Samenvatting GERIATRIE
Samenvatting chronische aandoeningen Onderdeel
geriatrie
Kuleuven geneeskunde (2025-2026)
Samenvatting van elk deelonderwerp GERIATRIE. Met telkens aanduiding en
benadrukking van examenfocus. Alle examenvragen zijn geintegreerd in deze
samenvatting.
,Inhoudstafel
1. EPIDEMIOLOGIE VAN VEROUDERING ................................................ 1
1.1 Korte definitie en kernidee ............................................... 1
1.2 Epidemiologie van veroudering ............................................. 2
1.2.1 Vergrijzing en verzilvering ......................................... 2
1.2.2 Demografische evolutie in België .................................... 2
1.2.3 Levensverwachting ................................................... 3
1.3 Verouderen: biologische definitie ......................................... 3
1.3.1 Verouderen in de levensloop ......................................... 4
1.3.2 Primair versus secundair verouderen ................................. 4
1.4 Verschil tussen veroudering en ziekte ..................................... 5
1.5 Voorspellers van mortaliteit bij ouderen .................................. 5
1.6 Verouderingstheorieën ..................................................... 6
1.6.1 Stochastische en schadetheorieën .................................... 6
1.6.2 Geprogrammeerde theorieën ........................................... 7
1.6.3 Evolutionaire verouderingstheorieën ................................. 7
1.7 Exceptional ageing, longevity en healthy ageing ........................... 8
1.8 Beïnvloedbare factoren van veroudering .................................... 9
1.9 Klinische relevantie en examenfocus ....................................... 9
1.10 Overzichtsschema ........................................................ 10
1.11 Mogelijke examenvragen .................................................. 11
1.12 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 12
2. ZORGPROGRAMMA GERIATRISCHE PATIËNT EN INFECTIES .............................. 14
2.1 Korte definitie en kernidee .............................................. 14
2.2 De geriatrische patiënt .................................................. 14
2.2.1 Definitie volgens het KB ........................................... 14
2.3 Comprehensive Geriatric Assessment ....................................... 15
, 2.3.1 Definitie en doel .................................................. 15
2.3.2 Opbouw van het CGA ................................................. 16
2.3.3 Screenings- en meetinstrumenten .................................... 16
2.4 Zorgprogramma voor de geriatrische patiënt ............................... 17
2.4.1 Hoofddoelen ........................................................ 17
2.4.2 Onderdelen van het zorgprogramma ................................... 17
2.4.3 Pluridisciplinair team ............................................. 17
2.5 Infecties bij ouderen .................................................... 18
2.6 Verhoogde vatbaarheid voor infecties ..................................... 18
2.6.1 Immunosenescentie .................................................. 19
2.7 Atypische presentatie van infecties ...................................... 19
2.7.1 Pneumonie en lagere luchtweginfecties .............................. 20
2.7.2 CURB-65 ............................................................ 20
2.8 Urineweginfecties en asymptomatische bacteriurie ......................... 21
2.8.1 Presentatie van UWI ................................................ 21
2.8.2 Asymptomatische bacteriurie ........................................ 21
2.8.3 Indicaties voor behandeling ........................................ 21
2.9 Etiologie van infecties .................................................. 22
2.10 Diagnostiek ............................................................. 23
2.11 Aspiratiepneumonie ...................................................... 23
2.12 Behandeling van infecties ............................................... 24
2.12.1 Antibiotica en complicaties ....................................... 24
2.13 Preventie en vaccinaties ................................................ 25
2.14 Overzichtsschema ........................................................ 26
2.15 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 27
2.16 Meerkeuzevragen ......................................................... 29
2.17 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 30
3. VOEDING EN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN .......................................... 32
3.1 Kernidee en definitie .................................................... 32
, 3.2 Klinische voeding en typen malnutritie ................................... 32
3.3 Lichaamssamenstelling bij ouderen ........................................ 33
3.4 Nutritionele behoeften ................................................... 34
3.4.1 Energiebehoefte .................................................... 34
3.4.2 Eiwitbehoefte ...................................................... 35
3.4.3 Vet ................................................................ 35
3.4.4 Koolhydraten en diabetes ........................................... 36
3.4.5 Vocht ............................................................... 36
3.4.6 Vitaminen en micronutriënten ....................................... 36
3.5 Refeeding syndroom ....................................................... 37
3.6 Ondervoeding bij ouderen ................................................. 38
3.6.1 Oorzaken van ongewild gewichtsverlies .............................. 38
3.6.2 Gevolgen van ondervoeding .......................................... 38
3.7 Screening en diagnostische criteria ...................................... 39
3.8 Nutritioneel onderzoek ................................................... 40
3.9 Behandeling van ondervoeding ............................................. 41
3.9.1 Optimaliseren van orale voeding .................................... 41
3.9.2 Orale nutritionele supplementen .................................... 42
3.9.3 Enterale voeding ................................................... 42
3.9.4 Parenterale voeding ................................................ 43
3.10 Overzichtsschema behandeling ............................................ 44
3.11 Belangrijkste tabellen .................................................. 44
3.12 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 45
3.13 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 47
4. LEVENSEINDE EN VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING ..................................... 49
4.1 Kernidee ................................................................. 49
4.2 De kwetsbare oudere ...................................................... 49
4.3 Proces van vroegtijdige zorgplanning ..................................... 50
4.4 Stap 1 — ziektestadium en prognose bepalen ............................... 50
, 4.4.1 Levenseindetrajecten ............................................... 51
4.4.2 Tekenen van nakend overlijden ...................................... 51
4.4.3 Prognostische indicatoren en surprise question ..................... 52
4.5 Stap 2 — diagnose en prognose meedelen ................................... 53
4.5.1 Wilsbekwaamheid en vertegenwoordiging .............................. 53
4.6 Stap 3 — ziektebeleving en behandelwensen exploreren ..................... 54
4.7 Reanimatie en intensieve zorgen bij ouderen .............................. 55
4.8 Stap 4 — behandelafspraken registreren ................................... 56
4.8.1 DNR-codes .......................................................... 56
4.8.2 ABC-codes .......................................................... 56
4.9 Positieve en negatieve wilsverklaring .................................... 57
4.10 Euthanasie .............................................................. 57
4.10.1 Actueel euthanasieverzoek ......................................... 58
4.10.2 Wilsverklaring euthanasie ......................................... 58
4.11 Palliatie en palliatieve sedatie ........................................ 59
4.12 Palliatieve filter ...................................................... 60
4.13 Overzichtsschema vroegtijdige zorgplanning .............................. 61
4.14 Mogelijke examenvragen .................................................. 61
4.15 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 64
5. VALLEN BIJ OUDEREN ........................................................... 65
5.1 Definitie en kernidee .................................................... 65
5.2 Epidemiologie ............................................................ 65
5.3 Plaats en omstandigheden van vallen ...................................... 66
5.4 Gevolgen van een val ..................................................... 66
5.4.1 Medische gevolgen .................................................. 66
5.4.2 Psychosociale gevolgen ............................................. 67
5.4.3 Economische en functionele gevolgen ................................ 67
5.5 Etiologie van vallen ..................................................... 67
5.5.1 Intrinsieke oorzaken ............................................... 68
, 5.5.2 Extrinsieke oorzaken ............................................... 68
5.6 Risicofactoren ........................................................... 68
5.7 Valevaluatie na een val .................................................. 69
5.7.1 Valgeschiedenis .................................................... 69
5.7.2 Evenwicht en mobiliteit ............................................ 70
5.7.3 Medicatie .......................................................... 70
5.7.4 Orthostatische hypotensie .......................................... 71
5.7.5 Zicht ............................................................... 71
5.7.6 Voeten en schoeisel ................................................ 72
5.7.7 Valangst ........................................................... 72
5.7.8 Omgeving en gedrag ................................................. 73
5.7.9 Mentale status ..................................................... 73
5.8 Strategieën voor valpreventie ............................................ 73
5.8.1 Primaire valpreventie .............................................. 74
5.8.2 Secundaire valpreventie ............................................ 74
5.8.3 Fractuurpreventie .................................................. 75
5.9 Interventies bij secundaire valpreventie ................................. 75
5.9.1 Mobiliteit en oefentherapie ........................................ 75
5.9.2 Medicatie aanpassen ................................................ 76
5.9.3 Orthostatische hypotensie behandelen ............................... 76
5.9.4 Zicht, voeten en schoeisel ......................................... 77
5.9.5 Omgevingsaanpassingen .............................................. 77
5.9.6 Valangst, cognitie en stemming ..................................... 78
5.9.7 Osteoporose en fractuurpreventie ................................... 78
5.10 Ziekenhuismaatregelen ................................................... 79
5.11 Overzichtsschema ........................................................ 79
5.12 Tabellen voor het examen ................................................ 80
5.13 Mogelijke examenvragen .................................................. 80
5.14 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 83
6. FRAILTY EN SARCOPENIE ......................................................... 84
,6.1 Kernidee ................................................................ 84
6.2 Frailty .................................................................. 85
6.2.1 Concept en multidimensioneel karakter .............................. 85
6.2.2 Klinische expressie ................................................ 85
6.2.3 Frailty versus comorbiditeit, disability en leeftijd ............... 86
6.3 Gevolgen van frailty ..................................................... 86
6.4 Musculoskeletale frailty ................................................. 87
6.5 Heupfractuur als marker van frailty ...................................... 87
6.6 Operationele definitie van frailty ....................................... 88
6.6.1 Fried frailty phenotype ............................................ 88
6.6.2 Rockwood frailty index ............................................. 89
6.7 Behandeling van frailty .................................................. 90
6.8 Sarcopenie ............................................................... 91
6.8.1 Evolutie van het concept ........................................... 91
6.9 Operationele definitie van sarcopenie .................................... 92
6.9.1 EWGSOP2-algoritme .................................................. 92
6.9.2 Spierkracht ........................................................ 92
6.9.3 Spiermassa en spierkwaliteit ....................................... 92
6.9.4 Fysieke performantie ............................................... 92
6.10 Metingen bij sarcopenie ................................................. 93
6.11 Prevalentie en gevolgen ................................................. 94
6.12 Etiologie van sarcopenie ................................................ 94
6.13 Anabolic resistance ..................................................... 95
6.14 Behandeling van sarcopenie .............................................. 96
6.14.1 Krachttraining .................................................... 96
6.14.2 Eiwit en aminozuren ............................................... 96
6.14.3 Omega 3 ........................................................... 97
6.14.4 Vitamine D ........................................................ 98
6.15 Overzichtstabellen ...................................................... 98
6.16 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 99
6.17 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 101
,7. OSTEOPOROSE BIJ DE GERIATRISCHE PATIËNT ..................................... 103
7.1 Kernidee en definitie ................................................... 103
7.2 Osteoporotische fracturen ............................................... 103
7.3 Epidemiologie ........................................................... 104
7.4 Gevolgen van osteoporotische fracturen .................................. 105
7.4.1 Wervelfracturen ................................................... 105
7.4.2 Heupfracturen ..................................................... 105
7.5 Pathofysiologie ......................................................... 106
7.6 Diagnose van osteoporose ................................................ 107
7.6.1 Diagnose met DXA .................................................. 107
7.6.2 Klinische diagnose door fragiliteitsfractuur ...................... 107
7.6.3 Indicaties en beperkingen van DXA ................................. 108
7.7 Indicaties voor behandeling ............................................ 109
7.7.1 DXA-osteoporose ................................................... 109
7.7.2 Fragiliteitsfractuur .............................................. 109
7.7.3 FRAX en hoog fractuurrisico ....................................... 109
7.8 Behandeling van osteoporose ............................................. 110
7.9 Calcium en vitamine D ................................................... 110
7.10 Osteoporosemedicatie ................................................... 111
7.11 Bisfosfonaten .......................................................... 111
7.12 Denosumab .............................................................. 112
7.13 Bisfosfonaten versus denosumab ......................................... 113
7.14 Anabole therapie ....................................................... 113
7.14.1 Teriparatide ..................................................... 113
7.14.2 Abaloparatide .................................................... 114
7.14.3 Romosozumab ...................................................... 114
7.15 Behandelkeuze volgens fractuurrisico ................................... 115
7.16 Casusaanpak osteoporose ................................................ 115
7.17 Examenfocus en mogelijke examenvragen .................................. 117
, 7.18 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 119
8. DELIER BIJ OUDEREN .......................................................... 121
8.1 Kernidee en definitie ................................................... 121
8.2 DSM-5-TR-criteria ....................................................... 121
8.3 Presentatievormen ....................................................... 122
8.4 Pathofysiologie ......................................................... 122
8.5 Epidemiologie ........................................................... 123
8.6 Diagnose en opvolging ................................................... 123
8.6.1 DOSS/DOS-schaal ................................................... 123
8.6.2 4AT ............................................................... 124
8.6.3 CAM ................................................................ 124
8.7 Differentiaaldiagnose: dementie, delier en depressie .................... 125
8.8 Oorzaken van delier ..................................................... 125
8.8.1 Voorbeschikkende factoren ......................................... 126
8.8.2 Uitlokkende factoren .............................................. 126
8.9 Aanpak van delier ....................................................... 127
8.10 Oorzaken opsporen: PINCH-ME ............................................ 127
8.11 Omgevingsaanpassingen .................................................. 128
8.12 Medicamenteuze behandeling ............................................. 129
8.13 Onttrekkingsdelier ..................................................... 131
8.14 Fixatiebeleid .......................................................... 132
8.15 Gevolgen en prognose ................................................... 133
8.16 Preventie .............................................................. 133
8.16.1 Medicamenteuze preventie ......................................... 133
8.16.2 Niet-medicamenteuze preventie .................................... 134
8.17 Overzichtsschema ....................................................... 134
8.18 Tabellen voor het examen ............................................... 135
8.19 Mogelijke examenvragen ................................................. 135
8.20 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 138
, 9. FARMACOLOGIE EN POLYFARMACIE BIJ OUDEREN .................................... 139
9.1 Kernidee ................................................................ 139
9.2 Belang van farmacologie bij ouderen ..................................... 139
9.3 Geneesmiddelenbijwerkingen .............................................. 140
9.4 Adverse drug reaction versus drug therapy failure ....................... 141
9.5 Oorzaken van geneesmiddelenproblemen .................................... 141
9.6 Farmacokinetiek bij ouderen ............................................. 141
9.6.1 Distributie ....................................................... 142
9.6.2 Levermetabolisme .................................................. 142
9.6.3 Renale eliminatie ................................................. 143
9.7 Farmacodynamiek bij ouderen ............................................. 143
9.8 Risicofactoren voor interacties ......................................... 144
9.9 Polyfarmacie ............................................................ 145
9.10 Gepast versus potentieel ongepast voorschrijven ........................ 145
9.11 Prescribing cascade .................................................... 146
9.12 Therapieontrouw ........................................................ 147
9.13 Medicatiereview ........................................................ 149
9.13.1 Zes stappen bij polyfarmacie ..................................... 150
9.14 Impliciete en expliciete criteria ...................................... 153
9.15 Medication Appropriateness Index ....................................... 153
9.16 Risicomedicatie bij ouderen ............................................ 154
9.17 Naranjo-score .......................................................... 154
9.18 Preventie van bijwerkingen ............................................. 155
9.19 Overzichtsschema ....................................................... 155
9.20 Examenfocus en mogelijke examenvragen .................................. 155
9.21 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 158
10. DUIZELIGHEID EN SYNCOPE BIJ OUDEREN ......................................... 160
Samenvatting chronische aandoeningen Onderdeel
geriatrie
Kuleuven geneeskunde (2025-2026)
Samenvatting van elk deelonderwerp GERIATRIE. Met telkens aanduiding en
benadrukking van examenfocus. Alle examenvragen zijn geintegreerd in deze
samenvatting.
,Inhoudstafel
1. EPIDEMIOLOGIE VAN VEROUDERING ................................................ 1
1.1 Korte definitie en kernidee ............................................... 1
1.2 Epidemiologie van veroudering ............................................. 2
1.2.1 Vergrijzing en verzilvering ......................................... 2
1.2.2 Demografische evolutie in België .................................... 2
1.2.3 Levensverwachting ................................................... 3
1.3 Verouderen: biologische definitie ......................................... 3
1.3.1 Verouderen in de levensloop ......................................... 4
1.3.2 Primair versus secundair verouderen ................................. 4
1.4 Verschil tussen veroudering en ziekte ..................................... 5
1.5 Voorspellers van mortaliteit bij ouderen .................................. 5
1.6 Verouderingstheorieën ..................................................... 6
1.6.1 Stochastische en schadetheorieën .................................... 6
1.6.2 Geprogrammeerde theorieën ........................................... 7
1.6.3 Evolutionaire verouderingstheorieën ................................. 7
1.7 Exceptional ageing, longevity en healthy ageing ........................... 8
1.8 Beïnvloedbare factoren van veroudering .................................... 9
1.9 Klinische relevantie en examenfocus ....................................... 9
1.10 Overzichtsschema ........................................................ 10
1.11 Mogelijke examenvragen .................................................. 11
1.12 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 12
2. ZORGPROGRAMMA GERIATRISCHE PATIËNT EN INFECTIES .............................. 14
2.1 Korte definitie en kernidee .............................................. 14
2.2 De geriatrische patiënt .................................................. 14
2.2.1 Definitie volgens het KB ........................................... 14
2.3 Comprehensive Geriatric Assessment ....................................... 15
, 2.3.1 Definitie en doel .................................................. 15
2.3.2 Opbouw van het CGA ................................................. 16
2.3.3 Screenings- en meetinstrumenten .................................... 16
2.4 Zorgprogramma voor de geriatrische patiënt ............................... 17
2.4.1 Hoofddoelen ........................................................ 17
2.4.2 Onderdelen van het zorgprogramma ................................... 17
2.4.3 Pluridisciplinair team ............................................. 17
2.5 Infecties bij ouderen .................................................... 18
2.6 Verhoogde vatbaarheid voor infecties ..................................... 18
2.6.1 Immunosenescentie .................................................. 19
2.7 Atypische presentatie van infecties ...................................... 19
2.7.1 Pneumonie en lagere luchtweginfecties .............................. 20
2.7.2 CURB-65 ............................................................ 20
2.8 Urineweginfecties en asymptomatische bacteriurie ......................... 21
2.8.1 Presentatie van UWI ................................................ 21
2.8.2 Asymptomatische bacteriurie ........................................ 21
2.8.3 Indicaties voor behandeling ........................................ 21
2.9 Etiologie van infecties .................................................. 22
2.10 Diagnostiek ............................................................. 23
2.11 Aspiratiepneumonie ...................................................... 23
2.12 Behandeling van infecties ............................................... 24
2.12.1 Antibiotica en complicaties ....................................... 24
2.13 Preventie en vaccinaties ................................................ 25
2.14 Overzichtsschema ........................................................ 26
2.15 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 27
2.16 Meerkeuzevragen ......................................................... 29
2.17 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 30
3. VOEDING EN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN .......................................... 32
3.1 Kernidee en definitie .................................................... 32
, 3.2 Klinische voeding en typen malnutritie ................................... 32
3.3 Lichaamssamenstelling bij ouderen ........................................ 33
3.4 Nutritionele behoeften ................................................... 34
3.4.1 Energiebehoefte .................................................... 34
3.4.2 Eiwitbehoefte ...................................................... 35
3.4.3 Vet ................................................................ 35
3.4.4 Koolhydraten en diabetes ........................................... 36
3.4.5 Vocht ............................................................... 36
3.4.6 Vitaminen en micronutriënten ....................................... 36
3.5 Refeeding syndroom ....................................................... 37
3.6 Ondervoeding bij ouderen ................................................. 38
3.6.1 Oorzaken van ongewild gewichtsverlies .............................. 38
3.6.2 Gevolgen van ondervoeding .......................................... 38
3.7 Screening en diagnostische criteria ...................................... 39
3.8 Nutritioneel onderzoek ................................................... 40
3.9 Behandeling van ondervoeding ............................................. 41
3.9.1 Optimaliseren van orale voeding .................................... 41
3.9.2 Orale nutritionele supplementen .................................... 42
3.9.3 Enterale voeding ................................................... 42
3.9.4 Parenterale voeding ................................................ 43
3.10 Overzichtsschema behandeling ............................................ 44
3.11 Belangrijkste tabellen .................................................. 44
3.12 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 45
3.13 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 47
4. LEVENSEINDE EN VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING ..................................... 49
4.1 Kernidee ................................................................. 49
4.2 De kwetsbare oudere ...................................................... 49
4.3 Proces van vroegtijdige zorgplanning ..................................... 50
4.4 Stap 1 — ziektestadium en prognose bepalen ............................... 50
, 4.4.1 Levenseindetrajecten ............................................... 51
4.4.2 Tekenen van nakend overlijden ...................................... 51
4.4.3 Prognostische indicatoren en surprise question ..................... 52
4.5 Stap 2 — diagnose en prognose meedelen ................................... 53
4.5.1 Wilsbekwaamheid en vertegenwoordiging .............................. 53
4.6 Stap 3 — ziektebeleving en behandelwensen exploreren ..................... 54
4.7 Reanimatie en intensieve zorgen bij ouderen .............................. 55
4.8 Stap 4 — behandelafspraken registreren ................................... 56
4.8.1 DNR-codes .......................................................... 56
4.8.2 ABC-codes .......................................................... 56
4.9 Positieve en negatieve wilsverklaring .................................... 57
4.10 Euthanasie .............................................................. 57
4.10.1 Actueel euthanasieverzoek ......................................... 58
4.10.2 Wilsverklaring euthanasie ......................................... 58
4.11 Palliatie en palliatieve sedatie ........................................ 59
4.12 Palliatieve filter ...................................................... 60
4.13 Overzichtsschema vroegtijdige zorgplanning .............................. 61
4.14 Mogelijke examenvragen .................................................. 61
4.15 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 64
5. VALLEN BIJ OUDEREN ........................................................... 65
5.1 Definitie en kernidee .................................................... 65
5.2 Epidemiologie ............................................................ 65
5.3 Plaats en omstandigheden van vallen ...................................... 66
5.4 Gevolgen van een val ..................................................... 66
5.4.1 Medische gevolgen .................................................. 66
5.4.2 Psychosociale gevolgen ............................................. 67
5.4.3 Economische en functionele gevolgen ................................ 67
5.5 Etiologie van vallen ..................................................... 67
5.5.1 Intrinsieke oorzaken ............................................... 68
, 5.5.2 Extrinsieke oorzaken ............................................... 68
5.6 Risicofactoren ........................................................... 68
5.7 Valevaluatie na een val .................................................. 69
5.7.1 Valgeschiedenis .................................................... 69
5.7.2 Evenwicht en mobiliteit ............................................ 70
5.7.3 Medicatie .......................................................... 70
5.7.4 Orthostatische hypotensie .......................................... 71
5.7.5 Zicht ............................................................... 71
5.7.6 Voeten en schoeisel ................................................ 72
5.7.7 Valangst ........................................................... 72
5.7.8 Omgeving en gedrag ................................................. 73
5.7.9 Mentale status ..................................................... 73
5.8 Strategieën voor valpreventie ............................................ 73
5.8.1 Primaire valpreventie .............................................. 74
5.8.2 Secundaire valpreventie ............................................ 74
5.8.3 Fractuurpreventie .................................................. 75
5.9 Interventies bij secundaire valpreventie ................................. 75
5.9.1 Mobiliteit en oefentherapie ........................................ 75
5.9.2 Medicatie aanpassen ................................................ 76
5.9.3 Orthostatische hypotensie behandelen ............................... 76
5.9.4 Zicht, voeten en schoeisel ......................................... 77
5.9.5 Omgevingsaanpassingen .............................................. 77
5.9.6 Valangst, cognitie en stemming ..................................... 78
5.9.7 Osteoporose en fractuurpreventie ................................... 78
5.10 Ziekenhuismaatregelen ................................................... 79
5.11 Overzichtsschema ........................................................ 79
5.12 Tabellen voor het examen ................................................ 80
5.13 Mogelijke examenvragen .................................................. 80
5.14 Korte samenvatting met examenfocus ...................................... 83
6. FRAILTY EN SARCOPENIE ......................................................... 84
,6.1 Kernidee ................................................................ 84
6.2 Frailty .................................................................. 85
6.2.1 Concept en multidimensioneel karakter .............................. 85
6.2.2 Klinische expressie ................................................ 85
6.2.3 Frailty versus comorbiditeit, disability en leeftijd ............... 86
6.3 Gevolgen van frailty ..................................................... 86
6.4 Musculoskeletale frailty ................................................. 87
6.5 Heupfractuur als marker van frailty ...................................... 87
6.6 Operationele definitie van frailty ....................................... 88
6.6.1 Fried frailty phenotype ............................................ 88
6.6.2 Rockwood frailty index ............................................. 89
6.7 Behandeling van frailty .................................................. 90
6.8 Sarcopenie ............................................................... 91
6.8.1 Evolutie van het concept ........................................... 91
6.9 Operationele definitie van sarcopenie .................................... 92
6.9.1 EWGSOP2-algoritme .................................................. 92
6.9.2 Spierkracht ........................................................ 92
6.9.3 Spiermassa en spierkwaliteit ....................................... 92
6.9.4 Fysieke performantie ............................................... 92
6.10 Metingen bij sarcopenie ................................................. 93
6.11 Prevalentie en gevolgen ................................................. 94
6.12 Etiologie van sarcopenie ................................................ 94
6.13 Anabolic resistance ..................................................... 95
6.14 Behandeling van sarcopenie .............................................. 96
6.14.1 Krachttraining .................................................... 96
6.14.2 Eiwit en aminozuren ............................................... 96
6.14.3 Omega 3 ........................................................... 97
6.14.4 Vitamine D ........................................................ 98
6.15 Overzichtstabellen ...................................................... 98
6.16 Examenfocus en mogelijke examenvragen ................................... 99
6.17 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 101
,7. OSTEOPOROSE BIJ DE GERIATRISCHE PATIËNT ..................................... 103
7.1 Kernidee en definitie ................................................... 103
7.2 Osteoporotische fracturen ............................................... 103
7.3 Epidemiologie ........................................................... 104
7.4 Gevolgen van osteoporotische fracturen .................................. 105
7.4.1 Wervelfracturen ................................................... 105
7.4.2 Heupfracturen ..................................................... 105
7.5 Pathofysiologie ......................................................... 106
7.6 Diagnose van osteoporose ................................................ 107
7.6.1 Diagnose met DXA .................................................. 107
7.6.2 Klinische diagnose door fragiliteitsfractuur ...................... 107
7.6.3 Indicaties en beperkingen van DXA ................................. 108
7.7 Indicaties voor behandeling ............................................ 109
7.7.1 DXA-osteoporose ................................................... 109
7.7.2 Fragiliteitsfractuur .............................................. 109
7.7.3 FRAX en hoog fractuurrisico ....................................... 109
7.8 Behandeling van osteoporose ............................................. 110
7.9 Calcium en vitamine D ................................................... 110
7.10 Osteoporosemedicatie ................................................... 111
7.11 Bisfosfonaten .......................................................... 111
7.12 Denosumab .............................................................. 112
7.13 Bisfosfonaten versus denosumab ......................................... 113
7.14 Anabole therapie ....................................................... 113
7.14.1 Teriparatide ..................................................... 113
7.14.2 Abaloparatide .................................................... 114
7.14.3 Romosozumab ...................................................... 114
7.15 Behandelkeuze volgens fractuurrisico ................................... 115
7.16 Casusaanpak osteoporose ................................................ 115
7.17 Examenfocus en mogelijke examenvragen .................................. 117
, 7.18 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 119
8. DELIER BIJ OUDEREN .......................................................... 121
8.1 Kernidee en definitie ................................................... 121
8.2 DSM-5-TR-criteria ....................................................... 121
8.3 Presentatievormen ....................................................... 122
8.4 Pathofysiologie ......................................................... 122
8.5 Epidemiologie ........................................................... 123
8.6 Diagnose en opvolging ................................................... 123
8.6.1 DOSS/DOS-schaal ................................................... 123
8.6.2 4AT ............................................................... 124
8.6.3 CAM ................................................................ 124
8.7 Differentiaaldiagnose: dementie, delier en depressie .................... 125
8.8 Oorzaken van delier ..................................................... 125
8.8.1 Voorbeschikkende factoren ......................................... 126
8.8.2 Uitlokkende factoren .............................................. 126
8.9 Aanpak van delier ....................................................... 127
8.10 Oorzaken opsporen: PINCH-ME ............................................ 127
8.11 Omgevingsaanpassingen .................................................. 128
8.12 Medicamenteuze behandeling ............................................. 129
8.13 Onttrekkingsdelier ..................................................... 131
8.14 Fixatiebeleid .......................................................... 132
8.15 Gevolgen en prognose ................................................... 133
8.16 Preventie .............................................................. 133
8.16.1 Medicamenteuze preventie ......................................... 133
8.16.2 Niet-medicamenteuze preventie .................................... 134
8.17 Overzichtsschema ....................................................... 134
8.18 Tabellen voor het examen ............................................... 135
8.19 Mogelijke examenvragen ................................................. 135
8.20 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 138
, 9. FARMACOLOGIE EN POLYFARMACIE BIJ OUDEREN .................................... 139
9.1 Kernidee ................................................................ 139
9.2 Belang van farmacologie bij ouderen ..................................... 139
9.3 Geneesmiddelenbijwerkingen .............................................. 140
9.4 Adverse drug reaction versus drug therapy failure ....................... 141
9.5 Oorzaken van geneesmiddelenproblemen .................................... 141
9.6 Farmacokinetiek bij ouderen ............................................. 141
9.6.1 Distributie ....................................................... 142
9.6.2 Levermetabolisme .................................................. 142
9.6.3 Renale eliminatie ................................................. 143
9.7 Farmacodynamiek bij ouderen ............................................. 143
9.8 Risicofactoren voor interacties ......................................... 144
9.9 Polyfarmacie ............................................................ 145
9.10 Gepast versus potentieel ongepast voorschrijven ........................ 145
9.11 Prescribing cascade .................................................... 146
9.12 Therapieontrouw ........................................................ 147
9.13 Medicatiereview ........................................................ 149
9.13.1 Zes stappen bij polyfarmacie ..................................... 150
9.14 Impliciete en expliciete criteria ...................................... 153
9.15 Medication Appropriateness Index ....................................... 153
9.16 Risicomedicatie bij ouderen ............................................ 154
9.17 Naranjo-score .......................................................... 154
9.18 Preventie van bijwerkingen ............................................. 155
9.19 Overzichtsschema ....................................................... 155
9.20 Examenfocus en mogelijke examenvragen .................................. 155
9.21 Korte samenvatting met examenfocus ..................................... 158
10. DUIZELIGHEID EN SYNCOPE BIJ OUDEREN ......................................... 160
