenblad) en geld het alleen voor eenieder
verbindende bepalingen (als een niet eenieder verbindende verdragsbepaling is of het is
ongeschreven recht, dan kun je er geen beroep op doen).
VK is dualistisch. De rechter past er niet rechtstreeks verdragsbepalingen toe omdat hij
slechts te maken heeft met Britse voorschriften. Een uitzondering voor EU-regels, die
naar algemeen aanvaarde opvatting uit eigen kracht toepasselijk zijn op individuen en
ondernemingen.
Duitsland is dualistisch, behalve ten aanzien van algemene regels van het volkenrecht:
die zijn van rechtswege onderdeel van het Duitse federale recht en gaan dus voor op
wetten en kunnen individuele rechten en verplichtingen in het leven roepen (art. 25
GG). Daarmee wordt bedoeld dat voor ius cogens. Algemene regels van het volkenrecht
staan in rang tussen de Grondwet en gewone wetten.
Taak 2: Goedkeuring van verdragen
A. Hoe komen verdragen tot stand? Waar is de goedkeuringsprocedure voor
verdragen geregeld en hoe verloopt deze procedure?
Rijkswet Goedkeuring en Bekendmaking Verdragen + art. 1 Grondwet
Fase 1: Internationaal
Onderhandelingen
Sluiting: Bij sluiting van een verdrag wordt gestopt met onderhandelen en
ingestemd met datgene wat besproken is, zodat de tekst niet meer veranderd kan
worden. Hier vindt ook ondertekening plaats.
Fase 2: Nationaal
Goedkeuring (via Goedkeuringswet – Rgbv – Rijkswet goedkeuring en
bekendmaking verdragen):
o Art 91 Gw: bij wifz > accepteren/weigeren
o Uitdrukkelijke goedkeuring of stilzwijgende goedkeuring (art 2-5 Rgbv)
regering maakt deze keuze stilzwijgend doen ze als verdragen in politieke en
juridische zin geen belangrijke gevolgen hebben voor de NL rechtsorde
ministerraad gaat over goedkeuring art. 5 Rgbv: 15 EK of 30 EK kunnen eisen
dat uitdrukkelijke goedkeuring plaatsvindt (een vijfde).
o Geen goedkeuring nodig in meeste gevallen (art 7 Rgbv). Verdragen die afwijken
van de Grondwet, moeten uitdrukkelijk goedgekeurd worden (art. 6 Rgbv).
Fase 3: Internationaal
Ratificatie: internationaal verklaren je te binden aan het verdrag na de
ondertekening en voor de inwerkingtreding zie art. 9 Zevende Protocol: minimaal
7 staten moeten zeggen dat ze zich willen verbinden aan het verdrag.
Inwerkingtreding
, B. Moeten alle verdragen door het parlement worden goedgekeurd? Zo nee,
welke uitzonderingen bestaan op het goedkeuringsvereiste?
In meeste gevallen is geen goedkeuring nodig (art. 7 Rgbv). Als een verdragsbepaling
afwijkt van de Gw, kan het door art. 6 en 4 Rgbv jo. art 91 lid 3 Gw door tweederde
meerderheid in de Kamers worden goedgekeurd. Normaal is gewone meerderheid
genoeg (de helft +1). Dus als een gewone meerderheid vindt dat een verdrag afwijkt van
de Grondwet, moet daarna tweederde meerderheid het verdrag goedkeuren.
Hoofdregel: om je te ratificeren/binden aan een verdrag, is de goedkeuring van de
Staten-Generaal nodig. Afwijking hoofdregel in art. 7/9/10 Rgbv.
C. Moet of mag het Zevende Protocol bij het EVRM worden goedgekeurd en op
welke wijze?
Bv. Zevende Protocol bij het EVRM kan op beide manieren worden goedgekeurd. Als er
strijd zou zijn met de Grondwet of een uitzondering uit art. 7 Rgbv van toepassing is zou
het uitdrukkelijk moeten, in andere gevallen volstaat stilzwijgend.
Hier ligt uitdrukkelijk voor de hand, omdat er onderwerpen in staan die in andere
verdragen nog niet aan de orde komen. NL is echter nog geen volwaardige partij. Er is
wel ondertekend, maar nog niet geratificeerd.
D. Welke juridische actie kan het Kamerlid ondernemen?
Acties die een Kamerlid zou kunnen ondernemen tegen het invoeren van het Zevende
Protocol: een initiatiefwetsvoorstel m.b.t. verandering van de Goedkeuringswet
indienen (art. 82 Gw) of het indienen van een motie van wantrouwen indienen.
E. Kan de Kamer op initiatief van het Kamerlid de regering verplichten een
voorbehoud te maken bij de ratificatie van het Zevende Protocol? Wanneer is
het maken van een voorbehoud wenselijk?
Voorbehoud is een verklaring, afgelegd door een staat bij het ondertekenen van een
verdrag, waarbij die staat te kennen geeft een of meerdere bepalingen in het verdrag
geen of gewijzigde rechtsgevolgen te geven. De staat, wil dus uitzondering voor een
bepaald onderdeel van het verdrag. Dit heeft dus alleen zin als er meer dan twee partijen
zijn. Voorbehoud mag alleen als het verdrag het maken vaan voorbehouden niet
verbiedt. Zie art. 19-23 Verdrag van Wenen.
Hoe kun je de regering verplichten een voorbehoud te maken? Recht dat een Kamerlid
heeft; recht van amendement. Dan kun je zeggen dat je een tweede artikel in de
Goedkeuringswet opneemt met een voorbehoud erin, waardoor regering gebonden is
aan dat artikel.
Wanneer is het wenselijk? Als je wilt accepteren, maar bepaalde artikelen wilt
uitzonderen.
F. Heeft de Staten-Generaal de bevoegdheid een op grond van art. 216 VWEU
gesloten verdrag goed te keuren?
Het gaat om verdragen gesloten door de EU en landen of internationale organisaties.
Degene die het verslag sluit is dus de EU. Dit terwijl de Grondwet enkel spreekt over
