Doeltreffend Schoolbeleid
Studiesamenvatting — boek + Hoy & Miskel (Culture & Structure)
Gebaseerd op: Doeltreffend Schoolbeleid (ISBN 978-94-6344-028-8), Hoy & Miskel – Educational Administration,
hfst. 3 (Structure in Schools) en hfst. 5 (Organizational Culture of Schools).
Samengesteld als studiedocument – aangevuld met eigen notities.
1
,Inhoudsopgave
Leeswijzer......................................................................................................................................................... 6
DEEL 1 — Omtrent ‘beleid’, beleidsvoerend vermogen en aanverwante begrippen.........................................7
1. Wat is (school)beleid?............................................................................................................................... 7
2. Beleidsvoerend vermogen......................................................................................................................... 7
2.1 ‘Beschikbare beleidsruimte’................................................................................................................ 8
2.2 ‘Succesvol aanwenden’: empirische wortels....................................................................................... 8
2.3 ‘Proces van behouden of veranderen’: link met kwaliteitszorg...........................................................9
2.4 ‘Verbeteren van onderwijskwaliteit en bereiken van doelen’..............................................................9
3. Aanverwante begrippen.......................................................................................................................... 10
3.1 Fasen in het beleidsvoeringsproces (de beleidscyclus)......................................................................10
3.2 Beleidsdomeinen als concrete focus.................................................................................................. 10
DEEL 2 — Culturele en structurele aspecten van scholen................................................................................ 11
1. De cultuur van scholen............................................................................................................................ 11
1.1 Drie niveaus van cultuur (Hoy & Miskel)............................................................................................ 11
1.2 Hoe manifesteert cultuur zich? Symbolen, riten en verhalen............................................................12
1.3 Sterke cultuur: functioneel of dysfunctioneel?.................................................................................. 12
1.4 Vier culturen van een school volgens Hoy & Miskel..........................................................................12
1.5 Ter illustratie: een cultuurgebaseerde schooltypologie (Staessens)..................................................13
2. De structuur van scholen......................................................................................................................... 13
2.1 Het Weberiaanse model van bureaucratie (Hoy & Miskel)................................................................14
2.2 Structuur geconcretiseerd: de positionele en procedurele organisatie.............................................14
2.3 Enabling versus hindering structuur (Hoy & Sweetland, in Hoy & Miskel).........................................15
2.4 Mindful scholen (Weick & Sutcliffe, in Hoy & Miskel)........................................................................15
2.5 Structuur van de school volgens Mintzberg (Hoy & Miskel)...............................................................16
2.6 Losse koppeling (loose coupling)....................................................................................................... 16
2.7 Illustratie: het kwaliteitshandboek.................................................................................................... 17
DEEL 3 — Acht dragers van beleidsvoerend vermogen................................................................................... 19
1. Doeltreffende communicatie................................................................................................................... 19
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 19
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 19
Werk maken van doeltreffende communicatie: instrumenten................................................................19
Twee communicatiemodellen: inhoud/relatie en transactionele analyse...............................................20
2. Ondersteunende relaties en samenwerking............................................................................................ 20
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 20
2
, Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 21
Modellen om samenwerking te versterken............................................................................................. 21
Teamrollen en teamsamenstelling.......................................................................................................... 22
3. Gedeeld leiderschap................................................................................................................................ 23
Wanneer participatie? Een beslissingsmodel.......................................................................................... 23
Culturele en organisatorische aspecten.................................................................................................. 23
Zes leiderschapsmodellen (Leithwood & Duke)....................................................................................... 24
Kenmerken van goed leiderschap........................................................................................................... 24
De kwaliteit van beslissingen: zeven vormen van besluitvorming...........................................................25
Teacher leadership.................................................................................................................................. 26
4. Gezamenlijke doelgerichtheid................................................................................................................. 26
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 27
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 27
Van visie naar actieplan........................................................................................................................... 27
Het concurrerende waardenmodel (Quinn & Rohrbaugh, 1983).............................................................28
Communiceer en leef de visie — praktische strategieën.........................................................................28
5. Responsief vermogen.............................................................................................................................. 29
Vier soorten omgeving............................................................................................................................ 29
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 30
Instrumenten.......................................................................................................................................... 30
6. Innovatief vermogen............................................................................................................................... 31
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 31
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 31
Omgaan met weerstand.......................................................................................................................... 31
Kennis creëren: persoonsgebonden versus expliciete kennis..................................................................32
Kennis creëren en dubbele-lus-leren....................................................................................................... 33
7. Geïntegreerd beleid................................................................................................................................ 34
Culturele aspecten: de ‘betwiste zone’ (Hanson, 1979)...........................................................................34
Het samenspel van de beroepsopvatting van schoolleiders en leerkrachten..........................................35
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 36
Systeemdenken....................................................................................................................................... 36
Afstemmingsdenken (alignment)............................................................................................................ 37
8. Reflectief vermogen................................................................................................................................ 37
Drie niveaus van reflectie........................................................................................................................ 38
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 38
Is de school klaar voor zelfevaluatie? Randvoorwaarden........................................................................38
Instrumenten voor reflectie.................................................................................................................... 38
3
, Kritische vrienden en het Johari-venster................................................................................................. 38
DEEL 4 — Beleidsvoerend vermogen: via zelfevaluatie naar actie...................................................................41
1. De kwantitatieve benadering: de vragenlijst 'Beleidsvoerend Vermogen'...............................................41
1.1 Doelgroep en respondenten.............................................................................................................. 41
1.2 Eigen vragen toevoegen.................................................................................................................... 42
1.3 Praktische organisatie van de bevraging............................................................................................ 42
1.4 Resultaten rapporteren: kernstatistieken.......................................................................................... 42
1.5 Van interpretatie naar diagnose........................................................................................................ 42
1.6 Communiceren over het cijfermateriaal............................................................................................ 43
2. De kwalitatieve benadering..................................................................................................................... 43
2.1 Interviews en focusgroepen.............................................................................................................. 43
2.2 Zes kwalitatieve werkvormen............................................................................................................ 43
2.3 Brainstormen op basis van het zelfevaluatierapport.........................................................................44
4
Studiesamenvatting — boek + Hoy & Miskel (Culture & Structure)
Gebaseerd op: Doeltreffend Schoolbeleid (ISBN 978-94-6344-028-8), Hoy & Miskel – Educational Administration,
hfst. 3 (Structure in Schools) en hfst. 5 (Organizational Culture of Schools).
Samengesteld als studiedocument – aangevuld met eigen notities.
1
,Inhoudsopgave
Leeswijzer......................................................................................................................................................... 6
DEEL 1 — Omtrent ‘beleid’, beleidsvoerend vermogen en aanverwante begrippen.........................................7
1. Wat is (school)beleid?............................................................................................................................... 7
2. Beleidsvoerend vermogen......................................................................................................................... 7
2.1 ‘Beschikbare beleidsruimte’................................................................................................................ 8
2.2 ‘Succesvol aanwenden’: empirische wortels....................................................................................... 8
2.3 ‘Proces van behouden of veranderen’: link met kwaliteitszorg...........................................................9
2.4 ‘Verbeteren van onderwijskwaliteit en bereiken van doelen’..............................................................9
3. Aanverwante begrippen.......................................................................................................................... 10
3.1 Fasen in het beleidsvoeringsproces (de beleidscyclus)......................................................................10
3.2 Beleidsdomeinen als concrete focus.................................................................................................. 10
DEEL 2 — Culturele en structurele aspecten van scholen................................................................................ 11
1. De cultuur van scholen............................................................................................................................ 11
1.1 Drie niveaus van cultuur (Hoy & Miskel)............................................................................................ 11
1.2 Hoe manifesteert cultuur zich? Symbolen, riten en verhalen............................................................12
1.3 Sterke cultuur: functioneel of dysfunctioneel?.................................................................................. 12
1.4 Vier culturen van een school volgens Hoy & Miskel..........................................................................12
1.5 Ter illustratie: een cultuurgebaseerde schooltypologie (Staessens)..................................................13
2. De structuur van scholen......................................................................................................................... 13
2.1 Het Weberiaanse model van bureaucratie (Hoy & Miskel)................................................................14
2.2 Structuur geconcretiseerd: de positionele en procedurele organisatie.............................................14
2.3 Enabling versus hindering structuur (Hoy & Sweetland, in Hoy & Miskel).........................................15
2.4 Mindful scholen (Weick & Sutcliffe, in Hoy & Miskel)........................................................................15
2.5 Structuur van de school volgens Mintzberg (Hoy & Miskel)...............................................................16
2.6 Losse koppeling (loose coupling)....................................................................................................... 16
2.7 Illustratie: het kwaliteitshandboek.................................................................................................... 17
DEEL 3 — Acht dragers van beleidsvoerend vermogen................................................................................... 19
1. Doeltreffende communicatie................................................................................................................... 19
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 19
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 19
Werk maken van doeltreffende communicatie: instrumenten................................................................19
Twee communicatiemodellen: inhoud/relatie en transactionele analyse...............................................20
2. Ondersteunende relaties en samenwerking............................................................................................ 20
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 20
2
, Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 21
Modellen om samenwerking te versterken............................................................................................. 21
Teamrollen en teamsamenstelling.......................................................................................................... 22
3. Gedeeld leiderschap................................................................................................................................ 23
Wanneer participatie? Een beslissingsmodel.......................................................................................... 23
Culturele en organisatorische aspecten.................................................................................................. 23
Zes leiderschapsmodellen (Leithwood & Duke)....................................................................................... 24
Kenmerken van goed leiderschap........................................................................................................... 24
De kwaliteit van beslissingen: zeven vormen van besluitvorming...........................................................25
Teacher leadership.................................................................................................................................. 26
4. Gezamenlijke doelgerichtheid................................................................................................................. 26
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 27
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 27
Van visie naar actieplan........................................................................................................................... 27
Het concurrerende waardenmodel (Quinn & Rohrbaugh, 1983).............................................................28
Communiceer en leef de visie — praktische strategieën.........................................................................28
5. Responsief vermogen.............................................................................................................................. 29
Vier soorten omgeving............................................................................................................................ 29
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 30
Instrumenten.......................................................................................................................................... 30
6. Innovatief vermogen............................................................................................................................... 31
Culturele aspecten.................................................................................................................................. 31
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 31
Omgaan met weerstand.......................................................................................................................... 31
Kennis creëren: persoonsgebonden versus expliciete kennis..................................................................32
Kennis creëren en dubbele-lus-leren....................................................................................................... 33
7. Geïntegreerd beleid................................................................................................................................ 34
Culturele aspecten: de ‘betwiste zone’ (Hanson, 1979)...........................................................................34
Het samenspel van de beroepsopvatting van schoolleiders en leerkrachten..........................................35
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 36
Systeemdenken....................................................................................................................................... 36
Afstemmingsdenken (alignment)............................................................................................................ 37
8. Reflectief vermogen................................................................................................................................ 37
Drie niveaus van reflectie........................................................................................................................ 38
Organisatorische aspecten...................................................................................................................... 38
Is de school klaar voor zelfevaluatie? Randvoorwaarden........................................................................38
Instrumenten voor reflectie.................................................................................................................... 38
3
, Kritische vrienden en het Johari-venster................................................................................................. 38
DEEL 4 — Beleidsvoerend vermogen: via zelfevaluatie naar actie...................................................................41
1. De kwantitatieve benadering: de vragenlijst 'Beleidsvoerend Vermogen'...............................................41
1.1 Doelgroep en respondenten.............................................................................................................. 41
1.2 Eigen vragen toevoegen.................................................................................................................... 42
1.3 Praktische organisatie van de bevraging............................................................................................ 42
1.4 Resultaten rapporteren: kernstatistieken.......................................................................................... 42
1.5 Van interpretatie naar diagnose........................................................................................................ 42
1.6 Communiceren over het cijfermateriaal............................................................................................ 43
2. De kwalitatieve benadering..................................................................................................................... 43
2.1 Interviews en focusgroepen.............................................................................................................. 43
2.2 Zes kwalitatieve werkvormen............................................................................................................ 43
2.3 Brainstormen op basis van het zelfevaluatierapport.........................................................................44
4
